America del Sud

L'America del Sud (var. America dau Sud, America deu Sud) es una partida del continent american o, segon certans geografs, un continent a despart, entre l'ocean Atlantic e l'ocean Pacific.

L'America del Sud a una superfícia de , per la màger part dins l'emisfèri sud. Fa solament tres milions d'ans que foguèt restacada a l'America del Nòrd, un periòde recent a l'escala geologica. Los Andes foguèron tanben formats a aquela epòca.

Los païsatges de l'America del Sud son variats. S'i pòt trobar de nautas montanhas, coma los Andes, de selvas tropicalas (coma la selva pluviala atlantica e la selva pluviala amazoniana), de regions semideserticas (coma lo sertão brasilièr), de savanas (coma la region brasilièra del cerrado), de desèrts (coma los d'Atacama o de Patagònia) e mai de glacièrs (coma lo glacièr Perito Moreno, en Argentina).

Lo portugués i es la primièra lenga, que la populacion totala de Brasil representa 51% de la populacion totala de l'America del Sud.

Geografia

thumb|left|Imatge satellit de l'America del Sud.|247x247px L'America del Sud constituís la màger part australa de las tèrras emergidas de çò qu'es generalament designat coma lo Mond Nòu, l'emisfèri oèst, o las Americas. Se trapa al sud e a l'èst del Canal de Panamà, que travèrsa l'istme de Panamà. Geograficament, gaireben tot lo territòri sudamerican es situat sus la placa sudamericana.

Geologicament, lo continent foguèt restacat a l'America del Nòrd fa solament tres milions d'ans, çò que provoquèt lo grand escambi american. Tanben los Andes son una cadena de montanhas relativament joves e sismicament precàrias, anant del nòrd al sud lo long de la bordadura occidentala del continent ; lo territòri a l'èst dels Andes es principalament cobèrt per la selva tropicala umida, lo vast bacin d'Amazonas. Lo continent presenta tanben de regions pus secas coma la Patagònia Orientala o lo desèrt d'Atacama.

thumb|Patagònia (Argentina). Lo continent sudamerican compren tanben de nombrosas illas, que fòrça d'entre elas apertenon als païses del continent. Fòrça illas de Caribas (las Antilhas) son situadas sus de la placa cariba. Aruba, Barbados, Trinitat e Tobago son situats sul replanat continental sudamerican. Las Antilhas Neerlandesas e las dependéncias de Veneçuèla son localizadas al nòrd del continent. Geopoliticament, las illas Estats e los territòris d'otramar de la Cariba son generalament considerats coma una part d'America del Nòrd. Las nacions d'America del Sud que bòrdan la Mar Cariba: Colómbia, Veneçuèla, Guyana, Surinam e Guaiana – forman l'America del Sud cariba. Las autras illas son las Galapagos, l'Illa de Pascas (en Oceania mas dependenta de Chile), l'illa Robinson Crusoe, l'illa de Chiloé, la Tèrra del Fuòc, e las Illas Malvinas.

Recòrds thumb|Los Andes thumb|Un riu dins la selva amazonianaSe tròba en America del sud: Las mai nautas casudas d'aiga, Salto Angel, Lo flume amb lo debit mai grand del mond, Amazonas, La cadena de montanhas mai longa, los Andes, Lo desèrt mai sec, lo desèrt d'Atacama, la via de camin de fèrre mai nauta, Ticlio, la capitala mai nauta, La Paz, lo lac navegable mai naut, lo lac Titicaca, la vila mai australa, Puerto Toro.

Istòria

Lo periòde preeuropeu

De la caça a l'agricultura

thumb|Difusion de l'agricultura entre lo Neolitic e l'Atge dau Fèrre.

Li promieri migracions umani en Amèrica comencèron a partir dau avC. Foguèron l'òbra de caçaires-culhèires venguts d'Asia que passèron per lo destrech de Bering e que colonizèron pauc a pauc lo continent. Dins mai d'una region, aqueli populacions selecionnèron de plantas comestibli, cen que menèt a un desvolopament progressiu de l'agricultura. Lo blat turc e la patata aguèron probablament un ròtle preponderant dins aquela evolucionDouglas J. Kennett, Mark Lipson, Keith M. Prufer e David Mora-Marín, « South-to-north migration preceded the advent of intensive farming in the Maya region », Nature Communications, vol. 13, n° 1,‎ 2022, p. 1530. Bruno Messerli, Martin Grosjean, Georges Bonani, Andreas Bürgi, Mebus A. Geyh, Kurt Graf, Karl Ramseyer, Hugo Romero, Ueli Schotterer, Hans Schreier e Mathias Vuille, Climate Change and Natural Resource Dynamics of the Atacama Altiplano during the Last 18,000 Years : A Preliminary Synthesis, vol. 13, coll. « Mountain Research and development », 1993, pp. 117-127.. Aquò favorizèt la sedentarizacion de populacions e l'aparicion de societats ierarquizadi e urbanizadi. Aqueu procediment comencèt en Mesoamerica emb li civilizacions olmèca e maiaCarmen Bernand, L'Amérique latine précolombienne : Dernière glaciation - XVIe siècle, Belin, coll. « Mondes anciens », 2023, pp. 123-127.. Pi, si difusèt vèrs lo sud e li regions andini dont arribèt durant la promiera mitat dau millenari I avC.

Li civilizacions precolombiani

La conoissença de l'Amèrica dau Sud precolombiana es mai que mai basada sobre l'arqueologia que li culturas e civilizacions andini non avían de sistèmas d'escritura. Li civilizacions mai importanti de la region si formèron dins la zòna centrala dei Andes, mas de culturas sedentari apareissèron finda au nòrd de la cordilhiera (cultura de San Agustín, Muiscas...Luis Duque Gómez, San Agustín, Delroisse, 1982.José Pérez de Barradas, Les Indiens de l'Eldorado : étude historique et ethnographique des Muiscas de Colombie, París, Payot, 1955, 400 p.).

La mai anciana cultura ierarquizada d'Amèrica dau Sud es, segon li conoissenças actuali, aquela de Chavín. Si desvolopèt lo lòng dau litorau perovian au començament dau millenari I avC e engendrèt de progrès importants dins lu domenis de l'agricultura, de la terralha, de l'artesanat (textiles, trabalh de l'aur...) e l'arquitectura. A partir dau sègle IV avC, intrèt dins una fasa protourbana mas una crisi d'origina inconoissuda entraïnèt la sieua disparicion durant lo sègle II avCRichard L. Burger, Chavin and the Origins of Andean Civilization, Thames and Hudson, 1995.. Totun, d'autri civilizacions si formèron rapidament dins la region entre lo 200 avC e lo 600 apCLuis Jaime Castillo e Santiago Uceda Castillo, Le Pérou avant les Incas, París, musée du quai Branly / Flammarion, 2017.. Li mai conoissudi son la cultura de Moche e la cultura de Nazca. La promiera si caracterizèt per una terralha policròma decorada de scenas figurativi e realisti presentant de detalhs de la vida quotidiana dei abitants. La segonda desvolopèt finda una terralha de qualitat, mas es mai que mai famoa per lu sieus geoglifes.

Pi, entre lo 600 e lo 1200, la region foguèt dominada per li culturas associadi ai vilas de Tihuanaco e de Huari. La promiera vila si situava au sud dau lac TiticacaAdriana Baulenas, « Tiahuanaco, ville sanctuaire de la culture des Andes », Histoire & Civilisations, n° 106, junh dau 2024, pp. 86-89.. Èra au mens un important centre religiós emb una influéncia culturala sobre l'ensèms de la region. Foguèt a l'origina d'un « estile de Tihauanaco » que si difusèt vèrs lo sud fins a Huari. Lo sieu desvolopament s'acompanhèt d'una intensificacion de l'agricultura. Totun, a partir dau 1200, la secaressa roïnèt rapidament la vila que foguèt abandonada. Huari èra finda un centre ceremonial important. A partir dau sègle VII, comencèt la conquista dei sieus vesins e formèt un empèri lo lòng dau litoral perovian. Grands bastissèires, desvolopèron l'agricultura e implantèron de colonias dins mai d'una region. Luchèron egalament còntra li culturas locali per uniformizar lo sieu espaci. Aquela politica foguèt a l'origina d'un estile arquitectural caracteristic que permet de mesurar l'extension de l'influéncia de la vila. A partir dau 900, intrèron pauc a pauc dins una fasa de declin, bessai en rason de conflictes emb la civilizacion de Tihuanaco. Pendent lo sègle XI, lo territòri de Huari si fragmentèt e cada pòple de l'empèri tornèt devenir independentLuis Guillermo Lumbreras, El imperio wari, Lima, IFEA, 2011.Tiffiny Tung, Violence, Ritual, and the Huari Empire: A Social Bioarchaeology of Imperialism in the Ancient Andes, University Press of Florida, 2012..

Entre lu sègles XII e XIV, la region andina conoissèt un periòde de fragmentacion politica e de diversitat culturala. Lu dos pòples pus influents d'aquela epòca son lu Chimus e lu Aimaràs. Installats dins la vau de Moche, lu Chimus formèron un estat centralizat dirigit per un monarca absolut. A partir dau 1200, adoptèron una politica expansionista. Totun, dins lo corrent dei ans 1460, foguèron vencuts e somés per lu IncasJ. D. Moore e C. J. Mackey, « The Chimú Empire », dins H. Silverman e W. H. Isbell (dir.), The Handbook of South American Archaeology, New York, Springer, 2008.. Lu Aimaràs ocupèron un important territòri au nòrd e au sud dau lac Titicaca. I formèron sèt « nacions » organizadi en dos reiaumes. Li modalitats de l'integracion dei Aimaràs a l'Empèri Inca non son conoissudi, mas un raliament negociat es probable.

Lu Incas èran probablament un pòble eissit de la fragmentacion de la civilizacion de Huari. Installats dins la vau de Cusco, menèron una tièra de guèrras còntra lu Chancas, un pòble installat dins la vau vesina d'Andahuailas. Aquelu conflictes gardèron un caractèr locau entre lo 1200 e lo 1400 e foguèron probablament embelits dins lu racòntes incasFranck Meddens e Cirilo Vivanco Pomacanchari, « The Chanca confederation; political myth and archeological reality », Xama, vol. 15, n° 18,‎ 2005, pp. 73–99.. Totun, durant la promiera mitat dau sègle XV, lu Incas menats per Viracocha Inca sometèron la region chanca. Lo butin obtengut li permetèt de formar un estat ben estructurat e lu Incas posquèron estendre la sieua zòna d'influéncia. A partir dau 1463, aquò menèt a la conquista d'un important empèri qu'anava, au sieu apogeu, de la region de Quito au nòrd ai territòris araucans au sud (lo nòrd dau Chile actuau).

L'empèri èra dirigit per l'Inca, considerat coma lo descendent dirècte dau Dieu-Soleu. Lo territòri èra dividit en tres parts destinadi ai besonhs dau clergat, de l'Estat e dei comunautats. Lu Incas impausèron l'usatge de la sieua lenga, lo quíchoa, e lo culte dau Dieu-SoleuAlfred Métraux, Les Incas, París, coll. « Le temps qui court ou Seuil Points Histoire », 1962, p. 116., instaurèron un sistèma de corrogadas per trobar la man d'òbra necessàrias a la construccion dei infrastructuras comuni (rotas, servici militar...)Henri Favre, Les Incas, París, coll. « Que sais-je ? », 1984, pp. 70-71., installèron de colonias de locutors dau quíchoa dins li regions estrategiquiHenri Favre, Les Incas, París, coll. « Que sais-je ? », 1984, pp. 54-56. e metèron en plaça una administracion eficaça per susvelhar lo territòri. Totun, laissèron una certana autonòmia ai nòbles locaus que foguèron pauc a pauc integrats dins l'administracionCésar Itier, Les Incas, París, coll. « Guide Des Civilisations », 2008, p. 79.. Un sistèma d'ostatges obligatòris permetent d'educar lu enfants de l'aristocracia a Cusco favorizèt aquela politica.

Totun, l'òrdre inca èra fragile e, a l'arribada dei Espanhòus, non èra aplicat dins toti li regions de l'empèri. De mai, dau 1529 au 1532, una violenta guèrra de succession opauèt lu fius de Huayna Capac. S'acabèt per la victòria d'Atahualpa, mas laissèt de divisions prefondi au sen de la societat. Li destruccions èran finda importanti dins li regions centrali.

Lu pòbles d'Amazònia