thumb|250px|Mapa d'Al Andalós thumb|250px|Pati de los Arrayanes, Alhambra de Granada Al Andalós (arabi: الأندلس) èra lo nom arabi balhat a las parts de la Peninsula Iberica e de Septimània governadas pels arabis e musulmans nòrd-africans (jol nom generic de "moros"), mantun còp dins lo periòde entre 711 e 1492.<ref>"Pels autors arabis medievals, lo tèrme dal Andalús designa la totalitat de las zonas conquistadas — siquiera temporalmente — por tropas arabo-musulmanas en territorios actualmente pertenecientes a Portugal, Espana y Francia" ("For the medieval Arab authors, al-Andalus designates all the conquered areas — even temporarily — by Arab-Muslim troops in territories now belonging to Portugal, Spain and France"), José Ángel García de Cortázar, V Semana de Estudios Medievales: Nájera, 1 al 5 de agosto de 1994, Gobierno de La Rioja, Instituto de Estudios Riojanos, 1995, p.52.</ref>"Los arabes y musulmanes de la Edad Media aplicaron el nombre de al-andalus a todas aquellas tierras que habian formado parte del reino visigodo : la Peninsula Ibérica y la Septimania ultrapirenaica." ("The Arabs and Muslims from the Middle Ages used the name of al-Andalus to all those lands that were formerly part of the Visigothic kingdom: the Iberian Peninsula and Septimania"), Eloy Benito Ruano, Tópicos y realidades de la Edad Media, Real Academia de la Historia, 2000, p.79."Andalus, al-" Oxford Dictionary of Islam. John L. Esposito, Ed. Oxford University Press. 2003. Oxford Reference Online. Oxford University Press. Accessed 12 June 2006.
A la seguida de la conquista,Al Andalós èra devesit en cinc regions administrativas correspondentas aperaquí a Andalosia, Galícia, Portugal, Castelha e Leon, Aragon, Catalonha, e Septimània.Joseph F. O'Callaghan, A History of Medieval Spain , Cornell University Press, 1983, p.142 Coma entitat politica, Al Andalús constituiguèt successivament una província del Califat Omeia, governat pel califa Al Walid I (711–750); de l'Emirat de Còrdoa (750–929); del Califat de Còrdoa (929–1031); e de las taifas, pichons reialmes eissits de l'esberlament del Califat de Còrdoa.
Dins los sègles seguents, Al Andalós venguèt una província de las dinastias musulmanas berbèras dels Almoravids e Almoads, se fragmentèt puèi en fòrça estats minors, que lo mai conegut foguèt l'Emirat de Granada. Pendent una granda part de son istòria, mai que mai jol Califat de Còrdoa, Al Andalús èra un breç del saber, e la vila de Còrdoa venguèt un centre cultural e economic màger a l'encòp dins lo Bacin Mediterranèu e lo mond islamic.
Durant una granda part de son istòria, Al Andalós foguèt en conflicte amb los reialmes crestians del nòrd. En 1085, Anfós VI de Leon e Castelha prenguèt Toledo, en precipitar la decadéncia progressiva fins a 1236, amb la casuda de Còrdoa, l'Emirat de Granada demorèt lo sol territòri musulman dins çò qu'es uèi Espanha. La Reconquesta Portuguesa culminèt en 1249 amb la presa de l'Algarve per Anfós III. En 1238, l'Emirat de Granada venguèt oficialament un estat tributari de la corona de Castelha, alavetz dirigida per lo rei Ferrand III. Lo 2 de genièr de 1492, Boabdil capitulèt e daissèt l'Emirat de Granada a la reina Isabèl Ièra de Castelha, que amb son marit Ferrand II d'Aragon èran ambedós los Reis Catolics. La reddicion foguèt la fin d'Al Andalús coma entitat politica.
Etimologia d'Al Andalós
L'etimologia del mot Al Andalós es discutida. En mai, l'espandi del territòri iberic designat pel terme cambièt durant los sègles. Coma designacion d'Iberia o de sa part sud, lo nom foguèt d'en primièr atestat sus de pèças de moneda batudas per lo novèl govèrn musulman d'Iberia cap a 715 (lo dobte sus l'an es degut al fach que las pèças èran bilingüas en latin e arabi e las doas inscripcions de l'an de la batuda èran diferentas).Bossong 2002[online]:1
Fin finala tres etimologias especificas foguèron propausadas pels universitaris occidentals, totas presument que lo nom apareguèt aprèp lo periòde roman dins l'istòria de la Peninsula Iberica. Los aparaires d'aquela ipotèsi èran d'istorians. Recentament, una expertesa lingüistica foguèt facha per arribar a una conclusion. Los arguments de toponimia (estudi dels noms de luòc), d'istòria, e d'estructura de la lenga demostrèron la manca de substància de totas las proposicions precedentas, e metèron en evidéncia que lo nom èra anterior a l'ocupacion romana puslèu que posteriorBossong 2002.
Una objeccion màger a las primièras proposicions es que lo meteis nom Andaluz (l'equivalent d' Andalus en ortografia espanhòla) existís dins mantun luòc montanhós de Castelha.The village of Andaluz (41°31', -2°49') lies at the foot of Andaluz Mountain on the Duero River in the province of Soria, and within 10 km of it are the villages of Torreandaluz and Centenera de Andaluz. A brook named Andaluz is said to flow in the province of Guadalajara out of the Cueva de la Hoz (41°00', -2°18'). Bossong[online]:10-11, but the coordinates given are according to Google Maps and differ slightly from those in Bossong. En mai, lo fragment and- es comun dins fòrça noms de luòcs en Espanha, e lo tròç -luz apareis tanben sovent.
Autras proposicions thumb|Calligrafia aràbia d'Al Andalós Lo nom "Andalosia" o "Vandalosia" èra tradicionalament considerat coma derivar de "Vandals" (la tribú germanica que colonizèt una part d'Iberia entre 407 e 429), pasmens, i a pas de referéncia istorica per o confirmar. Aquesta ipotèsi es de còps que i a associada a l'istorian del sègle XIX Reinhart Dozy,Dozy, Reinhart P. 1881. Recherches sur l'histoire et la littérature des Arabes d'Espagne pendant le Moyen-Age. mas se contradiguèt e reconeguèt sas decas. Emai qu'acceptèsse que "al-Andalús" derive de "vandal", cresiá que geograficament aquò se referissiá sonque al pòrt que lo vandals i partiguèron d'Iberia per Africa—la localizacion d'aquel pòrt èra desconeguda.Bossong 2002[online]:2
Una autra proposicion es que "Andalós" es una version aràbia del nom "Atlantis". Aquesta idèa foguèt recentament defenduda per l'istorian espanhòl Vallvé, mas unicament pel fach que l'explicacion es versemblabla foneticament e explicariá d'unes faches toponimics (cap de pròva istorica foguèt pas provesida).Vallvé Bermejo, Joaquín. 1986. The Territorial Divisions of Muslim Spain. Madrid: CSIC (Consejo Superior de Investigaciones Científicas). En arabi estandard modèrne, lo mot per "Atlantis" es aţlānţis.
Vallvé escriu:
Los tèxtes arabis que provesisson las primièras mencions de l'isla d'Al Andalós e de la mar d'Al Andalós venon extraordinàriament clars se cambiam aquela expression per "Atlantis" o "Atlantic". La meteissa causa se pòt dire per referéncia a Eracles e las Amazonas que l'isla, segon los comentaris arabis d'aquesta legenda grèga e latina, èra situada en jauf al-Andalús—es a dire, al nòrd o al dintre de l'Ocean Atlantic.
L'"Isla d'Al Andalós" es mencionada dins una cronica aràbia anonima de la conquista d'Iberia compausada dos o tres sègles aprèp los faches.Bossong[online]:3. The document in question is the Akhbar Majmu'a fi fath al-Andalus, "Collection of traditions on the conquest of al-Andalus". It was published in Spanish translation in 1867 by Emilio Lafuente y Alcántara. Its subtitle indicates it dates from the 11th c., but several historians today say the 10th c. instead, during the rule of caliph 'Abd al-Rahman III. Es identificada coma l'endrech de l'arrambatge de l'abans garda de l'envasion musulmana d'Iberia. La cronica ditz tanben que l'"Isla d'al-Andalús" foguèt puèi tornar nomenada "Isla de Tarifa". Las fòrças d'envasion preliminaras de qualques centenats d'òmes menats pel cap berbèr, Tarif abu Zura, ocupèron lo primièr tròç de tèrra encontrat aprèp la traversada de l'Estrech de Gibartar en 710. La fòrça d'envasion principala menada per Tariq ibn Ziyad seguèt un an pus tard. Lo luòc de l'acostament, uèi conegut en Espanha jol nom de Punta Marroquí o Punta de Tarifa, es la punta sud d'un illon, nomenat Isla de Tarifa o Isla de las Palomas, situat al ras de las còstas d'Espanha.
Lo testimòni de la cronica aràbia, lo nom modèrne de l'"Isla de Tarifa", e la pròva toponimica mencionada çai sus mòstran que "Andaluz" es un nom d'origina preromana e pòrta a pensar que l'"Isla d'Al Andalús" es l'Isla de Tarifa de uèi, qu'es situada just a l'òrle de la vila espanhòla modèrna de Tarifa. L'extension de sens de la designacion "Al-Andalus" d'un simple illon a Iberia tota ten mantun precedents istorics.
Dins los ans 1980, l'istorian Halm, regetèt tanben l'ipotèsi "Vandal", en propausar una alternativa innovanta.Halm 1989 Halm pren coma punt de despart lo fach que las tribús germanicas èran conegudas per aver distribuit las tèrras conquistadas en las tirar al sòrt, e que Iberia durant lo periòde del poder visigotic èra de còps designada al defòra per un nom latin, Gothica Sors, que significa . Halm puèi especulèt sul fach que los quites visigòts podián aver sonat sas tèrras novèlas "parcèlas de tèrras ", e aquò dins sa lenga pròpria. Pasmens, la version gotica del tèrme Gothica Sors es pas atestada. Halm se declarèt capable de la tornar bastir, e propausèt *landahlauts (l'asterisc es lo simbòl estandard entre los lingüistas per una forma lingüistica qu'es sonque propausada e pas atestada). Halm suggeriguèt alara que lo tèrme gotic ipotetic auriá pogut menar a l'encòp al tèrme latin atestat, Gothica Sors (per revirada del sens), e al nom arabi, Al-Andalus (per imitacion fonetica). Pasmens, Halm provesiguèt pas cap de pròva (istorica o lingüistica) per sas ipotèsis.
L'Emirat e lo Califat de Còrdoa
thumb|left|300px|L'interior de la Granda Mosqueta de Còrdoa, uèi Catedrala de Còrdoa. La mosqueta es un dels pus bèls exemples de l'arquitectura aràbia islamica dins l'estil Umayyad. Una mosqueta foguèt bastida (742) sul site de la basilica crestiana visigotica de Sant Vincenç (600), puèi tornamai cambiada pels crestians en Catedral de Nuestra Señora de la Asunción en 1236.
Jols òrdres del grand califa omeia Al-Walid I, Tariq ibn Ziyad desbarquèt amb una tropa pichona a Gibartar lo 30 d'abril de 711. Aprèp una victòria decisiva a la Batalha de Guadalete lo 19 de julhet de 711, Tariq ibn-Ziyad botèt la màger part de la Peninsula Iberica jos ocupacion musulmana dins una campanha militara de sèt ans. Traversèron los Pirenèus e ocupèron una part d'Occitània, mas foguèron desfaches pels francs de Carles Martèl a la Batalha de Peitieus en 732. Pasmens aquesta batalha arrestèt pas la progression berbèra e en 734 Avinhon èra conquistada, Arle atacada e Provença tota envasida. En 737, los musulmans atenguèron Borgonha, que i capturèron fòrça esclaus per los prendre en Iberia. Carles Martel respondèt de longa per de campanhas contre los musumans del sud de Gàllia entre 736 e 739 e 20 ans mai tard, en 759, los francs menats per Pepin lo Brèu fòrabandiguèron los musulmans de Septimània qu'èra una de las cinc regions administrativas d'Al Andalús.Franco Cardini, Europe and Islam , Wiley-Blackwell, 2001, p.9
La Peninsula Iberica, levat lo Reialme d'Astúrias, venguèt part de l'espandit Califat Omeia, jol nom d' Al Andalós. La primièra atestacion d'aquel nom arabi es una pèça de moneda dinar, servada al musèu arqueologic de Madrid, datada de cinc ans aprèp la conquista (716). La pèça pòrta lo mot "Al Andalós" en escritura aràbia d'un costat e lo latin iberic "Span" a l'envers.Halm 1989:254
Al començament, al Andalús èra dirigit per de governadors nomenats pel Califa, per de periòdes de tres ans. Pasmens, a partir de 740, una seria de guèrras civilas entre divèrs grops musulmans en Iberia faguèt que la situacion escapèt al contraròtle del califa, e Yūsuf al-Fihri, n'emergiguèt coma principal ganhant, en venir de fach un governador independent.