Lo parlar bordalés èra una sos-varianta de la lenga occitana gascona. Se parla dens e alentorn de la vila de Bordèu, amei lo long de l'axe garonés - damb variantas - dinc au Marmandés. Tots aquestes parlars fòrman lo gascon girondin o nòrd-gascon. Lo gascon que se parlava a l'interior de Bordèu, a Bègla e sus la riba dreita de Garona se restaca aus sos-dialèctes gascons garonés. Lo gascon cubzagués, e dens una mendre mesura lo gascon libornés ne'n son que de las declinasons, gaitadas a la lutz d'una influéncia peiregòrda mei marcada (per lo Libornés çaquelà). Lo parlar gascon maritime dau País de Buish e lo gascon vasadés son d'autas varietats de nòrd-gascon dens lasquaus lo paradigme gascon generaument entendut es mei de conéisher, de mendre que l'anar panoccitan n'i es pas tant marcat. Los parlars de rencontra entre l'airiau de l'aglomeracion bordalesa, lo País de Buish e lo Medòc fòrman un ensemble gascon maritime landò-medoquin que comença de se rencontrar dau bòrn occidentau de l'aglomeracion bordalesa. Los parlars dau pròishe Entre-duas-Mars bordalés ne se destrigan gaire dau parlar bordalés. Au levant d'una linha que passa aproximativament entre Beishac-e-Calhau e Genissac, Sadirac e Crion, Quinçac e Haus, l'occitan locau 'trapa de las caracteristicas fonologicas pus especificas (vocalizacions daus -s- finaus a l'artigle masculin) que marcan lo solar de transicion entre nòrd-gascon e parlars lengadocians septentrionaus occidentaus (Haut-Agenés e Peiregòrd).
Lo còrpus gascon bordalés (de Bordèu e dau país bordalés) es l'un daus mei rishes e fornits de tot l'espaci d'òc, mes tanben probable lo mei desconeishut. De las rasons de causidas de politica culturala locala explican en partida aquera realitat. L'an illustrat autors coma Mèste Verdièr, Guilhèm Dadòr, Teodòr Blanc, Armand Lavache, Jan Lacor o encara Rogèr Romafòrt (Grith de Prat), cadun d'un parçan de l'aglomeracion bordalesa; Blanc, Lacor e Grith de Prat dens las varietats de l'oèst de Bordèu, influençadas prau medoquin, Dadòr e Verdièr en bordalés mei centrau, es a díser restacable ad un paradigme occitan transdialectau marcat per de las confusions entre los faiçonats d'isoglòsses, carrejants fòrmas mixtas gascon-nòrd-lengadocian o gascon-lengadocian coma dens Entre Duas Mars o ribèira de Garona dinc alentorn de Viraselh (Marmandés).
Fau notar, en efèit, una diferéncia entre los paraulís de la riba gausha, influençats per la fonologia landò-medoquina tanlèu passats los barris (tèxtes de Th. Blanc, J. Lacor, Gric de Prat e anonimes) practicant una lenga sud-medoquina, e los paròlis de Bordèu intra muros e riba dreita, marcats per una fonologia mei panoccitana fòrt bien representats per Verdièr, Lavacha, Dadòr e Espanhet.
Trèits dau gascon bordalés
-a finau atòne abotís generalament a un son [ə] podent localament tirar de cap a [a] pontualament (de las enquestas de terren atèstan la quita mantenença locala de [a] de faiçon ultralocala), trèit comun damb tot lo cochant dau maine gascon, de Bordalés a Baiona (sonque Medòc dau nòrd), que se rencontra pontualament en montpelhierenc (sosdialècte), nimesenc (sosdialècte), en marselhés, e qu'es tanben caracteristic (-a- neutra) dau catalan orientau, damb un timbre diferent. pontualament, de las enquestas atèstan la realizacion [e] de -a finau atòne augmentat de la marca desinenciau dau plurau -s : ribèiras > [ri'βɛɪɾes]. en Bas-Medòc (cantons de L'Esparra e Semebian), la -a finala femenina atòna es realizada [u], quauques còps [o], es un trèit emblematic d'aqueth parlar. -e masculin finau atòne balança entre duias zònas d'influéncia : en Medòc, se realiza [e] coma dens la majora part dau maine occitan : aubre > ['aʊβɾe]; la ribèira de Garona e de Dordonha, lo Bordalés stricto sensu, Entre Duas Mars, Libornés lo realiza [ə] sus lo modèle de la Gasconha occidentala : aubre > ['aʊβɾə] ; en sud-Medòc (canton de Castèthnau), abotís a [i] : aubre > ['aʊβɾi]. diftong -ue- sistematicament simplificat a [y] : juene (fòrma relevada o fabricada en cramba ?) > ['ʒynə] ; huelha > ['yʎə] ; en Libornés amei en Macarian, a [ø]. En Bas-Medòc e localament Borqués, diftong -uè- sistematicament simplificat a [ɛ] : juène >['dzɛne] coma dens lo parlar d'Agde. triftong -uei- sistematicament simplificat a [yɪ]/[ʏɪ] o a [œɪ] : nueit > [nʏɪt] [nœɪt]. En Medòc, triftong -uèi- sistematicament realizat [ɛɪ]. en Libornés localament, -u- realizat [ø] coma dens los parlars lengadocians orientaus e provençaus. -a- atòne intervocalic [ə] (schwa) > bordalés [buɾðə'les], pensarèi [pẽsə'ɾɛɪ]. coma dens lo parlar negre landés e lo catalan orientau, localament E pòt préner la valor de [ə] quau que siga son grad d'apertura teorica. Es lo cas en Cubzagués e Entre Duas Mars occidentau : cercar > [səɾ'ka].
tendéncia a la neutralizacion o a l'afebliment de l'oposicion entre é e è tonics, mès aquò s'auss p.as mèi gaire Aqueste trèit èra caracteristic de l'accent bordalés, amei en francés, que realizava quauques còps fraise, crème, flèche ['fʁezə] ['kʁemə] ['fleʃə]. abséncia majoritària de barradura de è provenent de Ĕ brèu latin davant nasala : TĔMPU > tèmps, VĔNTU > vènt, coma dens l'occitan oriental; aqueth punt opausa lo Bordalés au Vasadés dau nòrd (Entre Duas Mars orientau) e a l'Agenés gascon dau nòrd. e tonic se pòt barrar dinc a [i] : plaser > [pla'zi], aqueth [akit] (fòrma landesa). -ai- atòne realizat [ɛɪ], [aɪ] en posicion tonica : aiga ['aɪɣə] mes aiguèir [ɛɪ'ɣɛɪ]. En Medòc, [aɪ] se manten en tota circonstància. dens una zòna que s'espand dau Lengonés occidentau au canton de Pujòu, sus la riva dreita de Dordonha, en passant per lo país macarian e una partida d'Entre-duias-Mars, lo grop -EI- se pòt reduír a [i] : gleisa > ['ɣlizə], freid > ['fɾit], mestèir [mes'ti]. en Medòc amei a Bordèu riba dreita e de las banlegas dau levant (Senon, Larmont, Floirac, Bassens...) pus (mei) se realiza [pe]. pus bèra > [pe'βɛɾə]. -v- a l'intervocalic a tres realizacions possiblas en Bordalés : a l'entorn de Bordèu e au nòrd-èst de Garona), se realiza [β] bas (labiala fricativa) coma dens una granda part dau maine lengadocian e una petita part de Gasconha. en Vasadés, dens la majora partida de Medòc, en Buish, Bòrn, dens la Landa de Bordèu, en Petitas Lanas, amei au cochant de Bordèu (Bordèu-Cauderan, Merinhac, Aisinas, Lo Boscat, Sent Medard...), se realiza [w], coma dens la majoritat de Gasconha. Localament, atestacions de realizacion [β] o ibridas en Medòc (canton de Pavilhac) e Sud-Gironda. a l'entorn de Santa Fe la Granda, dens los cantons de parlar lemosin dau nòrd-Libornés (Peinarmand, Peisseguin, Taiac, Sent Antòni d'Eila), se realizava [v], coma en provençau, nòrd-occitan e francés. lo -j- a l'intervocalic tanben coma a l'iniciala se realiza [ʒ], coma dens la majora partida daus parlars de la ribèira de Garona. En Cubzagués dau nòrd, Borqués amei Bas-Medòc, se realizava [j], coma en gascon meridionau. dens Bordèu còr de vila amei un pauc en banlega orientala, mantenença frequenta de F etimologic latin que ne passa pas a -h- coma es d'usatge en gascon hèsta > fèsta, hilh > filh, hèi > fèi, hoguèir > foguèir, huc > fuc ... la -h- gascona quora es emplegada n'es pas bohada : hèsta > ['ɛstə] o laugeirament en Medòc, Vasadés e Borqués. contrariament a l'usatge en gascon, -d- se manten generalament après nasala : landa, enténder, prénder, maugrat que de las atestacions de simplificacion dau grop -nd- a -nn- puei -n- sigan frequentas : brana, préner... contrariament a l'usatge en gascon, -b- se manten generalament après m. contrariament a l'usatge en gascon, -n- se manten sistematicament a l'intervocalic : luna, una, pruna... La tombada apareish çaquelà pampró viste, a partir de Podensac, end'un trentenat de quilomètres au sud-èst de Bordèu sus Garona. I veden aparéisher notadament la fòrma lua per luna, per contra, una se manten atau dens tota la Gironda. las consonantas -t e -s finalas son realizadas fòrtament. Dens lo parlar de Bordèu intra muros, daus uns còps, -t finau se pòt aflaquir en [d] en còda shens totun s'eludar : santat > [san'tad]. en Cubzagués, Borqués amei Libornés, las -s dau plurau s'amudissen. En Libornés, los -t finaus tanben. Lo grop -ts/tz se reduïs a [s] en Cubzagués, [t] en Libornés. En Cubzagués, arriba que se mantenen a [ts]. En Libornés orientau e Foienc, lo grop s'amudís completament. arriba pontualament que -s finau s'amudisse en Nòrd-Medòc, e rarament a Bordèu intra muros. A la rima, sembla estar tanben que dens de rares cas, -t finau pusque ne pas sonar a Bordèu intra muros. localament en Medòc, -th finau passa a -c (cf. lo felibre Gric de Prat). en Bordalés orientau Cubzagués, Libornés e paí rocair, las plosivas shordas en còda -k e -p se realizan [t] : cap > [kat], sac > [sat]. en Macarian, -k- es sovent palatalizat en [c] : aquí > [a'ci]. au levant de Bordèu, tanlèu la banlega èst (Senon, Laurmont, Floirac), l'infinitu dau tresau grop se realiza [ir] damb la -r finala que sòna : auger > [aʊ'ʒir]. la prostèsi es rara : fòrmas concurrencialas arren e ren. Las fòrmas shens prostèsi son de lonh las mei frequentas : ren, ribèira, riu... La prostèsi devant -s es, per quant a era, d'usatge corrent : escandale, esquelèta..., coma normalament en occitan. -e- tonic o atòne se realiza sovent [y], que sii obèrt (è) o barrat (e, é) (los dus fonems estant generalament neutralizats) : legir > [ly'ʒi], pescar > [pysˈka], sès, sètz > [sys][syts]. abséncia majoritària de barradura de è provenent de Ĕ brèu latin davant nasala : TĔMPU > tèmps, VĔNTU > vènt, coma dens l'occitan orientau; aqueth punt opausa lo Bordalés au Vasadés dau nòrd (Entre Diuas Mars orientau) e a l'Agenés gascon dau nòrd. dens lo parlar bordalés intra muros (pishadeir), [ɔ] es preservada dens quauques mots (pauc) au contact d'una nasala, coma dens l'occitan orientau. Antau : lòng, lònga mes longor ; lònh (alternant damb lonh), tòna, sòna (alternant damb tona, sona) ; en Medòc : bòn, bòna. Lo trèit se generaliza en Libornés nòrd-orientau, au contacte dau lemosin (Peinarmand, Peisseguin, Taiac, Gors, Francs...). Dens aqueste parlar, [ŋ] finau se labializa en [m] : boishòn > [buɪ' ʃɔm]. dens lo parlar bordalés intra muros (pishadeir), [u] es articulat [o] dens quauques mòts en posicion atòna : ocasion > [oka'ziuŋ], propausar > [pɾopo'za], collèga > [ko'llɛɣə], tanplan coma dens quauques parlars de Lanas sud-occidentalas e dau virat baionés. dens lo parlar bordalés intra muros (pishadeir), tendéncia a la simplificacion dau diftong -au- en [o]/[ ](Bordèu-centre, èst, mijorn, riba dreita) mei tanben en [a] (Bordèu oèst) : daus > [das] - [dɔs] ; aucupar > [aʊky'pa] o [oky'pa] o encara [aky'pa] ; aublidar > [aʊbli'ð̞a] o [obli'ð̞a]. en Borqués e Cubsagués, lo diftong -au- atòne es generalament realizat [u]. en Bordalés de faiçon generala, -au- es realizat mei que mei damb la vocala palatalizada en contèxte : [ɔʊ]. los grops -an, -in, -on, -òn, -un, se realizan damb un son velari : [aŋ] [iŋ] [uŋ] [ɔŋ] [yŋ]. Quauques excepcions egau : tan sovent realizat [ta], ben [be], non [nu]. localament en Medòc, Entre Duias Mars e Libornés, un se realiza [eŋ], amèi [əŋ].
Fonologicòmorfologics, morfologics mei sintaxics
grop latin -ARIUM abotís a -èir, èira : carpentèir-a, bolangèir-a, pomèir, perseguèir. En Vasadés e Macarian, fòrma femenina en -èra. grop latin -ORIUM abotís a -ueir, -ueira [yɪ] (que se realiza puslèu [ʏɪ] en contèxte) o [œɪ] o -eir, -eira : clapadueir > [klapə'ð̞ʏɪ] o [klapə'ð̞œɪ]; escoradueir > [eskurə'ð̞ʏɪ]. preséncia dens lo parlar bordalés intra muros (pishadeir) de fòrmas desrotacizadas au femenin, a l'encontra de l'usatge en gascon : aquera > aquela (a Bordèu), padèra > padèla, caperar > capelar amei de faiçon mei rara, au masculin : aqueth > aquel, capèth > capèl... Aquesta darnèira influéncia lengadociana se rencontrava tan solament dens l'ancian parlar urban de Bordèu.