thumb|right|Pintura suedesa dau sègle XIX representant la collècta dau dèime, un impòst en favor de la Glèisa, durant l'Edat Mejana.
Un impòst es una quantitat de sòus exigida per un Estat a sei ciutadans per contribuir au foncionament deis institucions publicas. Es un element fondamentau dau budget de l'Estat qu'es aparegut tre l'Antiquitat Auta. Permet ansin lo foncionament deis institucions d'una comunautat politica e la mesa en òbra de sei decisions. Son organizacion es donc definida per lo poder politic e, dins lei societats modèrnas, es enquadrada per la lèi.
Se destrian leis impòsts dirèctes e indirèctes. Lei premiers tòcan una matèria impausabla permanenta mentre que lei segonds regardan d'accions particularas de consumacion ò de produccion. Per cada impòst, son definits un assetament, un metòde per fixar son montant e un procès per permetre son pagament per lo contribuitor. S'es necessari, l'Estat pòu organizar de contraròtles ò un pagament fòrçat. Per aquò, leis administracions cargadas d'organizar la collècta dei taxas son sovent d'institucions ierarquizadas emplegant un nombre important de foncionaris. Ansin, se l'impòst es un element indispensable a l'organizacion de la societat, l'aspècte autoritari de son recobrament pòu suscitar d'oposicions (movements antifiscaus, evitament fiscau, formacion de movements politics ostils ais autoritats...).
Istòria
De l'aparicion de l'impòst a la fin de l'Antiquitat
thumb|Estela antica representant lo pagament de l'impòst (sègles II-III apC).
Lo concèpte « d'impòst » sembla aparegut tre la formacion dei premierei societats estatalasAu minimom, se pòu considerar lo cas de la creacion monetària qu'es un impòst sus la produccion de bens e de servicis. mai son origina precisa es desconeguda. Existís doas ipotèsis principalas(fr) Michel Bouvier, Introduction au droit fiscal général et à la théorie de l'impôt, Librairie générale de droit et de jurisprudence, 2014, p. 136. : un fondament politic liat a l'agricultura e a la sedentarizacion. Generatritz de pilhatges e de conflictes, lei sobras agricòlas foguèron benlèu a l'origina de tributs destinats a assegurar la proteccion d'una comunautat. una origina religiosa amb l'aparicion d'ofrendas e de dons per lei divinitats. Durant l'Antiquitat, l'impòst èra rarament la fònt premiera dei revenguts d'una comunautat politica. D'efiech, lo recors a l'esclavatge, a la requisicionEn particular, la requisicion de produchs agricòlas. (ò au pilhatge) e ai corvadas èra fòrça frequent e èra sovent una fònt de richessas pus importantas que l'impòst per leis EstatsPer exemple, dins l'Egipte de l'Antiquitat, lo tèrme « trabalh » èra sinonim d'impòst ((en) David F. Burg, A World History of Tax Rebellions, Taylor & Francis, 2004, pp. vi–viii.).. Pasmens, leis impòsts, inicialament fondats sus la proprietat fonsiera, la capitacion e lei drechs de doana, conoguèron una diversificacion importanta durant lo periòde antic amb l'aparicion de sistèmas fòrça variats. Per exemple, la fiscalitat dirècta, fòrça importanta en Egipte, èra quasi inexistenta en Grècia qu'utilizava principalament un sistèma de taxacion indirècta(fr) Michel Austin e Pierre Vidal-Naquet, Économie et société en Grèce ancienne, Armand Colin, coll. « U2 », 1972..
L'impòst medievau
thumb|right|Representacion dau pagament de l'impòst a un senhor a la fin dau sègle XV.
Durant l'Edat Mejana, lo sistèma d'impòst èra pas unificat e fòrça divèrs. En Euròpa Occidentala, existiá ansin la corvadaDins aquò, aquel impòst es pas una invencion medievala car existiá ja en Sumèr ò en Egipte Antica., un impòst en natura que correspondiá a un temps de trabalh donat en cambi de la proteccion dau senhor(fr) « Corvées: valeur symbolique et poids économique » dins Monique Bourin (dir.), Pour une anthropologie du prélèvement seigneurial dans les campagnes médiévales (XIe-XIVe siècles): réalités et représentations paysannes, Publications de la Sorbonne, 2004, pp. 271-381., la talha qu'èra un impòst en espècias que remplacèt pauc a pauc la corvada a partir dau sègle XI(fr) Jean Favier, Finance et fiscalité au bas Moyen Âge, SEDES, coll. « Regards sur l'histoire », 1971., lo dèime qu'èra un impòst en natura pagat a la Glèisa ò a un senhor(fr) Michel Lauwers, La dîme, l'Église et la société féodale, Brepols, 2012.(fr) Roland Viader, La dîme: Dans l’Europe médiévale et moderne, Presses universitaires du Midi, 2020., la gabèla qu'èra un impòst indirècte sus certanei produchs (sau, vin, textils...)(fr) Jean-Claude Hocquet, Le sel et le pouvoir - De l'an mil à la Révolution française, Albin Michel, 1985., lei drechs d'autreg e de peatge qu'èran d'impòsts indirèctes sus lei transpòrts(en) Thomas Allan Ingram, « Octroi », dins Hugh Chisholm (dir.), Encyclopædia Britannica, vol. 19 (11 ed.), Cambridge University Press, 1911. ò lei banalitats qu'èran una taxa particulara permetent d'utilizar d'equipaments comuns bastits per un senhor (molin, forn...)(fr) Eugène Bonnemère, Histoire des paysans, depuis la fin du Moyen Âge, 1856..
Dins la màger part deis estats medievaus, pauc centralizats, la levada deis impòsts dirèctes èra pas sistematica. Per exemple, èra possible a un sobeiran de demandar una ajuda financiera per menar una guèrra. Pasmens, aquò necessitava sovent d'obtenir l'acòrdi dei comunautats regardadas e, dins certanei cas, la respònsa èra negativaUn exemple famós de respònsa negativa foguèt lo refús deis Estats Generaus de levar d'impòsts per pagar lo recapte dau rèi Joan II en 1356 durant la Guèrra de Cent Ans.. Un autre problema recurrent dau periòde èra lo pagament en natura que permetiá pas au govèrn de desgatjar rapidament de fons. Un objectiu politic deis estats en formacion durant l'Edat Mejana foguèt donc de rendre permanent l'excepcionau e de levar l'impòst sota forma monetària. De mai, fòrça sobeirans assaièron de s'afranquir dei limits dau contraròtle per lei comunautats pagant l'impòstPer exemple, en 1439, lo rèi Carles VII obtenguèt lo drech de levar d'impòst sensa limit dins lo temps per finançar de projèctes precís, acceptats per leis Estats Generaus ((fr) Guillaume Bernard, Introduction à l'histoire du droit et des institutions, vol. 402, Studyrama, coll. « Panorama du droit: Premier cycle », 2004)..
Dins aquò, aqueu procès entraïnèt d'aumentacions fòrtas de l'imposicion. Ansin, dins mai d'una region, aquò aguèt per consequéncias de revòutas. En causa de la feblessa deis estats medievaus, aqueleis insureccions podián èsser d'eveniments grèus coma o mostrèt l'afondrament de la Dinastia Tang au començament dau sègle X(en) Richard von Glahn, The Economic History of China : From Antiquity to the Nineteenth Century, Cambridge University Press, 2016..
Vèrs l'impòst modèrne
thumb|right|Representacion dau burèu d'un collector d'impòsts vèrs 1640.
L'impòst modèrne apareguèt amb la centralizacion deis estats d'Euròpa Occidentala a partir dau sègle XVI. Plusors evolucions marquèron sa formacion. La premiera foguèt la reacion d'institucions especializadas dins l'organizacion e la collècta dei taxas coma lo Tesaur de l'Esparnhe creat per lo rèi Francés I en 1523(fr) Jean Jacquart, François Ier, Paris, Fayard, 1994.. Una autra etapa importanta foguèt la question dau contraròtle politic de la levada e dau montant deis impòsts. Lei Revolucions Anglesas, la Guèrra d'Independéncia Estatsunidenca e la Revolucion Francesa legitimèron ansin l'idèa d'un vòte per lei representents dau pòble e d'una inscripcion de sei règlas dins la lèi(en) Philip T. Hoffman e Kathryn Norberg, Fiscal Crises, Liberty, and Representative Government, 1450-1789. The Making of modern freedom, Stanford University Press, 2002..
En parallèl, comencèt l'estudi scientifica de l'impòst. Menat de concèrt amb lei recèrcas sus lo foncionament generau de l'economia, aqueu trabalh permetèt de lo definir d'un biais pus precís e de'n descubrir de modalitats e d'aplicacions novèlas. Per exemple, favorizèt l'aparicion de la progressivitat ò la creacion de taxas sus la creacion de valor que son d'elements caracteristics de la fiscalitat modèrna. D'autra part, l'impòst venguèt l'objècte de luchas politicas entre diferents corrents de pensada coma lei movements d'inspiracion liberala, generalament desirós de lo redurre per demenir l'importància de l'Estat, e aquelei d'origina socialista qu'assaian generalament d'utilizar l'impòst per demenir leis inegalitats socialas(fr) Marc Leroy, L'impôt, l’État et la société : La sociologie fiscale de la démocratie interventionniste, Économica, coll. « Finances publiques », 2010..
Teoria generala de l'impòst
Impòsts dirèctes e indirèctes
thumb|right|Fotografia d'un sagèu fiscau, un exemple d'impòst indirècte.
Lo destriament entre la fiscalitat dirècta e indirècta es la caracteristica majora dei sistèmas fiscaus actuaus. Segon una definicion anciana, lei premiers son leis impòsts dirèctament pagats per lo contribuidor e lei segonds èran leis impòsts que sa carga podiá èsser regitada per lo contribuidor sus d'autrei personas. Pasmens, aqueu critèri es pauc precís e doas autrei definicions son estadas emesas per o completar : leis impòsts dirèctes son aquelei que tòcan periodicament una matèria impausabla permanenta mentre que leis impòsts indirèctes ajonhon d'accions episodicas de produccion ò de consumacion. leis impòsts dirèctes son establits a partir d'un registre nominatiu mentre que leis impòsts indirèctes pòdon èsser percebuts sensa registre. Au nivèu administratiu, la collècta dei dos tipes d'impòsts es sovent fisada a doas administracions diferentas car an pas lei meteissei caracteristicas. Leis impòsts dirèctes son permanents, pauc costós de percebre e son d'otís de politica economica eficaça per redistribuir la richessa au sen d'una populacion. Dins aquò, son rendement es dependent de la situacion economica generala. Leis impòsts indirèctes an l'avantatge d'èsser mens visibles que leis impòsts dirèctes car son prelevament es sovent integrat dins lo còst d'un produch ò d'un servici. Pasmens, son sovent considerats coma injusts, especialament aquelei tocant la consumacion, car penalizan mai lei familhas modèstas ò nombrosasExistís de biais per redurre aquelei problemas coma la mesa en plaça de taxas pus feblas sus lei produchs ò lei servicis de premiera necessitat..
Assetament
thumb|right|Declaracion d'impòst canandenca de 1914, un exemple de document permetent de fixar lo montant de pagar per un contribuitor.
L'assetament d'un impòst es la basa de l'impòst. Es generalament definida per una legislacion fiscala que definís lei facultativas contributivas retengudas e lei critèris necessaris per leis avalorar. Sa chausida es fòrça importanta car influencia l'eficacitat de l'impòst. Per aquò, existís tres tipes principaus d'assetament : leis impòsts sus lei revenguts son fondats sus la richessa en cors d'aquisicion quina que siegue son origina (trabalh, capitau...). Aqueleis impòsts son generalament considerats coma relativament justs car permèton de repartir lei contribucions en foncion de l'activitat dei contribuidors. leis impòsts sus lo capitau tòcan la fortuna aquistada ò eiretada. Aquela taxacion es sovent mesa en òbra dins l'encastre de politicas progressistas destinadas a redurre d'inegalitats socialas. Pasmens, son organizacion es sovent complèxa car es malaisat de taxar la fortuna d'un biais just. D'efiech, se certanei formas de capitau son aisadas d'identificar (bens immobiliaris...), d'autrei pòdon èsser escondudas sensa dificultat (joièus...). De mai, es sovent jutjat util de destriar lo capitau productiu (es a dire engatjat dins l'economia) e lo capitau inactiu. Enfin, tocant principament l'elèit economic d'un estat, aqueu tipe d'impòst pòu entraïnar una viva contestacion politica de part dei classas superioras de la societat. leis impòsts sus lei despensas.