Lo swahili o kiswahili (autonim: Kiswahili) qu'ei ua lenga parla per divèrs grops etnics qui s'estenen sus la còsta de l'ocean Indian, deu sud de Somalia au nòrd de Moçambic. Qu'ei parlat com lenga mairana per 5 milions de locutors, com lenga segonda (lingua franca per 70 milions meichifra d'Alain Ricard, Le kiswahili, une langue moderne, p. 12, màgerment en Tanzania, au Kenya e dens la Republica Democratica de Còngo, ocupant atau la plaça de lenga africana dab lo mei gran nombre de locutors. Qu'ei lenga oficiau o nacionau dens quate Estats, e la sola lenga africana qui hè partida de las lengas oficiaus de l'Union Africana.
Lo swahili qu'ei estat hèra influenciat per l'arab, subertot au nivèu lexicau. Qu'a empruntat mots tanben au portugués, a l'alemand e a l'anglés. Au nivèu gramaticau, per venciva, qu'ei demorat ua lenga banto tipica dab un sistèma de classas nominaus hèra regular.
Lo swahili, com totas las lengas bantos, qu'ei ua lenga aglutinanta.
Grafia e prononciacion
Lo swahili que s'escrivó en prumèras dab l'alfabet arabe. Despuish la fin deu XIX sègle, que s'escriu dab l'alfabet latin. Non i a guaire, lo sistèma d'escritura Mandombe qu'ei estat prepausat entà divèrsas lengas africanas, enter eras lo swahili, mes lo son usatge que demora minoritari.
Las letras de l'alfabet utilizadas en swahili que son: a, b, ch, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, ng', o, p, r, s, t, u, v, w, z.
La letra c qu'ei tostemps utilizada dab h. Lo swahili qu'utiliza tanben las combinasons de letras ny, sh, e entaus empronts a l'arabe, las combinasons dh, gh e th.
Las vocalas a, e, i, o, u que's pronóncian respectivament com en occitan a, è, i, ò, o.
La prononciacion de las consonantas qu'ei indicada dens lo tablèu qui s'ensèc:
Consonanta Prononciacion (aproximativa)b com en occitanch com en occitan lengadocian o provençaud com en occitandh com th anglés de thisf com en occitang com en occitangh ɣ (g deu grèc)h com en occitan gasconj ɟ (d palatau) ; com en occitan provençau après n e m e dens los mots manlhevats a l'anglésk com la c de l'occitan causal com en occitanm com en occitann com en occitanng' com ng de l'anglés singp com en occitanr com en occitan gascon e lengadocians com la ss de l'occitan saut com en occitanv com en occitan provençau o lemosinw com la w de l'anglés weeky com la y de l'anglés yesz com la s de l'occitan ase
M e n que pòden estar vocalizats e prononcià's com sillabas distintas. Que pòden portar l'accent tonic quan constitueishen l'abansdarrèra sillaba deu mot. Ex.: dens mtu [ˈmtu] "òmi", nchi [ˈnt͡ʃi] "país" , nitampa [nitaˈmpa] "que'u balharèi".
L'accent tonic que's plaça quasi tostemps sus l'abansdarrèra sillaba.
Ua sillaba swahili qu'ei tostemps ubèrta (acabada per ua vocala), e atau un mot com askari (soldat) que's descompausa a-ska-ri.
Las classas nominaus e l'acòrd de classa
Lo swahili, com las autas lengas bantos, qu'a un ric sistèma de classas nominaus. Tot nom que hè partida d'ua classa, dont lo nombre ei de 14, en comptant separadament las classas de singular e las de plurau. Que i a tanben ua classa deus infinitius, çò qui pòrta lo nombre totau de classas a 15.
Ua classa que's pòt definir com ua cadena d'acòrds qui ligan tots los mots qui dependen d'un nom : l'adjectiu, lo possessiu e lo demonstratiu au nom, lo vèrbe au subjècte e au complement d'objècte.
En teoria, los noms que hèn partida de tau o tau classa segon çò qui designan: per exemple, los noms de personas que hèn partida de las classas 1 e 2 (1: singular en m, mw davant vocala; 2: plurau en wa).
{| class=wikitable !classa(s)!!camp semantic !!!prefixes!!singular!!traduccion!!plurau!!traduccion |- !1, 2 | personas | |m-, mw- davant vocala|| mtu || persona || watu || personas |- !3, 4 | arbes, fòrças naturaus | | m-/mu-/mw-, mi- || mti || arbe || miti || arbes |- !5, 6 | grops, aumentatiu | | Ø/ji-, ma- || jicho || uelh || macho || uelhs |- !7, 8 | objèctes fabricats, diminutiu | |ki-, generaument ch- davant vocala / vi-, generaument vy- davant vocala|| kisu || cotèth || visu || cotèths |- !9, 10 |animaus, mots emprontats, autes | | Ø/n-, Ø/n- ; ny-, ny- || ndoto || saunei || ndoto || sauneis |- ! 11, 10 ; 11 (nat plurau) | extension ; noms abstrèits | | u-, Ø/n- || ua || barrèra, casau || nyua || barrèras, casaus | utu || umanitat |- ! 15 | infinitius verbaus | | ku- || kupata || préner, obtiéner || || |- ! 16 | lòc pròche o definit | | pa- (entà l'acòrd) || mahali, "lòc", e noms adverbiaus en -ni ex. nyumbani "a la maison", de nyumba, maison. |- ! 17 | lòc luenhèc o indefinit | | ku- (entà l'acòrd) || noms adverbiaus en -ni ex. shambani "au camp", de shamba, "camp". |- ! 18 | lòc interior | | mu- (entà l'acòrd) || noms adverbiaus en -ni |-|| colspan=2| —
Atau, los noms mchawi (broish), mfuata (adèpte d'ua religion), mkwao (parent), mwalimu (regent), que hèn partida de la classa 1-2. Mes l'evolucion de la lenga (e per ua gran partida los manlhèus a l'arabe e a las lengas europèas) qu'a hèit que la correspondéncia enter sens e classa nominau ne sia pas mei briga sistematica.
Dens lo grop nominau, la classa deu nom qu'ei mercada tanben peus autes mots, adjectiu qualificatiu, adjectiu numerau, demonstratiu...
Ex.: - dab la classa 7-8: kitabu kizuri, "beròi libe"; vitabu vizuri, "beròis libes"; kitabu kimoja, "un (sol) libe"; vitabu viwili, "dus libes"; kitabu kile, "aqueth libe"; vitabu vile, "aqueths libes", vitabu vile vizuri, "aqueths beròis libes".
- dab la classa 1-2: watoto, watoto wadogo, watoto wadogo wale, respectivament "mainatges", "petits mainatges",
Dens la frasa, lo vèrbe que repren las indicacions de classa deu grop nominau subjècte e, se n'i a un, objècte: watoto wazuri, watoto wazuri wawili, watoto wazuri wawili wanasoma, respectivament "beròis mainatges", "dus beròis mainatges", , "dus beròi mainatges que legen" ; ninamwona, "que'u vei", ninawaona, "que'us vei".
Los noms d'èstes animats qui ne son pas dens las classas 1-2 qu'entrainan totun, dens lo vèrbe, l'acòrd dab la classa 1-2 (acòrd segon lo sens). Ex. : maseremala wanafanya kazi nyingi, "los carpentèrs que tribalhan hèra". Maseremala qu'ei de classa 6 e lo prefixe subjècte wa- de wanafanya qu'ei lo de classa 2.
Lo connectiu
La particula -A qu'ei aperada connectiu. Que serveish a indicar lo possessor e qu'apòrta precisions sus çò dont se parla. Qu'equivau a la preposicion "de" mes tanben a dauvuns emplecs de la preposicion "en".
Lo connectiu que hè l'acòrd de classa dab la persona o l'objècte dont se parla, qui'u precedeish dens la frasa. Qu'avem atau las formas seguentas :
{| class=wikitable !classas!!afixes |- !1, 2 | wa, wa|- !3, 4 | wa, ya|- !5, 6 | la, ya|- !7, 8 | cha, vya|- ! 9, 10 | ya, za|- ! 11, 10 | wa, za|- !15 | kwa|- ! 16 | pa|- ! 17 | kwa|- ! 18 | mwa|-|| colspan=2| —
La possession
Lo prumèr emplec de la particula -A qu'ei de marcar la possession.
Ex. : mwana wa mfalme, lo hilh deu rei (cl. 1)miti ya msitu, los arbes de la seuva (cl. 4)wenyeji wa nchi, los abitants deu país (cl. 2)kisu cha mpishi, lo cotèth deu cosinèr (cl. 7)
Se, au contra, e vòlen insistir suu possessor, qu'utilizan l'adjectiu -ENYE, "qui a".
Ex. : mfalme mwenye mwana, lo rei qui a un hilh (cl. 1)ndege yenye mbawa ndefu, "un ausèth dab longas alas" (cl. 9)
La caracterizacion
Un aute emplec, hèra espandit, de -A, que serveish entà caracterizar lo nom qui precedeish.
Ex. : mfuko wa chakula, "lo sac de la viòca", "lo sac entà la viòca" (cl. 3)taa ya mkono, "la lampa de man" (cl. 9)kisu cha kukatia nyama "un cotèth entà copar carn"
Que pòt aver un sens locatiu : soko la mji, "lo mercat de la vila" (cl. 5)
Que pòt tanben servir entà formar torns qui an lo sens d'un adjectiu qualificatiu :maji ya moto "aiga cauta" (mot per mot : "aiga de calor") (cl. 6)maneno ya furaha "mots gaujós" (mot per mot : "mots de gaujor")
A bèths còps, que s'arrevira per tota ua locucion :fedha ya kutosha "moneda en quantitat sufisenta" (mot per mot : "moneda de sufir") (cl. 9)
Lo sufixe locatiu -ni- Lo sufixe locatiu -ni-, hornit a un nom comun, que serveish a mercar qu'aqueste nom indica un complement de lòc. Ex. dab shamba, "camp":Ninakwenda shambani. "Que vau tau camp."Ninakuja shambani. ""Que vieni deu camp. Ninapita shambani. "Que passi peu camp.Ne's horneish pas jamei a un nom pròpi:Ninakwenda Nairobi. "Que vau tà Nairobi."
Se i a lòc, tà precisar qu'un nom pròpi ei complement de lòc dens la frasa, que'u hèn precedir d'un nom comun complement de lòc, com mjini ("a la vila") o nchini ("au país"):mjini Nairobi. "A (la vila) [de] Nairobi".nchini Kenya. "En (au país) [de] Kenya".
Los empronts a las lengas estrangèras, eths tanpòc, ne pòden pas préner aqueth sufixe:Ninakwenda sinema. "Que vau tau cinèma."
Tà quauques mots, totun, l'usatge qu'ei fluctuant:Ninakwenda hospitali. (Zanzibar) o Ninakwenda hospitalini.: Que vau tà l'espitau.
Determinants e pronominaus
Los demonstratius
Lo swahili qu'a tres categorias de demonstratius : un demonstratiu de proximitat (oc. aqueste), un demonstratiu d'aluenhament (oc. aqueth, aceth) e un demonstratiu de referéncia, qui concerneish quauquarren o quauqu'un de dejà mentavut dens lo discors.
Entrams los tres que's forman dab lo prefixe subjècte de la classa concernida, sonque entà la classa 1 qui presenta la forma yu (en plaça de a, prefixe subjècte de cl. 1).
Los demonstratius que's plaçan darrèr lo nom. Totasvetz, lo demonstratiu d'aluenhament plaçat davant lo nom qu'equivau a l'article francés. Ex: kile kitabu, "lo libe" Lo son emplec n'ei pas sistematic: kitabu, "un libe" o "lo libe".
Lo demonstratiu de proximitat
Lo demonstratiu de proximitat que's forma de la manièra seguenta : h + vocala + prefixe subjècte. La vocala qu'ei la medisha que la de la segonda sillaba, deu prefixe subjècte.
{| class=wikitable !classas!!demonstratius de proximitat |- !1, 2 | huyu, hawa|- !3, 4 | huu, hii|- !5, 6 | hili, haya|- !7, 8 | hiki, hivi|- ! 9, 10 | hii, hizi|- ! 11, 10 | huu, hizi|-|| colspan=2| —
Lo demonstratiu d'aluenhament
Lo demonstratiu d'aluenhament que's forma de la manièra seguenta : prefixe subjècte, seguit de -le.
{| class=wikitable !classas!!demonstratius d'aluenhament |- !1, 2 | yule, wale|- !3, 4 | ule, ile|- !5, 6 | lile, yale|- !7, 8 | kile, vile|- ! 9, 10 | ile, zile|- ! 11, 10 | ule, zile|-|| colspan=2| —
Lo demonstratiu de referéncia
Los demonstratius de referéncia que's forman en remplaçant la darrèra vocala deus demonstratius de proximitat per -o, dab eventuaument los cambiaments fonetics necessaris:
{| class=wikitable !classas!!demonstratius de referéncia |- !1, 2 | huyo, hao|- !3, 4 | huo, hiyo|- !5, 6 | hilo, hayo|- !7, 8 | hicho, hivyo|- ! 9, 10 | hiyo, hizo|- ! 11, 10 | huo, hizo|-|| colspan=2| —
Los possessius
Los possessius que son, per ordi de persona, -angu, -ako, -ake, -etu, -enu, -ao, dab los prefixes de classa apropriats. Ací, aquestes prefixes que prenen la medisha forma que dab lo connectiu.
Ex. : kisu changu, "lo men cotèth" ; mji wako, "lo ton vilatge" ; mke wake, "la soa hemna" ; shamba letu, "lo noste camp" ; nchi yenu, "lo vòste país" ; ng'ombe zao, "las lors vacas" ; kusoma kwake, "la soa manièra de léger".
A bèths còps, lo possessiu qu'ei estacat au nom devath ua forma abreviada. Ex. : mwanangu, "lo men mainatge" ; wenzake, "los sons companhons".
Los pronoms personaus subjèctes
Lo swahili n'a pas que pronoms personaus subjècte, e enqüèra sonque entà la classa 1-2. Lo lor emplec n'ei pas obligatòri e que serveishen a marcar l'insisténcia. Ne i a pas en swahili pronoms personaus complements : l'infixe objècte dens lo module verbau que'n tien lòc.
Ací qu'avetz la lista deus pronoms personaus subjèctes :mimi ("jo"), wewe ("tu"), yeye ("eth", "era"), sisi ("nosaute/as"), ninyi o nyinyi ("vosaute/as"), wao ("eths", "eras")
Los relatius
La particula relativa