thumb|200px|right|Hernán Cortés thumb|right|200px|Escut de Cortés
Hernán Cortés de Monroy y Pizarro (Medellín, 1485 – Castilleja de la Cuesta, 2 de decembre de 1547) es un conquistador espanhòu deis ans 1520-1540. Es famós per aver conquistat e somés l'Empèri Astèc en 1521 e per aver fondat la Ciutat de Mexic tres ans pus tard. Es uei considerat coma una figura istorica controvertida car, se sa conquista es a l'origina de la societat mexicana actuala, es egalament a l'origina de la mòrt de desenaus de milions d'abitants de Mesoamerica.
Nascut dins lo Reiaume de Castelha, traversèt l'ocean per faire fortuna e visquèt dins l'illa d'Hispaniola e a Cuba onte recebèt una proprietat coloniala (una encomienda). A la fin deis ans 1510, organizèt una expedicion de conquista dau continent maugrat l'ostilitat dau governador de la colonia, Diego Velázquez de Cuéllar. Desbarquèt dins lo Golf de Mexic. Comprenguèt rapidament l'ostilitat de mai d'un pòble amerindian còntra la supremacia astèca. Capitèt tanben d'esplechar a son avantatge de mites religiós astècs e la superioritat tecnologica militara europèa. Aquò li permetèt ansin de sometre lo rèi Moctezuma II. Brèvament expulsat per una revòuta, capitèt de rompre la resisténcia astèca au sètge de Tenochtitlan e d'annexar sei territòris a la corona d'Espanha.
En recompensa de sei servicis, Hernán Cortés foguèt nomat marqués de Oaxaca. S'entornèt en Espanha en 1540 amb de richessas fòrça importantas. En 1541, se prepausèt coma volontari per dirigir una ataca còntra Argier que mau capitèt.
Biografia
Familha e jovença
Hernán Cortés nasquèt entre 1483 e 1485La màger part dei fònts donan l’annada 1485 coma data de naissança.. Èra lo fiu unic d’una familha de l’aristocracia auta d’Espanha. Son paire, Martin Cortés de Monroy, es un hidalgo qu'ocupèt plusors cargas oficialas coma aquela de Procuraire generau. Divèrsei membres de la familha avián participat amb succès a la Reconquista, especialament dins la província d'Estremadura ont obteguèron de fèusDe mai, lo grand de Cortés foguèt nomat grand mèstre de l'Òrdre d'Alcántara, un important òrdre de chivaliers.. La maire de Cortés èra Catalina Pizarro Altamirano qu'èra egalament eissida de l'aristocracia auta espanhòla. Segon la legenda, lei parents de Cortés èran relativament paures en despiech de son estatut mai aquò es contestat per mai d'un istorian(fr) Christian Duverger, Cortés, Paris, Fayard, 2001, p. 22..
A 14 ans, Cortés foguèt mandat per dos ans a l'Universitat de Salamanca(fr) Bernard Grunberg, « La folle aventure d’Hernan Cortés », dins L'Histoire, n°322, julhet-aost 2007, p.22. I aquistèt de basas en latin, en drech e en retorica que li foguèron pus tard utilas durant sei campanhas militaras(fr) Bartolomé Bennassar, Cortés, Payot, 2001, p.47. Pasmens, per de rasons desconegudas, abandonèt seis estudis après dos ans e comencèt una carriera militara. Après d'esitacions entre lei Guèrras d'Itàlia e l'exploracion d'America, decidèt de s'embarcar en 1504 ò en 1506 per participar a la colonializacion de l'illa d'Hispaniola.
La descubèrta dau mond coloniau
A son arribada en Hispaniola, Cortés recebèt de tèrras e d'esclaus. Durant aqueu periòde, rescontrèt Nicolás de Ovando, governador de l'illa, que li donèt la carga de notariEntre son abandon de l'Universitat e son intrada dins l'armada, Cortés èra estat brèvament aprendís notari.. Puei, après aver participat a una campanha de conquista de Cuba, i recebèt de tèrras suplementàrias e venguèt cònsol de Santiago de Cuba. Pasmens, comencèt a s'interessar ais autrei regions americanas e a escotar lei racòntes deis aventuriers partits dins lo Golf de Mexic. En particular, en 1517, Francisco Hernández de Córdoba menèt d'expedicions en Yucatan e parlèt a son retorn de ciutats ricas amb de tesaurs considerables(en) Henry Raup Wagner, The discovery of Yucatan by Francisco Hernández de Córdoba, Cortes Society, 1942.. Ansin, en 1518, Cortés decidèt de preparar una expedicion en direccion d'aquela region.
La conquista de Mexic
Lei premiers contactes
thumb|right|Esquèma generau de Mesoamerica a l'arriba deis Espanhòus dins la region.
La preparacion de l'expedicion foguèt malaisada car Diego Velázquez de Cuéllar, governador de Cuba e bèufaire de Cortés après son maridatge amb Catalina Juárez Marcaida, se fisava pas d'eu. Pasmens, acceptèt en causa de la preséncia d'aur. Cortés vendiguèt donc totei sei bens per crompar e pagar lo materiau e leis òmes necessari. Dins aquò, la maufisança demorèt entre lei dos òmes e lo conquistador foguèt obligat de precipitar sa partença amb solament 11 naviris e mens d'un milier d'òmesSegon Bartolomé Bennassar (Cortés, Payot, 2001, p.65), l'efectiu complèt de l'expedicion èra de 16 cavaliers (amb 32 cavaus), 518 fantassins, 13 artilhaires (amb 10 pèças leugieras), 32 aubarestiers, 13 arcabusiers, 110 marins e aperaquí 200 Indians e esclaus.. Pasmens, la màger part èran de soudats experimentats qu’avián participat ai guèrras d’Itàlia. De mai, Cortés dispausava d'entresenhas relativament precisas. Per exemple, èra au corrent de la captivitat dau prèire Gerónimo de Aguilar qu'èra esclau d'un cap maia. Gràcias a un recapte de veirotalha, obtenguèt sa liberacion e Aguilar venguèt una fònt preciosa d'informacions sus lei societats mesoamericanas(fr) Bernal Diaz del Castillo, Histoire véridique de la conquête de la Nouvelle-Espagne, t. 1, La Découverte, 1980, pp. 124-125..
L'expedicion arribèt lo 22 d'abriu de 1519 a proximitat dau luòc ocupat per la vila modèrna de Veracruz. Lei premiers contactes amb lei Maias foguèron relativament bons. En mai d'Aguilar, Cortés descurbiguèt una esclava, dicha Malintzin(fr) Bernal Diaz del Castillo, Histoire véridique de la conquête de la Nouvelle-Espagne, t. 1, La Découverte, 1980, p. 158.. Acceptèt de servir Cortés coma interprèta e venguèt egalament sa mestressa. Aviá una conoissença importanta dei lengas, dei populacions e deis estats de la region. Es donc durant aquela etapa que Cortés aprenguèt l'existéncia d'un país dich « Mexico » que semblava d'èsser lo centre dei richessas circulant en America. Decidèt donc de se dirigir vèrs aquela region.
De la fondacion de Vera Cruz au chaple de Cholula
thumb|right|Dessenh representant lo chaple de Cholula per lei tropas de Cortés.
Per començar la conquista de Mexic, Cortés decidèt de fondar una vila, la Veracruz actuala, a l'endrech de son desbarcament (9 de julhet de 1519). Ne venguèt lo capitani generau, çò qu'èra una afiermacion d'independéncia a respècte dau governador de Cuba. Aquò maucontentèt una partida de sei tropas e Cortés deguèt eliminar lei caps principaus dau movement per reprendre lo contraròtle de l'expedicion(fr) Bernal Díaz del Castillo, L'Histoire véridique de la Conquête de la Nouvelle Espagne, capítol XXIV.. Per empedir una revòuta novèla, ordonèt tanben la destruccion dei navirisAquò permetiá egalament d'integrar lei marins dins l'armada qu'anava atacar Mexic.. Puei, laissant una pichona garnison a Veracruz, comencèt son expedicion vèrs Mexic lo 16 d'aost de 1519.
Lo 2 de setembre de 1519, arribèt dins l'Estat de Tlaxcala onte foguèt atacat per leis abitants. Capitèt de rebutar l'ataca gràcias a la superioritat de seis armas. Gràcias ai conseus de Malintzin, comprenguèt rapidament la situacion politica mesoamericana e metèt en plaça de relacions diplomaticas amb de pòbles enemics deis Astècas. Aquò li permetèt ansin de conclure una importanta aliança amb Tlaxcala qu'acceptèt, maugrat lo combat recent, de lo sostenir. Enfin, Cortés descurbiguèt lo dieu Quetzalcoatl, divinitat principala de tota la region d’America Centrala, e lei tradicions parlant de son retorn sota la forma d’un òme blanc.
L'aliança entre Cortés e Tlaxcala permetèt a l'expedicion d'obtenir de renfòrç e de faire una pausaLei renfòrç de Tlaxcala son inicialament estimats a guerriers e portaires. Pasmens, pus tard, agantèt de desenaus de miliers d'òmes.. Favorizèt tanben la difusion de la novèla de son arribada. Lo rèi astèc Moctezuma II decidèt donc de li mandar una ambaissada. Leis Espanhòus recebèron ansin un acuelh favorable dins la vila de Cholula. Pasmens, aquela recepcion èra una leca per eliminar l’expedicion durant la nuech. Avertits, Cortés e sei fòrças ataquèron d’en premier e destruguèron la vila tuant entre e abitants(fr) Michel Graulich, Montezuma : L'apogée et la chute de l'empire aztèque, Fayard, 1994, pp. 361-364..
L’intrada dins Tenochtitlan
thumb|right|Trajècte de Cortés fins a Tenochtitlan. thumb|right|Plan de Tenochtitlan publicat dins la segonda letra mandada per Cortés a Carles Quint.
La destruccion de Cholula permetèt ais Espanhòus d'espaurir leis Astècs que foguèron obligats d'acceptar l’intrada de Cortés e de seis aliats dins Tenochtitlan, sa capitala, lo 8 de novembre de 1519. Lo rèi Moctezuma II lei recebèt dins lo palais de son paire e acceptèt totei seis exigéncias. Entre lei pus importantas, se pòdon citar lo remplaçament de l’estatua d’un dieu astèc per una escultura de la Verge Maria e de liuraments anuaus d'aur per Cortés e lo rèi d'Espanha. Pasmens, maugrat aquel acuelh, leis Espanhòus se maufisèron rapidament deis Astècs e comencèron de crénher un assassinat.
Aquela paur aumentèt après lo debanament de combats a l'entorn de Veracruz. Se lei defensors capitèron de mantenir sei posicions, perdiguèron quauquei soudats. Aquò mostrèt ais Astècs que leis Espanhòus èran pas de dieus mai solament d’òmes normaus. Lei relacions entre lei dos camps venguèron donc rapidament marridas. Per empedir una ataca suspresa còntra sa tropa, Cortés decidiguèt tornarmai d'agir lo premier. Capturèt Moctezuma II e lo prenguèt coma ostatge, çò qu'assegurèt son autoritat a la tèsta de l'Empèri Astèc.
La lucha intèrna entre conquistadors
Quauquei jorns après son succès a Tenochtitlan, Cortés deguèt faciar de problemas novèus amb lo desbarcament d'una segonda expedicion espanhòla. Menada per Panfilo de Narvaez, èra plaçada sota l'autoritat dau governador de Cuba e veniá per l'arrestarL'expedicion de Pánfilo de Narváez aguèt una gròssa importància per la seguida de la conquista de Mesoamerica per leis Espanhòus car es probablament a l'origina de l'introduccion de la variòla sus lo continent. D'efiech, leis istorians actuaus pòdon i demostrar la preséncia d'un esclau negre tocat per la malautiá.. Dispausava d'efectius similars a aquelei de Cortés (600-800 òmes) mai teniá mai d'armas de fuòc (80-90 arcabusiers) e una artilhariá pus importanta (12 a 20 canons). De mai, per fragilizar la posicion de son adversari dins la capitala astèca, anoncièt oficialament lei rasons de sa venguda e lo traïment de Cortés. Donèt tanben lo drech ais Astècs de lo tuar.
En fàcia d'aquela situacion malaisada, Cortés reagiguèt rapidament. Laissant unicament un centenau d'òmes per susvelhar Moctezuma II a Tenochtitlan, organizèt una ataca suspresa còntra Narvaez e lo capturèt. Puei, Cortés contèt l'istòria dei richessas detengudas per leis Astècs per raliar sei tropas a sa causa(en) Charles M. Robinson, The Spanish Invasion of Mexico 1519-1521, Osprey Publishing, 2004, pp. 49-50..
La revòuta astèca
thumb|right|Representacion de la batalha d’Otumba lo 7 de julhet de 1520.
|thumb|right|Representacion dau sètge de Tenochtitlan.
Après sa victòria còntra Narvaez, l'armada de Cortés tornèt intrar dins Tenochtitlan lo 24 de junh de 1520. I recebèt un acuelh ostil e una revòuta generala comencèt. Per assaiar d'amaisar la situacion, Cortés liberèt Cuitláhuac, lo fraire de Moctezuma II, per negociar amb leis insurgents. Pasmens, Cuitláhuac prenguèt la tèsta deis Astècs e foguèt reconegut coma rèi. La situacion espanhòla venguèt alora insostenibla e Cortés ordonèt la retirada.