|- | Lenga oficiala | arabi |- | Capitala populacion (an) | Tunis 2 671 882 (metropòli - 2023) |- | President | Kais Saied |- | Primièr ministre | Kamel Madouri (كمال المدوري) |- | Superfícia | 163 610 km² |- | PopulacionDensitat | 12 458 223 (2024)76 ab./km² |- | Independéncia - Jorn | (de França) 20 de març de 1956 |- | Moneda | dinar tunisian |- | OraOra d'estiu | UTC+1UTC+2 |- | Imne nacional | Himat Al Hima |- | ISO-3166 (Internet) | .tn |- | Còde telefonic | +216
Tunisia ( [ˈtuːnɪs] ), oficialament la Republica de Tunisia ( ), es lo país mai septentrional d'Africa. Confronta Libia al sudèst e al sud, e Argeria a l'oèst.
Geografia
Tunisia a un litoral de 1148 km d'extension en la Mar Mediterranèa.
Clima
Lo clima de Tunisia es de tipe mediterranèu au nòrd e desertic au centre e au sud. Lei quantitats de precipitacions son fòrça variablas. De nivèus de mm son observats au nòrd e mens de 50 mm es frequent dins lei regions meridionalas que fan partida de Sahara. D'un biais similar, lei temperaturas varian de 0 °C dins lei montanhas a mai de 50 °C dins lei zònas deserticas.
Lo regim dei vents es divèrs. La còsta nòrd es expausada ai vents marins doç e umids que bofan dempuei Occitània e Itàlia. Entraïnan una baissa significativa dei temperaturas e una aumentacion dei precipitacions. Au sud, domina lo siròc que bofa dempuei Sahara. A l'efiech opausat amb una aumentacion dei temperaturas e una demenicion importanta de l'umiditat.
Istòria
Preïstòria
Lei traças pus ancianas de preséncia umana en Tunisia datan dau Paleolitic. Foguèron laissadas per una populacion de caçaires culheires mosterians. Vèrs av. JC, la cultura mosteriana foguèt remplaçada per la cultura iberomaurusiana que s'estendèt dins lei regions litoralas de Magrèb fins a av. JC. Pasmens, sa preséncia en Tunisia demorèt febla. Li succediguèt la cultura capsiana qu'apareguèt dins la region de Gafsa vèrs la fin dau millenari X av. JC. Lo Capsian dispareguèt dins lo corrent dau millenari V av. JC e laissèt la plaça au Neolitic. Aqueu periòde veguèt l'installacion de populacions proto-berbèras probablament originàrias de Libia.
Antiquitat
Lo periòde cartaginés
thumb|right|Colonizacion de la Mar Mediterranèa durant l'Antiquitat Auta.
Ben situat au limit dei bacins occidentau e orientau de la Mar Mediterranèa, lo litorau tunisian se trobava tanben a la crosiera entre rota terrèstra de Magrèb a Egipte e lo desbocat deis itineraris dau comèrci caravanier en provenància de Sahara. Au sègle IX av. JC, aquela posicion interessèt donc lei marchands fenicians que fondèron plusors colonias dins la region. En particular, vèrs 820 av. JC, de colons originaris de Tir establiguèron Cartage dins la region de Tunis. La ciutat venguèt rapidament independenta e impausèt pauc a pauc son primat ais autrei colonias fenicianas d'Africa dau Nòrd e de Sicília. En parallèl, capitèt de rebutar lei nomadas berbèrs vèrs lo sud e l'oèst.
A partir dau sègle VI av. JC, lei Cartaginés se bateguèron ambé lei Grècs per lo contraròtle de Sicília. Plusors guèrras s'acabèron vèrs 480 av. JC amb una desfacha cartaginesa e la mesa en plaça d'un partiment de l'illa (l'oèst ai Cartaginés, lo rèsta ai Grècs). Pasmens, d'aqueu temps, lo relarg cartaginés venguèt un centre marchand e agricòla major (òli, blat...). Au sègle III av. JC, Cartage se turtèt a l'expansionisme de Roma en Itàlia Meridionala. Una premiera guèrra (264-241 av. JC) entraïnèt l'expulsion dei Cartaginés de Sicília e de Sardenha. Puei, un segond conflicte (218-22 av. JC), pus dur, entraïnèt la pèrda de son domeni coloniau ispanic per Cartage. Reduch au reng de poissança segondària, la vila foguèt finalament destrucha per lei Romans a l'eissida d'un sètge de tres ans en 146 av. JC.
Lo periòde roman e la propagacion dau crestianisme
Roma annexèt lo relarg de Cartage — la mitat nòrd de la Tunisia actuala — que venguèt la província d'Africa. L'endrech demorèt un centre agricòla e foguèt fòrça romanizat en causa de son importància per l'avitalhament de la capitala. Tre la fin dau sègle II av. JC, lei Romans comencèron d'estendre son domeni african e someteguèron lei rèis numides copables de revòutas còntra l'òrdre roman. Ansin, ocupèron pauc a pauc tot lo litorau maugrabin. Tornada bastir per Cesar, Cartage venguèt lo centre d'une region prospèra e la tresena vila pus importanta de l'Empèri.
Au sègle III ap. JC, lo crestianisme se difusèt dins lei vilas avans d'agantar lei zònas ruralas berbèras. Durant lo rèine de Dioclecian (284-305), de persecucions fòrça importantas decimèron lei comunautats crestianas e plusors fidèus abjurèron sa religion. Après la conversion de Constantin (306-337), la situacion se melhorèt mai la Glèisa d'Africa dau Nòrd foguèt tocada per de desacòrdis regardant lei crestians aguent abjurat. Una ala rigorosa, majoritària dins lei campanhas, refusèt sa reïntegracion mentre qu'un corrent urban pus comprensiu i èra pas opausat. En 312, lei dos grops nomèron dos evesques rivaus entraïnant un lòng conflicte entre « catolics » e donatistas — finalament condamants per eretgia — que durèt fins a la fin dau sègle.
Lei conquistas vandalas e bizantinas
Au sègle IV ap. JC, lei Vandals, après aver passat lo limes renan en 407 e l'estrech de Gibartar en 427, ocupèron la província d'Africa e Cartage. N'expulsèron l'aristocracia romana mai se romanizèron rapidament en causa de son nombre feble. Se convertiguèron tanben au crestianisme e fondèron un reiaume que durèt fins a 533. D'efèct, aquela annada, lei Bizantins tornèron conquistar la region durant lo rèine de Justinian (527-565). Pasmens, la preséncia bizantina foguèt mau acceptada car lei governadors imperiaus, d'origina grèga, intrèron en conflicte ambé la populacion que parlava sustot latin ò berbèr. Ansin, l'autoritat de Constantinòble se limitèt au litorau e demorèt quasi inexistenta dins lei montanhas.
L'islamizacion de Tunisia
La conquista araba e l'integracion au sen dau mond musulman
Après la conquista de Cirenaïca en 642, leis Arabes arribèron en Tunisia en 647 e obtenguèron un tribut dei Bizantins per quitar la region. Aqueu calma durèt fins a 665. Uqba ibn Nafi fondèt Kairouan en 670 e agantèt l'Ocean Atlantic en 681. De 695 a 703, de combats opausèron Arabes, Bizantins e Berbèrs per lo contraròtle dei regions maritimas. S'acabèron ambé la victòria dei premiers que destruguèron Cartage en 698. Per remplaçar la ciutat antica, fondèron Tunis.
A partir deis annadas 730, la dominacion araba foguèt fòrça contestada per lei Berbèrs que se revoutèron un premier còp en 739 e menacèron Kairouan en 742. Puei, una segonda insureccion importanta foguèt animada per de convertits au kharigisme entraïnant una reaccion viva deis Arabes dins leis annadas 770-780. Pasmens, aquelei combats empachèron pas la region de s'arabizar e de s'islamizar. En revènge, en causa de l'agitacion locala e de l'alunchament a respèct dei centres arabes d'Orient Mejan, la region se destaquèt rapidament de l'autoritat dei califas.
Leis Aglabidas
La dinastia aglabida foguèt fondada en 800 per un oficier arabe, Ibrahim ibn al-Aghlab, obtenguèt Ifriqiya coma fèu ereditari de part dau califa. Dins lei fachs, se lei caps de la dinastia mantenguèron la ficcion d'un liame de vassalitat, leis Aglabidas venguèron independents. Per canalizar l'agitacion de l'aristocracia guerriera locala, comencèron a partir de 827 la conquista de la Sicília Bizantina que resistiguèt fins a 902. En parallèl, Kairouan venguèt un centre intellectau e religiós de premiera importància. En particular, sei teologians definiguèron lei principis dau malekisme, escòla sunita que domina totjorn a l'ora d'ara l'islam de Magrèb.
Lo periòde fatimida
Au començament dau sègle X, un aventurier chiita, dich Abu Abdallah al-Chii, organizèt una armada en Magrèb e conquistèt Ifriqiya. La dinastia aglabida s'afondrèt en 909 e lo cap chiita Umayd Allah (909-934), descendent d'Ali, intrèt a Kairouan en 910. I fondèt un califat chiista e assaièt d'impausar aquela religion a una populacion reticenta. Fondèt tanben una capitala novèla, Mahdia, e someteguèt la màger part de Magrèb en 922. Pasmens, durant lo rèine
Après la mòrt dau fondator de la dinastia, son successor Al-Qaim bi-Amr Allah (934-946) deguèt una importanta revòuta menada per un predicaire Kharigista dich Abu Yazid. Leis insurgents assetjèron Mahdia en 946 avans d'èsser vencuts per lei tropas d'Al-Mansur (946-953). Aquela desfacha entraïnèt un important declin dau kharigisme maugrabins que subrevisquèt solament dins quauquei pòchis isoladas.
En 969, lei Fatimidas capitèron de conquistar Egipte onte transferiguèron sa capitala en 973. En causa de la distància, aquò entraïnèt un declin de l'autoritat fatimida en Tunisia e la region passèt sota lo contraròtle dei Ziridas que rompèron ambé lo chiisme en 1051. Lei Fatimidas demandèron alora a la tribü dei Beni Hilal d'atacar la region. Venceires en 1052, leis envaïsseires bateguèron lei Ziridas — que se retirèron a Mahdia — e pilhèron lo país. Aquò destabilizèt l'òrdre establit e favorizèt l'emergéncia d'un mòde de vida seminomada dins lei regions interioras. En parallèl, lei Normands aprofichèron lei dificultats ziridas per conquistar Sicília e atacar lei regions maritimas.
Dei Ziridas ais Hafsidas
Lei mutacions dau Magrèb Orientau durant lo sègle XII
Dins lo corrent dau sègle XII, lo Magrèb Orientau conoguèt de mutacions importantas. D'efèct, l'agricultura comencèt de declinar e lei grands tenements eissits dau periòde roman dispareguèron. Una agricultura de subsisténcia lei remplacèt. Lei pòrts gardèron sa prosperitat gràcias a sa posicion a la crosiera deis itineraris marchands mediterranèus. Pasmens, l'evolucion pus importanta foguèt una inversion deis atacas maritimas car lei Normands contunièron seis expedicions còntra Magrèb. I ocupèron lei vilas portuàrias entre Tunis e Trípol. En 1154, prenguèron Mahdia, çò que marquèt la fin de la dinastia zirida.
Lo periòde almohade
Au començament dau sègle XII, apareguèt dins la mitat occidentala de Magrèb la poderosa dinastia deis Almohades. Dins lo corrent deis annadas 1130, son cap prenguèt lo títol de califa e comencèt de sometre Marròc. Puei, se dirigiguèt vèrs Argeria e Tunisia ont ataquèt lei princes arabes locaus e lei Normands. En 1551, lei Hammadites de Bugia acceptèron sa senhoriá. Puei, leis Almohades prenguèron l'avantatge sus lei Beni Hilal avans d'expulsar lei Normands de la còsta africana en 1160.
Pasmens, l'autoritat deis Almohades — que concentrèron seis esfòrç militars per reconquistar Al Andalús — demorèt mau segura en Magrèb Orientau. Ansin, ne fisèron la direccion an Abu Muhammad ibn Hafs que foguèt a l'origina de la dinastia deis Hafsidas. D'efèct, tre leis annadas 1220, de problemas de succession entraïnèron de guèrras civilas recurrentas que permetèron ai regions perifericas de venir independentas. La darriera temptativa de restablir la poissança almohada aguèt luòc durant lo rèine dau califa Abu Said (1242-1248) que foguèt tuat a Tlemcen dins una emboscada.
Lo periòde hafsida
Aprofichant lo declin deis Almohades — que dispareguèt definitivament en 1276 — leis Hafsidas establiguèron sa capitala a Tunis. En 1270, lo sultan Al-Mustansir (1249-1277) resistiguèt a l'Uechena Crosada menada per lo rèi francés Loís IX (1226-1270). Puei, a partir de 1284, lei Hafsidas deguèron luchar còntra d'atacas aragonesas.
En 1294, la dinastia conoguèt de trèbols de succession qu'entraïnèron un partiment de son territòri entre princes rivaus. L'unitat foguèt restablida per Abu Bakr (1318-1346). Pasmens, après sa mòrt, lo reiaume foguèt menaçada per d'incursions marinidas. Abu al-Abbas (1370-1394) restaurèt la poissança hafsida dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIV e la dinastia venguèt alora la premiera poissança de Magrèb. Agantèt son apogèu sota Abu Omar Uthman (1435-1488). Dins aquò, son decès entraïnèt una grèva crisi de succession.