Sofòcles (en grèc: Σοφοκλῆς (Sophoklễs)), nascut a Colonos (actual quartièr popular d'Atenas) en 496 o 495 ab. C. e mòrt en 406 o 405 ab. C. es un dels tres grands tragedians grècs que lor òbra es en partida coneguda, amb Esquil (526-456) e Euripides (480-406). Es subretot l'autor de cent vint-e-doas pèças (que una centena de tragedias), mas se ne coneis pas que sèt uèi. Citat coma paradigma de la tragedia par Aristòtel, subretot per l'usatge que fa del còrAristòtel, Poetica (XVIII), 1456a 26 e per sa pèça Edip reiTragedia pus sovent citada dins la Poetica, ganhèt tanben lo pus grand nombre de victòrias al concors tragic de las grandas Dionisias (dètz e uèit), e jamai foguèt darrièr.
Son teatre rompèt amb la trilogia « ligada » e aprigondiguèt los aspèctes psicologics dels personatges. Sas pèças metent en scèna d'eròis, sovent solitaris o fòragetats (Aias, Antigòna, Edip, Electra), e confrontats a de problèmas morals que venon de la situacion tragica. Comparat amb Esquil, Sofòcles met pas o pauc en scèna los dieus, qu'intervenon solament amb los oracles que lor caractèr escur engana sovent los òmes, sul mòde de l'ironia tragica.
Elements biografics
Los detalhs de la vida de Sofòcles son coneguts, pasmens fòrça mal, mercé a una compilacion anonimala Soda, una enciclopedia grèga de la fin del sègle IX<ref> La Soda (Σοῦδα) Βίος Σοφοκλέους, ed. Westermann in Vitarum Scriptores Graeci Minores, Brunswick, 1845, pp. 126-132 legir en linha</small>. Aquel obratge se referís a d'escrits perduts de Doris de Samos, Ister, Aristoxèna, Neanta, Satiros e mai.</ref>, la Soda (Σοῦδα)« Σοφοκλῆς », Adler sigma,815 legir en linha e a d'autres coma Plutarc o AtenèaSmith lire en ligne. Foguèt lo filh de Sofilòs e nasquèt en 496 (segon la cronica de ParosCronica de Paros, 56 legir en linha) o en 495 (segon son biograf anonimid: La Souda), a Colonos, vilatge près d'Atenas, ont situèt sa darrièra pèça Edipe a Colonos. Seguèt una fòrt bona educacion, subretot en musica, avent per mèstre lo celèbre Lampros, e en gimnastica: a setze ans, foguèt el que conduguèt lo còr del trionf de SalaminaAtenèa I, 20, fLa Soda. Contemporanèu de Pericles, Sofòcles coneguèt l'apogèu atenenc, e participèt a la vida politica: foguèt designat entre los elenotames (tresorièrs de la Liga de Delos) en 443 442, e entre los estrategias dos còpsid: La Soda. A uechanta tres ans, foguèt tanben un dels dètz conselhièrs designats aprèp lo desastre de Sicília.
La carrièra de tragedian de Sofòcles comencèt en 468. Aquela annada, la trilogia, e en particular son Triptolèm, es coronada del primièr prèmi, davant Esquil. Sofòcles foguèt lo rival d'aquel pendent dotze ans, abans qu'Euripides lo concurrencièsse a son torn a partir de 455.
Sofòcles moriguèt en 406 o 405. Foguèt lo paire de Iofon, filh de l'atenenca Nicostrata, e d'Ariston, filh de la sicioniana Toris id: La Soda. E tanben Leostenès, Stefanos e Menecleidèsid: soda. Ariston es lo paire de Sofòcles lo Jove, tanben dramaturg thumb|left|Poèta (Sofòcles ?), bas relèu en marbre d'epòca ellenistica.
Òbras
Sofòcles es l'autor de cent vint-e-tres tragedias id: sodaRomilly 1970, p. 82-91, e mai de dramas satiricsRomilly 1980, p. 87. Fòrça son perdudas: demòran cent catòrze títolsDemont & Lebeau, p. 97 e solament sèt pèças, amb los fragments importants del drama satiric Los Limièrs, trobats en 1912Romilly. Sofòcles ganhèt en 468 sa primièra victòria, per la trilogia que Triptolèm, vencent Esquil. Ganhèt en tot dètz e uèit victòrias a las grandas DionisiasInscriptiones Graecae II², 2325, I, col. 1, l.5 legir en linha e sièis autras a las Leneanas, per un total de vint-e-quatre victòrias, jamai egalat dins la Grècia classica id: La Soda. Ganhèt la darrièra en 409, a uechanta sèt ans, per Filoctetes id: Romilly.
En mai de sas pèças, Sofòcles es l'autor d'òbras divèrsas, coma una òda a ErodòtRomilly o, segon Plutarc, un tractat Sul còr (Περὶ χοροῦ), ont expliquèt son pròpri estil e son evolucionDemont & Lebeau, p. 99. On lui attribue aussi un Παιάν (pean) cant collectiu e solemne per Asclepiòs, que Sofòcles participèt a n'introduire lo culte. Romilly
Aias
Ben lèu representada vèrs 445, çò que ne fariá la pus anciana de las pèças conservadas de SofòclesDemont & Lebeau, p. 100, Aias (Αἴας) conta l'episòdi de la foliá d'Aias: lo guerrièr massacrèt lo bestial de l'armada en cresent d'assassinar los caps Atrides. Davant lo còr dels marins de Salamina, Aias revengut, desesperat, refusa d'èsser consolat per sa companha Tecmessa, exòrta son filh Eurisaces a l'onor e anóncia que se va purificar, se suicidant sus la scèna meteissa, solament amagat per un bartàs. Los pròches constatant sa mòrt se ploran, e Agamemnon accèpta aprèp las suplicacions de Teucros la sepultura d'Aias.
Antigòna
Antigòna (Ἀντιγόνη, Antigónê) es datada amb precision de 442Romilly. Per aver enterrat son fraire rebèl Polinices, tuat dins sa luta amb son fraire Eteocles, Antigòna qu'enfrangís la lei de Creon deu èsser punida de mòrt. Lo tiran refusa de cambiar sa decision malgrat los plors del còr dels aujòls de Tebas e las suplicacions de son pròpri filh Emon, promés d'Antigòna. Son los presagis de Tiresias que lo fan cambiar d'avís, mai èra tròp tard: Antigòna e Emon se tuèron l'un l'autre, e la femna del prince, Euridice, se suicidèt tanben.
Las Traquínias
De datacion imprecisa mas considerada coma una de las pus ancianas tragedias de Sofòcles, Las Traquínias (Tραχίνιαι, Trakhíniai) an per subjècte la mòrt d'Eracles. A Traquis, sa femna Deianèira (Δηϊάνειρα), prevenguda per son filh Illos (Ὕλλος) del retorn d'Eracles, mas inquieta de veire aquel davançat per la jove Iòla (Ἰόλη) que desira, aquela fa enviar per Illos una tunica banhada dins lo sang del centaure Nessos (Νέσσος). Pensant atal de garantir l'afeccion d'Eracles, de fach lo tua. Quand apren l'eveniment, se suicida mentre que son espós arriba a Traquis e, ausent de la boca d'Illos la novèla d'aquela mòrt, aquel darrièr compren que morís per l'engana d'un mòrt, Nessos, coma o aviá predich un oracle.
Edip rei
Modèl, cap d'òbra de l'ironia tragica, Edip rei (Οἰδίπoυς τύραννoς, Oidípous Týrannos) seriá anterior a 425, objècte d'una brèva citacion dins Los Acarnians (Ἀχαρνεῖς) d'Aristofanes, e posterior a l'epidemia atenenca de pèsta de 430-429, la pèça ne remembrarà lo sovenirDemont & Lebeau, p. 104. A Tebas ravajada per la pèsta, Edip alara rei cèrca de conéisser l'identitat del murtrièr de Laïos (Λάϊος), a causa de la malediccion. Lo devinaire Tiresias (Τειρεσίας), sollicitat, apren la terribla vertat a Edip: serà murtrièr de son paire e espós de sa maire Iocasta (Ἰοκάστη), mas aquel i vei una injúria inspirada per Creon (Κρέων) . Mas los revelaments successius venon alara refortir la revelacion, e Edip deu admetre qu'en temptant de desjogar l'oracle, en fach lo compliguèt. La pèça s'acaba amb lo suicidi de Iocasta e l'aparicion d'Edip mutilat aprèp que se crebèt los uèlhs, lo visatge ensagnosit, reclamant l'exili.
Electra
La question de l'anterioritat entre l’Electra de Sofòcles (Ἠλέκτρα, Êléktra) e la d'Euripides demòra dubèrtaRomilly 1980, p. 89Demont & Lebeau, p. 106. Sul tèma de Los Coefores (Χοηφόρες) d'Esquil (e conservant lo còr de las femnas joves), Sofòcles descriu lo retorn a Micenas d'Orestes (Ὀρέστης), venjador de son paire Agamemnon (Ἀγαμέμνων). Torna veire sa sòrre Electra, que son totjorn mai desesperava son retour e projectava se venjar d'esperela. La scèna de reconeissença interven dins lo darrièr episòdi e lo murtre de Clitemnestra (Κλυταιμνήστρα), e aquel d'Egistos (Αἴγισθος), son complits dins l'exodos (darrièra partida de la pèça).
Filoctetes
Precisament datada de 409, los Filoctetes (Φιλοκτήτης, Philoktḗtēs) ganhèt aquel an lo primièr prèmiRomilly. Mandat per Ulisses per tornar menar a Tròia Filoctetes, ferit e abandonat alara per el e los Atridas sus una illa desèrta, amb son arc, lo jove Neoptolemos (Νεοπτόλεμος), filh d'Aquiles, es confrontat a una causida morala delicada. Sa mission es indispensabla segon l'oracle, mas lo jovent pòt pas se resòlvre a traïr l'infortunat. Neoptolemos rend l'arc aprèp l'aver raubat, e tempta d'utilizar la persuasion onèsta; mas Filoctetes testut refusa de seguir e de perdonar als Atridas, pasmens que li foguèt assegurat que seriá curat a Tròia. Es l'aparicion d'Eracles que salva la situacion e fa cambiar d'avís Filoctetes. thumb|right|Retrach de l'actor Euiaon dons Andromedes de Sofòcles. Vèrs 430.
Edip a Colonos
Pèça jogada a títol postum en 401 dirigida pel seu pichon filh, Sofòcles le Jove, e primièr prèmi aquel anDemont & Lebeau, p. 108, Edip a Colonos (Οἰδίπoυς ἐπὶ Κολωνῷ Oidípous epì Kolônỗi) descriu l'arribada del faidit, cec e maudit, a Colonos, prèp d'Atenas. Foragetat, podent comptar solament sus sas filhas Antigona e Ismèna, (Ἀντιγόνη e Ἰσμήνη) s'esfòrça de se disculpar dels crimes qu'es acusat. Edip deu tanben defendre sa libertat fàcia a sos filhs: Creon (Κρέων), mandat per Eteocles (Ετεοκλής), ven per lo prendre el e las filhas, mas l'ajuda preciosa de Tesèu (Θησεύς), rei d'Atenas, los salva. Puèi es Polinices (Πολυνείκης) que ven demandar son sosten per la guèrra dels sèt que se prepara. Fòragetant sos filhs, Edip se prepara a morir: acompanhat de Tesèu, desapareis en un luòc secret en prometent sa proteccion a Atenas. A l'apèl dels dieus, lo maudit es elevat al reng dels eròis.
Los Limièrs
De fragments de Los Limièrs (Ἰχνευταί, Ikhneutaí) foguèron descobèrts en Egipte en 1912 Romilly. Representan una mitat. Los critèris estilistics e metrics fan que Los Limièrs datan probablament d'abans 440Demont & Lebeau, p. 110-111.
Los fragments permeton de ne reconstituir lo resumit. Lo subjècte es lo meteis qu'aquel de l’Imnes omerics a Ermes, es a dire la raubariá dels tropèls d'Apollon per Ermès novèl nascut. La pèça comença pel planh d'Apollon, que lo còr del satires prepausa d'ajudar contra la promessa d'èsser liberats de l'esclavatge. Las pesadas los conduson a la balma de la ninfa Cillèna (Κυλλήνη), que velha sus l'enfant. La fin del drama deuriá presentar la reconciliacion entre Apollon e Ermés mercé a la lira d'aquelDemont & Lebeau.
Pèças perdudas
Sus las cent vint-e-tres pèças escritas per Sofòcles se coneis cent catòrze títolsDemont & Lebeau, p. 97.
{|width="100%" align="center"| |width="25%" valign="top"| Fragments de qualques pèças son conservadas. L'Assemblada dels Aquèus (Ἀχαιῶν σύλλογος) Los Amants d’Aquiles (Ἀχιλλέως ἐρασταί) Aias lo Locrian (Αἴας Λοκρός) Las Captivas (Αἰχμαλοτίδες) Egèu (Αἰγεύς) Los Etiopians (Αἰθίοπες) Acrisios (Ἀκρίσιος) Los Aleades (Ἀλεάδαι) Alexandre (Ἀλέξανδρος) Alcmeon (Ἀλκμαίων) Amicos (Ἄμυκος) Amfiaraos (Ἀμφιάραος) Amfitrion (Ἀμφιτρύων) Andromèda (Ἀνδρομέδα) Los Antenorides (Ἀντηνορίδαι) Athamas A (Ἀθάμας}}) Athamas B Atrèu / Las Miceniaias (Ἀτρεύς / Μυκηναίαι) Cryses (Χρύσης) Dedalos (Δαίδαλος) Danaè (Δανάη) Dionisiscos (Διονυσίσκος) Los Dolopes (|Δόλοπες) Los Epigòns (Ἐπίγονοι)De fragments dels Epigòns foguèron descobèrts en abril de 2005 per d'ellenistas de l’Universitat d'Oxford. La tragedia raconta lo sètge de Tebas. Matthew Murray, « Newly Readable Oxyrhynchus Papyri Reveal Works by Sophocles, Lucian, and Others », Theatermania, 18 d'avril de 2005. Eracles al Tenare (Ἐπὶ Ταινάρῳ) Erigòn (Ἠριγόνη) Eris (Ἔρις) Erifile (Ἐριφύλη) Eumelos (Εὔμηλος) Euriale (Εὐρύαλος) Euripilos (Εὐρύπυλος) La Demanda d’Elena (Ἑλένης ἀπαίτησις) La Raubi d’Elena (Ἑλένης ἀρπαργή) Lo Maridatge d’Elena (Ἑλένης γάμος) Eracleiscos (Ἡράκλεισκος) Eracles (Ἡρακλῆς) Ermiòna (Ἑρμιόνη) Ipponos (Ἱππόνους) Ibris (Ὕϐρις) |width="25%" valign="top"| Las Portairas d’aiga (Ὑδροφόροι) Inachos (Ἴναχος) Iobàtes (Ἰοϐάτης) Ion (|Ἴων) Ifigènia (Ἰφιγένεια) Ificles (Ἰφικλῆς) Ixion (Ἰξίων) Las Gents de Camicus (Καμικοί) Cedalion (Κηδαλίων) Cerberos (Κέρϐερος) Clitemnestra (Κλυταιμνήστρα) Los Colchides (Κολχίδες) Los Idiots (Κωφοί}}) Crèusa (Κρέουσα) Lo Jutjament (Κρίσις) Los Laconians (Λάκαιναι)