Colómbia o Colòmbia (en espanhòl Colombia), oficialament la Republica de Colómbia (en espanhòl República de Colombia), es un estat sobeiran del nòrd-oèst de l'America del Sud. Limita amb Veneçuèla e Brasil a l'èst, Peró e l'Eqüator al sud, e Panamà al nòrd-oèst. Es bordada al nòrd per la Cariba e a l'èst per l'ocean Pacific. La capitala n'es Bogotà. Lo gentilici es colombian -a.
Istòria
Lo periòde precolombian
Lo territòri colombian sembla poblat dempuei ans aperaquí. Pasmens, en causa de l'abséncia de documents escrichs, son istòria es mau coneguda avans l'arribada deis Europèus. En Colómbia, quauquei culturas liticas se formèron dins lei regions andinas. Lei doas pus ancianas son lei culturas de San Agustin e de Tierradentro qu'existiguèron probable entre lo sègle VI e lo sègle XVI. Après l'an 1000, d'autrei culturas apareguèron coma aquelei de Calima, dei Quimbayas e dei Muiscas que se mantenguèron fins a l'arribada deis Espanhòus.
Aquelei pòbles foguèron influenciats per lei civilizacions deis Andes Centralas ambé lo desvolopament d'una religion basada sus un culte solar. La basa de son economia sembla d'èsser una agricultura productritz de tartiflas e de gròs blat. L'excepcion principala èra probable la cultura dei Taironas, situada au nòrd lòng de l'ocean, que se destrièt per son mestritge de l'artesanat dei metaus natius (aur e coire) e per d'influéncias mesoamericanas.
Lo periòde coloniau
La conquista e l'ocupacion espanhòla
Leis Espanhòus arribèron lòng dau litorau de Colómbia a la fin dau sègle XV. Franc de l'airau culturau dei Muiscas, i trobèron ges de societat organizada e i fondèron sensa dificultat plusors ciutats coma Darién (1510), Cartagena (1533) ò Santa Marta (1536). La quista d'El Dorado foguèt lo motor principau de l'exploracion de la region durant lei premiers decennis. Devesits entre doas federacions rivalas, lei Muiscas poguèron pas empachar aqueleis incursions e foguèron somés a la fin deis ans 1530.
En 1538, la fondacion de Santa Fe de Bogota per Gonzalo Jiménez de Quesada permetèt ais Espanhòus d'establir sa dominacion sus lei tèrras interioras. Puei, de negociacions ambé Sebastian de Belalcazar, que veniá de conquistar Quito, e Nicolas Federmann permetèron de definir pacificament lei limits d'influéncias respectius de cada conquistador e donèron sa premiera forma ai colonias a l'origina de la Colómbia actuala.
Lo Nuevo Reino
Segon lo contèxte, lo tèrme « Novèla Granada » pòu designar la Vice-Reialtat establit au sègle XVIII que gropava la Colómbia, lo Panamà, lo Veneçuèla e l'Eqüator actuau, lo territòri de l’audiencia de Novèla Granada que correspond a la Colómbia actuala ò la region de Santa Fe de Bogota somesa per Quesada. Dins aquela darriera region, s'installèt un nombre important de colons que prenguèron lo contraròtle dei tèrras e utilizèron la man d'òbra indigèna per leis esplechar. La resisténcia foguèt febla e la cultura muisca dispareguèt tre lo sègle XVIII.
Dins lei regions occidentalas, l'activitat miniera congreada per l'esplecha de jaciments d'aur dinamizèt l'economia de la colonia en despiech de volumes de produccion relativament febles a respècte dei minas de Mexic ò de Peró (solament 5% de la produccion americana d'aur durant lo sègle XVII). La man d'òbra foguèt inicialament d'origina locala mai l'importacion d'esclaus africans foguèt necessària a partir dau sègle XVII. Enfin, certanei jaciments pus pichons foguèron esplechats per de mulastres aguent l'estatut d'òmes liures (lei mazamorreros).
En 1781, la reorganizacion fiscala e administrativa de l'Empèri Espanhòu entraïnèt una revòuta de la classa mejana de la colonia (païsans, artesans e captaus locaus). Aperaquí insurgents menacèron Santa Fe de Bogota. L'arribada de renfòrç espanhòus, l'execucion dei caps de la revòuta e una amnistia generala per lei subrevivents permetèron d'amaisar la situacion. Pasmens, lo ressentiment demorèt viu au sen de la populacion.
Lo pòrt de Cartagena
Fondat en 1533, Cartagena èra premier una escala e una crosiera per lei marchands d'esclaus. Aquò li assegurèt una activitat fòrta e sa prosperitat suscitèt lei cobesiás. Après cinc sètges durant lo sègle XVI, leis Espanhòus i construguèron de fortificacions poderosas. En parallèl, lo relarg de la vila venguèt un centre agricòla capable d'avitalhar una populacion e una flòta importantas.
L'independéncia
En 1808, Espanha foguèt ocupada per la França Napoleonenca e lo demorèt fins a sa liberacion en 1813. Aquò entraïnèt una agitacion viva en America. En Veneçuèla e en Nòva Granada, de juntas se formèron en 1810. Aquela de Caracas proclamèt l'independéncia de Veneçuèla sota la direccion de Francisco de Miranda e de Simón Bolívar. Pasmens, la republica novèla aboliguèt pas l'esclavatge e mantenguèt lei mulastres (pardos) en fòra de la vida politica. Ansin, en 1812, quand desbarquèron de tropas espanhòlas en Veneçuèla, lei pardos sostenguèron lei lealistas. Batuts, lei republicans deguèron s'enfugir en Nòva Granada. A partir de Cartagena, Bolivar capitèt d'organizar la reconquista de Caracas en 1813. En revènge, mau capitèt de redurre la guerilha dei pardos dins lo sud de Veneçuèla. En Nòva Granada, lei republicans conoguèron tanben una tiera de reviradas còntra lei pòchis de resisténcia lealistas de Panamà e de Popayan en 1814.
A partir de 1814, la desfacha francesa en Euròpa permetèt au govèrn espanhòu de mandar de renfòrç dins lei colonias. Ansin, lei lealistas capitèron de tornar ocupar Caracas, Sante Fe e Cartagena entre 1814 a 1816. Pasmens, la repression saunosa dau generau espanhòu Pablo Morillo li alienèt lei mulastres que contunièron de menar sa guerilha. En 1817, concluguèron una aliança ambé Bolivar que permetèt d'ara endavant ai republicans de passar per lei Llanos per contornejar lei fòrças lealistas. En 1819, poguèron ansin intrar dins Sante Fe (que prenguèt lo nom de Bogotà) e proclamar una « Republica de Colómbia » gropant Nòva Granada e Veneçuèla.
Après aquela victòria, lei fòrças espanhòlas perdiguèron l'avantatge. Entre 1820 e 1821, Cartagena e sa region foguèron definitivament ocupadas per Bolivar. Puei, en junh de 1821, la batalha de Carabobo entraïnèt la presa de Caracas. Un mes aperavans, un congrès aviá dotat la republica d'una constitucion. Simón Bolívar ne foguèt proclamat president en setembre. Enfin, dins lo corrent de 1822, lo sud dau país — l'Eqüator actuau — foguèt a son torn liberat.
La Granda Colómbia
Lo tèrme « Granda Colómbia » designa la Republica de Colómbia proclamada en decembre de 1819. Sa constitucion aviá instaurat un estat unitari dirigit per Simón Bolívar (president) e per Francisco de Paula Santander (vice-president). En 1823, lo segond assegurèt solet la direccion dau país après la partença de Bolivar en Peró.
Pasmens, l'elèit se devesiguèt entre doas tendàncias rivalas. La premiera, subrenomada lei « juristas », èra eissida dei classas superioras e sostenguèt Santander. En revènge, la seconda, que gropava lei caps de l'armada, s'i opausèt. En 1827, a son retorn de Peró, Bolivar foguèt obligat de negociar ambé son cap, José Antonio Paez per mantenir lo foncionament de l'Estat. Pasmens, aquel acòrd durèt gaire e un conflicte novèu opausèt rapidament lo partit de Bolivar, en favor d'un regime fòrt, e lei partisans de Santander, favorable au mantenement de la constitucion de 1821.
En 1828, una temptativa de còp d'Estat permetèt a Bolivar d'obtenir lei plens poders. Puei, après una temptativa d'assassinat organizada per lei liberaus, ordonèt l'exili de Santander. Pasmens, aquela decision entraïnèt de trèbols intèrnes e l'autoritat dau govèrn centrau s'afondrèt. En 1830, lei proclamacions d'independéncia de Veneçuèla per Paez (en genier) e d'Eqüator per Juan José Flores (en mai) entraïnèron la demission de Bolivar e la disparicion de la Granda Colómbia.
Colómbia de 1830 a 1945
Après la fragmentacion de la Granda Colómbia, Colómbia foguèt dominada per una oligarquia devesida entre partisans de Santander, a l'origina dei liberaus colombians, e partisans de Simón Bolívar (que moriguèt lo 17 de decembre de 1830) que formèron lo corrent conservador dau país. Cada camp se devesiguèt rapidament entre una ala moderada e una ala radicala que nosèron d'alianças cambiantas. La question de la plaça de la Glèisa dins la societat, constestada per lei liberaus e defenduda per lei conservadors, foguèt l'enjòc principau deis afrontaments entre lei dos camps. Pasmens, dins lei fachs, un certan consensus reüniguèt lei diferentei faccions, especialament per gardar un estat descentralizat que permetiá ai captaus locaus de ben tenir sei fèus electoraus.
Lei combats entre liberaus
Dins un premier temps, lei liberaus dominèron la vida politica e sei luchas intèrnas entre moderats e radicaus (exaltados) animèron lo país. Arbitre dei conflictes entre lei doas alas, Santander foguèt elegit a la presidéncia en 1832. Foguèt remplaçat en 1837 per José Ignacio de Marquez, cap dei moderats, que se turtèt rapidament a l'oposicion deis exaltados. En 1840, lo generau José Maria Obando, figura principala dei radicaus, organizèt una revòuta que se transformèt en guèrra civila vertadiera après la mòrt de Santander en 1840. Lei combats durèron fins a mai de 1842 e s'acabèron ambé la desfacha deis insurgents.
Après aqueu conflicte, per amaisar la situacion, de moderats dei dos camps s'alièron per formar lei ministeriales que tornèron donar a la Glèisa un ròtle important dins la societat. En particular, demandèron lo retorn dei jesuistas expulsats per leis Espanhòus en 1767. Puei, en 1848, aqueu movement fondèt un movement conservador.
La « Revolucion Liberala »
De 1848 a 1855, Colómbia conoguèt tornarmai de trèbols intèrnes liats ais evolucions au sen dau camp liberau. D'efèct, una generacion novèla de liberaus apareguèt après la Revolucion Francesa de 1848. Aprofichant de divisions entre conservadors e, de còps, de fraudas electoralas, capitèron de prendre lo contraròtle ambé l'eleccion dau generau José Hilario López (1849-1853) e dau Congrès (en 1851). Tornèron expulsar lei jesuistas (1850) e aboliguèron mai d'un privilègi judiciari e financier de la Glèisa.
Pasmens, en 1852, lei liberaus se devesiguèron entre centralistas, menats per José María Obando que foguèt elegit a la presidéncia en 1853, e federalistas de Manuel Murillo Toro. En 1853, lei segonds prenguèron l'avantatge. Reüniguèron lo Congrès e adoptèron una constitucion federala e fòrça novatritz (separacion de la Glèisa e de l'Estat, maridatge civiu, divòrci...). La temptativa d'Obando de s'opausar a l'adopcion definitiva d'aqueu tèxte entraïnèt la presa dau poder per José Maria Melo a l'eissida d'un còp d'estat en 1854. Melo se proclamèt dictator e suprimiguèt lei clausas pus contestadas. Pasmens, foguèt vencut en 1855 per lei « constitucionalistas » (aliança dei conservadors ambé certanei liberaus).
Lo periòde confederau
Colómbia contunièt de conóisser de trèbols intèrnes liats a de questions constitucionalas. D'efèct, après l'eleccion dau conservator Mariano Ospina Rodríguez en 1856, una constitucion novèla instaurèt un regime de tipe confederau. Pasmens, lei relacions entre lo govèrn centrau e lei regions foguèron pas definidas. Aquò entraïnèt una tiera de conflictes entre liberaus e conservators. Puei, lo raprochament d'Ospina ambé la Glèisa e son projècte de laissar lo poder a Julio Arboleda, un conservator radicau, foguèron a l'origina d'una insureccion militara dirigida per lo generau Tomás Cipriano de Mosquera. Leis insurgents conquistèron la capitala en 1861 e Arboleda foguèt assassinat la meteissa annada. Mosquera comencèt una campanha de repression còntra la Glèisa (arrestacion de caps, venda a l'enquant de bens eclesiastics...).
Leis Estats Units de Colómbia