Lo drech d’autor (var. dreit/dret d'autor) es l’ensemble de las prerogativas exclusivas que dispausa un autor sus sas òbras de l’esperit originalas.
Se dividís en doas brancas :
lo drech moral, que reconeis a l’autor la paternitat de l’òbra e assegura lo respècte de l’integritat de l’òbra ; los dreches patrimonials, que conferisson un monopòli d'expleitacion economic sus l'òbra, per una durada variabla segon los païses; a la fin d'aquela, l'òbra dintra dins lo domeni public.
Istòria thumb|upright=1.5|Amb l'aparicion de l’imprimeriá al sègle XV, los primièrs monopòlis d'expleitacion sus las òbras foguèron acordats per letras patentas
Dins l’Antiquitat e a l'Edat Mejana, l'essencial de la creacion artistica repausèt sus l’artesanat, amb pauc de possibilitats de produccion en seria. Las òbras literàrias foguèron pus sovent transmesas oralament, alara que lor reproduccion foguèt reservada a d'escaces personas que mestrejavan l’escrit. Es perque la majora partida del còrpus artistic demòra anonima fins a la RenaissençaJean Delumeau, La Civilisation de la Renaissance, Arthaud, 1967.
A la Renaissença, lo concèpte d'individualisme prenguèt mai d'importància, e los autors cerquèron d'èsser reconeguts per lor trabalh creatiu, çò que manifèsta l’usatge de la signaturaYolanda Reyes, Ivar Da Coll, Los oficios de la imaginación, UNESCO, 2005, (ISBN 958-95795-1-5). L'invencion de l’imprimeriá per Gutenberg, vèrs 1440, permet una difusion pus larga de las òbras e la generalizacion de l’accès a l’escrit. En cambi dels investiments realizats dins l'edicion, lo poder reial balhava als imprimeires un monopòli d'expleitacion sus una òbra, nomenat , e valable per un territòri e una durada determinats.
En Anglatèrra, los interèsses dels editors e dels autors foguèron, dempuèi lo sègle XVII, presentats coma solidaris, e los intermediaris son considerats coma inevitables. Aquò explica l'escart existissent dempuèi l'origina entre los fondaments filosofics del copyright e aqueles del drech d'autor continental. La primièra vertadièra legislacion protectritz dels interèsses dels autors es la lei de la Reina Anna del 10 d'abril de 1710 Lei de la Reina Anna del 10 d'abril de 1710 (texte)Segon la tradicion, la primièra decision de justícia acordant un drech de còpia a l’autor es lo jutjament reial relatiu al Cathach de sant Colomba, rendut al sègle VII. Aquela datacion es pasmens contestada.. L'autor beneficiava alara d'un monopòli de 14 ans renovelable un còp per la reproduccion de sas creacions. Inspiradas pel copyright anglés, la constitucion dels Estats Units d'America de 1787 e la lei federala de 1790 acòrdan de prerogativas als autors Article 1, Seccion 8 de la Constitucion dels Estats Units d'America]] (texte).
En 1777, Beaumarchais fondèt la primièra societat d’autors per promòure la reconeissença de dreches al profit dels autors Site de la SACD (lien). Dins la nuèit del 4 d'agost de 1789, los revolucionaris franceses aboliguèron l’ensemble dels privilègisPetite histoire des batailles du droit d’auteur, Entrevista de Anne Latournerie, junh de 2001 ?id_article=33 (texte), puèi las leis del 13 e 19 de genièr de 1791 e del 19 e 24 julhet de 1793 acordèron als autors le drech exclusiu d'autorizar la reproduccion de lors òbras per una durada de cinc ans post mortemMichel Thiollière, Comission dels afars culturals, Senat francés, Rapòrt n° 53 (2008-2009) sul projècte de lei favorizant la difusion e la proteccion de la creacion sus Internet (texte). A la fin d'aquel delai, l’òbra dintra dins lo domeni public.
Al sègle XIX, los tribunals e los juristas, subretot franceses e alemands, establiguèron los grands principis de la proprietat literària e artistica. La formula es un primièr còp utilizada pel Augustin-Charles Renouard dins son tractat dels dreches d’autor dins la literatura, publicat en 1838. Donèt una posicion centrala a l’autor, per oposicion al copyright anglosaxon qu'a per objècte la proteccion de l’òbra ela meteissa. En 1886, una armonizacion parciala del drech d’autor se faguèt per la Convencion de Bèrna, signada per 164 Estats.
Al sègle XX, la durada de proteccion aumentèt, subretot als Estats Units d'America. Lo camp del drech d'autor anèt per las novèlas formas d'òbras, tala que lo cinèma o los Videojòcs, tanben coma per fòrça creacions utilitàrias, coma los logicials, los dessenhs e modèls, o las basas de donadas. A la fin de las annadas 1990, lo desvolopament d'Internet e de la tecnologia numerica marquèt una avançada majora dins la difusion dels sabers.
Fondaments Fondaments filosofics Lo drech d'autor tròba sos fondaments dins la pensada naturalista. Aquela se parteja en dos corrents : d'una part la concepcion basada sul trabalh, derivada de las òbras de John Locke, e la teoria de la personalitat d'autre part, derivada dels escrits de Kant e de Hegel.
Segon John Locke, l’Òme, coma èsser conscient e pensant, es proprietari de el meteis. Òr, l’Òme incorpora dins son trabalh una partida de sa persona, e ven d'aquí enlà proprietari de l’òbra originala que resulta de son esfòrç creatiu (Los dos Tractats del govèrn civil) (1690), l'Assag sus l’entendement uman (II, 27, 9)). L'òbra originala, incorporant la consciéncia de son autor a de donadas de la natura, es doncas somesa a la forma pus pura de la proprietat.
La teoria de la personalitat met en relèu lo ròtle de l’autor. Per Kant, lo ligam qu'unís l’autor e son òbra deu èsser comprés coma una partida pròpria de la personalitat de son autor. Per Hegel, es la manifestacion de volontat d'aquel, que lo fruch constituís l’òbra, que fonda lo drech. La teoria de la personalitat se presenta doncas coma un fondament particularament adaptat a las concepcions francesa e alemanda del drech d'autor, qu'an los primièrs consacrat lo concèpte de drech moral. A l’invèrs, la teoria del drech natural es pas reconeguda dins los païses qu'aplican lo copyright Decision Wheaton vs. Peters, 33 U. S. 591 (1834), Cort Suprèma dels Estats Units d'America (texte).
Fondaments economics
Sul plan economic, l’òbra de l’esperit es un ben non exclusiu, es a dire qu'es pas possible d'empachar un agent d'utilizar aquel ben, e un ben pas rival, es a dire que son utilitat descreis pas se lo nombre d'utilizaires aumenta. Possedís doncas las qualitats d'un ben publicFlorent Latrive, Du bon usage de la piraterie, p. 32, Ed. Exils octobre de 2004 (ISBN 2-912969-59-X).
A l'invèrs, lo supòrt fisic amb que l’òbra se comunica es un ben rival e exclusiu. Per exemple, al moment d'una representacion teatrala, l’òbra dramatica ela meteissa es un ben public, alara que los sètis logats pels espectators son de bens rivals e exclusius Marcel Boyer, L'économie du droit d'auteur et de l’utilisation équitable, CIRANO, 2007, §29 p.6 (texte). Se pòt alara deduire doas problematicas economicas principalas ligadas a las òbras : lo còst de concepcion de l’original qu'indusís necessariament de còstes fixes; lo còst de duplicacion de l'exemplar original, qu'indusís de còstes marginals.
Per qualques òbras, coma gaireben totas las òbras cinematograficas, los fraisses de concepcion son elevats, alara que los còstes d'edicion d'una còpia suplementària de l’òbra (còstes marginals) son de negligir, subretot dins lo cas de transmission numerica. D'autras òbras al contrari, coma gaireben totes los espectacles vius, an un còst de concepcion bas (escritura del scenari, concepcion de la coregrafia, etc.). Mas l’acte de representacion pòt aver un còst important, perque demanda la mesa en òbra de mejans que se pòdon pas negligir (Lei de Baumol).
+Exemples de còstes per diferents tipes d'òbrasS'agís d'exemples generals, un filme pòt tanben aver un bas còst de concepcion Còst bas Còst elevat Concepcion Cançon, Espectacle viu CatedralaSe considèra la construccion de l'edifici, e pas solament sos plans, Filme Duplicacion Cançon, Filme Catedrala, Espectacle viu
La tòca del drech d'autor es de balhar una solucion sequenciala a la contradiccion entre finançament dels autors e liure accès a las òbras François Lévêque, Yann Menière, Économie de la propriété intellectuelle, La découverte, 2003 (ISBN 2-7071-3905-X). L'instauracion del drech d'autor visa a rendre l’òbra de l’esperit exclusiva, en autrejant a l’autor un monopòli d'expleitacion sus sa descobèrta.
Lo drech d'autor encoratja l’autor a cobrir sos fraisses de creacion, e li permet de percebre una remuneracion per l'expleitacion pecuniària del monopòli que li es conferit. Dins un primièr temps, l’autor percep atal una remuneracion equitabla per son trabalh. La possibilitat de cedar o de concedir los dreches d'autor favoriza una larga difusion de las òbras de l’esperit. Los productors e editors que venon cessionaris dels dreches d'autor benefician d'una securitat juridica lor permetent de rentabilizar lors investiments dins la creacion, e de finançar apuèi de novèlas òbras. Lo monopòli de l’autor a una durada limitada, fixada generalament a 50 o 70 ans post mortem. Pasmens, se aquel monopòli s'acòrda per una durada que despassa lo temps necessari per cobrir los investiments, lo ben èsser social de diminuís per aquela renda de situacion. Es perque una partida dels economistas s'opausa a l’extension continua de la durada del drech d'autor. Dins un segond temps, la proteccion juridica dispareis e l’òbra dintra dins lo domeni public, çò que permet a cadun d'utilizar aquela liurament e gratis. L'òbra es alara de nòu un ben pas exclusiu, e son utilitat sociala es maximala.
Dins la mesura ont lo drech d'autor exclutz los utilizaires que vòlon pas o pòdon pas pagar per l’usatge de l’òbra, alara que l’utilitat retirada per las personas que donan una remuneracion seriá pas amendrida se totes avián accès a l’òbra, es solament una solucion imperfièita. Es perque d'autres mòdes de finançament, coma lo mecenat o la subvencion li son a vegadas preferidas. Lo drech d'autor pòt tanben se revelar pas satisfasent pel finançament de las òbras jutjadas pas sufisentament rendables per los investidors. Lo drech d'autor encoratja los investiments dins las òbras qu'auràn mai de canças d'obtenir un grand succès comercial, al detriment a vegadas d'una originalitat – pus riscada – de las òbras. La preservacion de la diversitat culturala implica doncas de trobar de substituts al drech d'autor. Lo cinèma d'autor es atal sovent sostengut per d'ajudas financièras.
Legislacions sus la proprietat literària e artistica Drech internacional Dempuèi lo sègle XIX, la proprietat literària e artistica faguèt l'objècte d'una reglamentacion mondiala : Organizacions internacionalas
Dos organismes internacionals son particularament implicats dins las questions relativas al drech d'autor : l’Organizacion Mondiala de la Proprietat Intellectuala (OMPI) a per mission d'estimular la creativitat e lo desvolopament economic en promovent un sistèma internacional de proprietat intellectuala, subretot en favorizant la cooperacion entre los EstatsSite de l’OMPI sul drech d'autor (lien) ; l’Organizacion de las Nacions Unidas per l'Educacion, la Sciéncia e la Cultura (UNESCO) assistís los païses en desvolopament dins la proteccion del drech d’autor, subretot a travèrs de l'accion de l'Aliança Globala per la Diversitat CulturalaSite de l’Aliança Globala per la Diversitat Culturala (UNESCO) (lien).
Convencions internacionalas thumb|upright=1.0|Signataris de la Convencion de Bèrna (en blau) La Declaracion Universala dels Dreches Umans enóncia que tota persona a drech a la proteccion dels interèsses morals e materials resultant de tota produccion scientifica, literària o artistica que n'es l’autor (article 27)Declaracion Universala dels Dreches Umans article 27 .
Las convencions internacionalas sul drech d’autor garantisson que, dins cadun dels païses que ne son signataris, los autors estrangièrs benefician dels meteisses dreches que los autors nacionals. Preveson de règlas comunas e qualques estandards minimums, concernent subretot l’estenduda e la durada de proteccion.