Ibn Khaldun (27 de mai 1332, Tunis - 17 de març de 1406, Lo Caire) es un òme politic, un filosòf e un istorian arabi de la fin de l'Edat Mejana. Ministre e jutge religiós de plusors sobeirans maugrabin dins leis ans 1350-1370, venguèt tanben una figura intellectuala major dau mond arabi dau periòde. Lassat dei conflictes incessents que tocavan sa region d'origina, se concentrèt pauc a pauc vèrs la filosofia e l'istòria. Dins aquelei domenis, sei trabalhs marquèron una rompedura amb leis istorians arabis dei sègles precedents. D'efiech, Ibn Khaldun adoptèt un encaminament scientific que prefigurèt lo metòde istoric actuau. De mai, assaièt de prepausar d'explicacions ai fenomèns sociaus, culturaus e politics observats dins lo mond musulman medievau. Aquò lo menèt ansin a realizar de recèrcas sociologicas.
Après sa mòrt, son òbra foguèt en partida oblidada. Pasmens, subrevisquèt dins l'Empèri Otoman avans de se difusar en Euròpa au sègle XVII. Son importància foguèt pauc a pauc descubèrta au sègle XIX e, mai que mai, durant la premiera mitat dau sègle XX. Uei, Ibn Khaldun es considerat coma una figura intellectuala majora de la fin de l'Edat Mejana, coma un pionier de la recèrca istorica modèrna e coma lo fondator de la sociologia.
Biografia
D'un biais generau, la vida d'Ibn Khaldun es relativament ben coneguda. D'efiech, escriguèt una autobiografia, At-Ta'rīf bi-ibn Khaldūn wa-Riḥlatih Gharban wa-Sharqan, que contèn un nombre fòrça important de documents sus sa vida. De mai, son ròtle es sovent citat dins d'autrei tèxtes.
La jovença e l'educacion d'Ibn Khaldun
Originari d'una familha andalosa aisada que s'èra installat en Tunisia après lei desfachas aràbias dins la Peninsula Iberica, Ibn Khaldun nasquèt lo 27 de mai de 1332 dins la vila de Tunis. Gràcias a la richessa de sei parents, aguèt accès a una educacion aràbia classica fòrça rigorosa dirigida per de professors competents(fr) Yves Lacoste, Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde, La Découverte, 1998, pp. 52-53.(fr) Smaïl Goumeziane, Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406), Non Lieu, coll. « Persona grata », 2006, p. 12.. Aquò li permetèt d'aprendre la lenga aràbia classica, çò qu'èra una etapa indispensabla per estudiar l'Alcoran, la tradicion, lo drech e la jurisprudéncia islamic e la literatura aràbia(fr) Smaïl Goumeziane, Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406), Non Lieu, coll. « Persona grata », 2006, p. 13.. Recebèt tanben un ensenhament teologic(fr) Yves Lacoste, Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde, La Découverte, 1998, p. 53. e foguèt iniciat ai matematicas, a l'astronomia, a la logica, a la medecina e a la filosofia.
En 1348-1349, Tunisia foguèt tocada per la pèsta negra. Ibn Khaldun perdiguèt son paire, sa maire, una partida dau rèsta de sa familha, la màger part de seis amics e plusors de sei professors(fr) Yves Lacoste, Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde, La Découverte, 1998, p. 57.. Pus generalament, la region, compres son elèit intellectuau, foguèt decimat(fr) Smaïl Goumeziane, Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406), Non Lieu, coll. « Persona grata », 2006, p. 14.. Dins leis annadas seguentas, la desorganizacion dau teissut economic entraïnèt egalament una famina. Après aquela catastròfa, Ibn Khaldun desirèt quitar Tunis per s'installar a Fès qu'èra lo centre intellectuau de Magrèb. La volontat de continuar seis estudis e de començar una carriera politica – segon la tradicion familiala – son lei dos motors d'aquela ambicion. Pasmens, deguèt esperar fins a 1350 per intrar au servici dei sultans marinidas, probablament gràcias ai relacions bònas establidas amb lo sultan Abu al-Hasan ben Uthman (1341-1348) qu'ocupèt brèvament Tunis en 1347-1348(fr) Charles-André Julien, Histoire de l'Afrique du Nord des origines à 1830, premiera edicion en 1931, reedicion Payot, 1994..
Un conselhier politic important en Magrèb
Lo periòde a la cort de Fès
En 1354, lo sultan Abu Inan Faris marinida (1348-1358) convidèt Ibn Khaldun a participar au Conseu dei sabents de Fès(fr) Yves Lacoste, Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde, La Découverte, 1998, p. 59.. Aquò li permetèt d'èsser introduch dins lei ceucles intellectuaus de la cort e de venir secretari personau dau sultan(fr) Smaïl Goumeziane, Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406), Non Lieu, coll. « Persona grata », 2006, p. 16.. Pasmens, a aquela epòca, èra encara a s'interessar mai au saber qu'a la politica.
En 1357, Ibn Khaldun foguèt arrestat en causa de sa participacion a un complòt destinat a restablir un prince hafsida, Abu Adballah, sus lo tròne de Bogía. I demorèt fins a la mòrt d'Abu Inan Faris. Aquela disparicion entraïnèt una crisi de 5 ans en Magrèb amb quatre sultans que se succediguèron rapidament durant aqueu periòde. Ibn Khaldun sostenguèt Abu Salim Ibrahim (1359-1361) que lo nomèt secretari d'Estat, cap de sa cancelariá e, finalament, « secretari dei comandaments » (es a dire cap d'una cort auta de justícia) e poèta de cort(fr) Smaïl Goumeziane, Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406), Non Lieu, coll. « Persona grata », 2006, p. 17.. En 1361, quitèt son pòste dins l'administracion per venir cadi malikita de Fès.
Pasmens, la meteissa annada, Abu Salim Ibrahim foguèt reversat per un autre pretendent, Tachfîn. Ibn Khaldun se ralièt au cap novèu de la dinastia marinida mai obtenguèt ges de posicion oficiala dins lo govèrn novèu. Maucontent, demandèt l'autorizacion de quitar la cort. En causa de sei compenténcias, aguèt pas lo drech d'anar a Tlemcen ò Tunis, capitalas deis autrei reiaumes poderós de Magrèb. Pasmens, en decembre de 1362, poguèt intrar au servici de l'Emirat de Granada, darrier estat musulman de la Peninsula Iberica(fr) Yves Lacoste, Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde, La Découverte, 1998, p. 62..
Lo periòde a la cort de Granada
Ibn Khaldun recebèt un acuelh calorós de part de l'emir Muhammad V (1354-1359 e 1362-1391) e de son vizir Ibn al-Khatib. D'efiech, en 1362, Ibn Khaldun leis aviá ajudat a tornar prendre lo poder après un còp d'Estat. En 1363-1364, Ibn Khaldun foguèt donc encargat d'una importanta mission diplomatica a la cort de Pèire I de Castelha (1350-1369) per restablir la patz entre Castelha e lei princes musulmans. Obtenguèt lo resultat demandat e lo rèi de Castelha li prepausèt d'intrar a son servici en cambi de la restitucion dei tèrras aperavans tengudas per sa familha en Al Andalós(fr) Smaïl Goumeziane, Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406), Non Lieu, coll. « Persona grata », 2006, p. 18.. Dins aquò, Ibn Khaldun refusèt l'ofèrta.
Aqueu sejorn permetèt a Ibn Khaldun d'observar lo foncionament deis estats crestians (conflictes dinastics, consequéncias de la pèsta negra...). Après sa mission en Castelha, obtenguèt la proprietat d'una vila e divèrsei tèrras. Son influéncia sus la politica de l'Emirat aumentèt fòrça e Ibn Khaldun installèt sa familha dins sa capitala. Pasmens, son succès suscitèt la gelosiá d'autrei personalitats importantas de Granada. En particular, Ibn al-Khatib comencèt d'intrigar còntra eu(fr) Yves Lacoste, Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde, La Découverte, 1998, p. 65.. Em març de 1365, Ibn Khaldun acceptèt donc l'invitacion d'Abu Abdallah, lo senhor hafsida de Bogía.
Lo periòde a la cort de Bogía
Abu Abdallah e Ibn Khaldun èran venguts amics a Fès(fr) Yves Lacoste, Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde, La Découverte, 1998, pp. 65-66.. Ibn Khaldun foguèt nomat camarlenc e foguèt encargat de missions religiosas a la mosqueta de Qaçba(fr) Yves Lacoste, Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde, La Découverte, 1998, p. 67.. Son fraire, Yahya Ibn Khaldun, foguèt egalament nomat vizir. Durant aqueu periòde, Ibn Khaldun aguèt un ròtle centrau dins lo govèrn de Bogía e foguèt encargat de recebre de vizirs, de dignitaris e de diplomatas. S'ocupèt tanben dei requistas dau pòble, dei soudats e dei foncionaris civius e religiós(fr) Smaïl Goumeziane, Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406), Non Lieu, coll. « Persona grata », 2006, p. 20.. Enfin, Ibn Khaldun deguèt organizar la collècta deis impòsts.
En 1366, Abu Abdallah foguèt tuat au combat còntra un de sei cosins Abu al-Abbas. Aqueu darrier prenguèt lo contraròtle de Bogía e Ibn Khaldun intrèt brèvament au servici dau venceire. Pasmens, la maufisança entre lei dos òmes èra tròp importanta. Susvelhat e menaçat, Ibn Khaldun s'enfugiguèt dins lei tribüs aràbias dei Dhawawidas(fr) Smaïl Goumeziane, Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406), Non Lieu, coll. « Persona grata », 2006, p. 21.. Abu al-Abbas arrestèt alora sa familha e confisquèt sei bens(fr) Yves Lacoste, Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde, La Découverte, 1998, p. 70..
Lo periòde a la cort de Tlemcen
De 1366 a 1370, Ibn Khaldun visquèt entre lei tribüs dei Dhawawidas. Lo sultan zianida de Tlemcen, Abu Hammu Mussa II (1353-1389), intrèt en contacte amb eu per obtenir lo sostèn d'aquelei tribüs e per i recrutar de mercenaris. Ibn Khaldun refusèt un pòste de camarlenc a la cort mai acceptèt de formar una coalicion de tribüs capablas d'ajudar lo sultan. Venguèt ansin una mena de condottiere que menèt plusors negociacions amb lei caps tribaus. Per aquò, recebèt de subsidis importants e participèt a divèrsei campanhas militaras(fr) Yves Lacoste, Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde, La Découverte, 1998, p. 72.. En 1370, acceptèt finalament d'intrar dirèctament au servici dau sultan d'Abu Hammu Mussa II après la formacion d'una aliança entre Tlemcen e Tunis per menar una guèrra còntra Abu al-Abbas. Ibn Khaldun venguèt camarlenc d'Abu Hammu Mussa II e s'ocupèt de mantenir lei tribüs aràbias sota son influéncia dins una aliança amb Tlemcen.
Lo retorn a la cort de Fès
En 1370-1372, Tlemcen foguèt ocupada per lei fòrças dau sultan marinida Abu Faris (1366-1372). Abu Hammu Mussa II s'enfugiguèt dins lei montanhas e Ibn Khaldun assaièt d'anar dins la Peninsula Iberica. Pasmens, foguèt capturat dins lo pòrt de Honaine. Foguèt accusat per lo sultan d'aver traït lei Marinidas. Ibn Khaldun expliquèt aver quitat la cort de Fès en causa de menaças exercidas còntra eu per lo grand vizir(fr) Yves Lacoste, Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde, La Découverte, 1998, p. 73.. Òr, coma aqueu grand vizir aviá tanben assaiat d'assassinar Abu Faris, lei dos òmes se reconcilièron. De mai, Ibn Khaldun donèt d'informacions importantas sus lei tribüs aràbias e sus la situacion politica dins lo centre de Magrèb. Ansin, foguèt liberat e participèt a d'expedicions militaras còntra leis enemics dei Marinidas. Aquò li permetèt d'obtenir tornarmai un ròtle important dins lo Sultanat(fr) Yves Lacoste, Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde, La Découverte, 1998, p. 75..
Pasmens, Abu Faris moriguèt en 1372. A sa mòrt, Abu Hammu Mussa II tornèt prendre lo poder a Tlemcen e assaièt de se venjar d'Ibn Khaldun. Aqueu darrier s'enfugiguèt e arribèt, après quauqueis escaramochas, a Fès onte recebèt un bòn acuelh e recebèt una plaça au sen dau govèrn. Aqueu còp, participèt pauc ai conflictes entre vizirs e preferiguèt s'investir dins l'ensenhament e lei recèrcas istoricas. Pasmens, deguèt lèu s'interessar ais intrigas menadas còntra son amic Ibn al-Khatib, l'èx-vizir de Granada. D'efiech, a la demanda de l'emir Muhammad V, foguèt jutjat e executat per complòt. Ibn Khaldun assaièt de lo defendre e foguèt arrestat(fr) Yves Lacoste, Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde, La Découverte, 1998, p. 76.. Rapidament liberat, Ibn Khaldun se placèt sota la proteccion dau cap arabi Wanzammar. Refusant una ofèrta d'Abu Hammu Mussa II que voliá son ajuda per recrutar de mercenaris, se retirèt dins la fortalessa de Qalaa Ibn Salama.
Un intellectuau major en Orient