Lo sèxe (var. sexeLo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, Dicod'Òc, recèrca « sexe », consultat lo 18 de febrier de 2023, ) es, en leis eucariòtas, un caractèr fisic permanent d'un individú, animau ò vegetau, que permet de destriar en cada espècia d'individús mascles ò femèus. Lo sèxe d'un individú es l'expression de son ròtle particular dins la reproduccion de son espècia. Per extension, lo tèrme remanda ai diferéncias fisiologicas entre mascles e femèlas, a l'acte sexuau e a la sexualitat en generau.
Biologia
Lo sèxe e l'evolucion
Es generalament acceptada l'idèa que l'isogamia es apareissuda avans l'anisogamia(en) Awasthi e Ashok Kumar, Textbook of Algae, Vikas Publishing House Pvt Ltd, 2015, p. 363.. De mai, es egalament considerat que l'anisogamia es apareissuda mai d'un còp, de faiçon independenta, en mai d'una branca deis eucariòtas(en) D. Bachtrog, J. E. Mank, C. L. Peichel, M. Kirkpatrick, S. P. Otto, T. L. Ashman et al, « Sex determination: why so many ways of doing it? », PLOS Biology, vol. 12, n° 7, julhet de 2014.. L'aparicion de l'anisogamia es a l'origina de l'aparicion dei mascles e dei femèlas(en) J. Lehtonen, H. Kokko e G. A. Parker, « What do isogamous organisms teach us about sex and the two sexes? », Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences, vol. 371, octòbre de 2016. e, probable, dau dimorfisme sexuau(en) Tamás Székely, Daphne J. Fairbairn, e Wolf U. Blanckenhorn, Sex, Size and Gender Roles: Evolutionary Studies of Sexual Size Dimorphism, OUP Oxford, 2007, pp. 167–169, 176 e 185..
Pasmens, aquela teoria es, a l'ora d'ara, pas demostrada per d'elements materiaus. D'efiech, lo fossil pus ancian mostrant una diferéncia morfologica entre un individú mascle e un individú femèu data de 1,2 miliards d'ans(en) Elvira Hörandl e Franz Hadacek, « Oxygen, life forms, and the evolution of sexes in multicellular eukaryotes », Heredity, vol. 125, n° 1, 15 d'aost de 2020, pp. 1-14.. Ansin, es pas possible de traçar l'aparicion de l'ermafrodisme que pòt donc èsser, dins l'estat actuau dei conoissenças, un estat precursor de la separacion dei sèxes ò, au contrari, una evolucion pus tardiva(en) Richard Kliman, Encyclopedia of Evolutionary Biology, vol. 2, Academic Press, 2016, pp. 212-214..
La reproduccion sexuala èra incialament basada sus de mecanismes extèrnes. La fertilizacion intèrna apareissèt pus tard(en) Black Riley, « Armored Fish Pioneered Sex As You Know It », National Geographic, 19 d'octòbre de 2014.. De maniera generala, la reproduccion sexuala si difusèt dins l'ensemble deis eucariòtas. Segon la teoria de l'evolucion, dèu donc aver d'avantatges a respècte deis autrei mecanismes de reproduccion conoissuts. Lo principau es probable la mescla dei materiaus genetics dau mascle e de la femèla que permet d'assegurar una diversitat genetica pus importanta.
La reproduccion sexuala
Generalitats
La reproduccion sexuala es un trach especifica deis eucariòtas. Per aquò, lei cellulas deis eucariòtas contènon de pareus de cromosòmas omològs. Au sen d'un pareu, un cromosòma ven d'un parent e un autre de l'autre parent. Una tala cellula es dicha « diploïda ». Per assegurar la reproduccion, leis organismes diploïds produson de cellulas aploïdas especializadas gràcias a un procès de meiòsi. Dichas « gametas », aquelei cellulas son lo supòrt de la reproduccion car durant la fecondacion, dos gametas aploïds pòdon fusionar per tornar formar una cellula diploïda. En mai d'aquò, un tau procès permet d'explicar que la mitat dei cromosòmas vènon d'un parent e l'autra mitat de l'autre parent.
Existís de variacions entre lei diferentei brancas d'organismes eucariòtas. En leis animaus, la fasa aploïda es estrictament limitada ai gametas. En lei plantas, un organisme diploïd pòt produrre d'espòras aploïdas capablas d'engendrar un organisme aploïd complèt. En leis organismes fongics, aquelei procès semblan pus primitius car l'identificacion dei ròtles mascles e femèus – centraus dins leis animaus e lei plantas – es pas clar. Pasmens, i a ben de fasas aploïdas e diploïdas.
D'una maniera generala, si parla d'isogamia quand lei dos gametas son identics, çò qu'es frequentament lo cas per leis organismes fongics. Dins lo cas contrari, si parla d'anisogamia. Es la situacion generalament observada en leis animaus e lei plantas. En certaneis espècias, un meteis individú pòt portar d'organs sexuaus mascles e femèus. Es alora dich ermafrodita (caragòus, la màger part dei plantas de flor). Dins d'autrei cas, la reproduccion pòt èsser unicament l'òbra de la femèla a partir de la division d'un gameta femèu non fecondat. Dich partenogenèsi, aqueu mecanisme permet de restablir lo caractèr diploïd dei cellulas. S'obsèrva en diferenteis espècias, especialament en lei plantas e lei reptils. Enfin, existís la nocion de dimorfisme sexuau qu'exprimís la preséncia de diferéncias fisicas marcadas entre l'individú mascle e l'individú femèu. Per exemple, es lo cas en l'èsser uman.
Lo sèxe en leis animaus, lei vegetaus e leis organismes fongics
Leis animaus
En leis animaus, l'estat diploïd es fòrça preponderant. L'estat aploïd s'obsèrva unicament en lei gametas. Lo gameta mascle es dich « espermatozoïd » e lo gameta femèu « ovul ». Lo premier es una cellula pichona e fòrça simpla que pòt si desplaçar rapidament gràcias a un lòng flagèu. L'ovul es una gròssa cellula, pauc mobila, que contèn lo materiau genetic provesit per la femèla e de nutriments per permetre lo desvolopament de l'embrion.
Leis animaus son generalament mobils e si desplaçan per trobar un individú dau sèxe opausat. Existís dos mecanismes de fecondacion. Dins la fecondacion intèrna, lo mascle despausa sei gametas en la femèla. Aqueu tipe de fertilizacion necessita un acte sexuau qu'es dich « acoblament ». Dins la fecondacion extèrna, frequenta en leis organismes aqüatics, lei gametas son liberats dirèctament dins l'aiga.
Lei vegetaus
Coma leis animaus, lei plantas an de gametas e d'organs sexuaus especializats mascles e femèus(en) David B. Dusenbery, Living at Micro Scale: The Unexpected Physics of Being Small, Harvard University Press, 2009, pp. 308-326.. Lei gametas mascles forman lo pollen e lei gametas femèus son d'ovuls. Totjorn d'una maniera similara ais animaus, leis ovuls dei plantas contènon una importanta quantitat de nutriments destinats a permetre lo desvolopament d'una futura planta. Dins lei plantas de flor, leis organs sexuaus si situan precisament dins lei flors. Lei flors son generalament ermafroditas, valent a dire que contènon d'organs mascles e femèus. Pasmens, certanei plantas pòdon aver de flors unisèxe. De mai, lei plantas pòrtan generalament d'organs mascles e femèus mai i a egalament d'excepcions amb d'espècias que presentan d'individús mascles e femèus distints. En lei conifèrs, i a de còns mascles e femèus separats.
L'autofertilizacion dei plantas ermafroditas es sovent impossible ò limitat per permetre la mescla dei materiaus genetics(en) Walter S. Judd, Christopher S. Campbell, Elizabeth A. Kellogg, Peter F. Stevens e Michael J. Donoghue, Plant systematics, a phylogenetic approach (2 ed.), Sinauer Associates Inc., 2009.. Per permetre lo transpòrt dau pollen, lei plantas an desvolopament mai d'un mecanisme. Premier, pòdon utilizar lo vent que pòt permetre de desplaçar de quantitats importantas de particulas sus de distàncias importantas. Dins aquò, l'utilizacion deis insèctes permet la mesa en plaça de mecanismes pus precís. Per aquò, lei plantas produson generalament de substàncias sucradas qu'atraion d'insèctes que vènon si fretar còntra leis organs productors de pollen. Lei grans s'encròcan sus l'insècte e tòmban dins una autra flor. En certanei plantas, leis insèctes son remplaçats per d'autreis animaus (rata-penadas, aucèus...) mai lo principi generau es incambiat.
Leis organismes fongics
La màger part deis organismes fongics an pas de sèxes ben determinats coma leis animaus e lei plantas. Sei cellulas an d'etapas de vida aploïda e diploïda. La fusion de doas cellulas aploïdas permet de fusionar dau materiau genetic e formar un organisme novèu. Pasmens, certaneis organismes fongics an de cellulas que tènon de ròtles pus similars a de gametas mascles e femèus(en) Nick Lane, Power, Sex, Suicide: Mitochondria and the Meaning of Life, Oxford University Press, 2005, pp. 236–237.. Leis organismes fongics superiors si caracterizan per la formacion de bolets que son d'estructuras permetent de dispersar d'espòras aploïdas sus una superficia estenduda.
Lei sistèmas sexuaus
Generalitats
La nocion de sistèma sexuau permet l'estudi de la distribucion deis individús mascles e femèus au sen d'una meteissa espècia(en) J. L. Leonard, « Williams' Paradox and the Role of Phenotypic Plasticity in Sexual Systems », Integrative and Comparative Biology, vol. 53, n° 4, 22 d'aost de 2013, pp. 671-688.. En leis animaus, 95 % deis espècias conoissudas an d'individús mascles e femèus distints e 5 % son ermafroditas. Pasmens, la proporcion d'espècias ermafroditas es pus febla en leis insèctes e en lei vertebrats(en) D. Bachtrog, J. E. Mank, C. L. Peichel, M. Kirkpatrick, S. P. Otto, T. L. Ashman et al., « Sex determination: why so many ways of doing it? », PLOS Biology, vol. 12, n° 7, julhet de 2014.(en) T. Kuwamura, T. Sunobe, Y. Sakai, T. Kadota, K. Sawada, « Hermaphroditism in fishes: an annotated list of species, phylogeny, and mating system », Ichthyological Research, vol. 67, n° 3, 1 de julhet de 2020, pp. 341-360.. En lei vegetaus, la màger part deis espècias son bisexualas(en) Richard Kliman, Encyclopedia of Evolutionary Biology, vol. 2, Academic Press, 2016, pp. 212-214.. Aperaquí 5 % deis espècias an d'individús mascles e femèus separats(en) Susanne S. Renner, « The relative and absolute frequencies of angiosperm sexual systems: dioecy, monoecy, gynodioecy, and an updated online database », American Journal of Botany, vol. 101, n° 10, 2014, pp. 1588-1596.. Lei conifèrs son frequentament bisexuaus mai portaires d'organs mascles e femèus distints(en) Ł. Walas, W. Mandryk, P. A. Thomas, Ż. Tyrała-Wierucka e G. Iszkuło, « Sexual systems in gymnosperms: A review », Basic and Applied Ecology, vol. 31, 2018, pp. 1-9..
Lo dimorfisme sexuau
Lo dimorfisme sexuau es l'ensemble dei diferéncias morfologicas, mai ò mens marcadas, entre leis individús mascles e femèus d'una meteissa espècia. Pòrta generalament sus lei caractèrs sexuaus primaris (organs genitaus...) ò sus de caractèrs sexuaus segondaris que pòdon èsser morfologicas (talha, color...), fisiologica (metabolisme, odor...) ò comportamentaus (socializacion, cants...). Dins la màger part deis espècias, lei femèlas s'ocupan mai dei joves e lei mascles intran en competicion entre elei per obtenir lo drech de si reprodurre amb lei femèlas(en) Richard Kliman, Elizabeth J Herridge, Rosalind L. Murray, Darryl T. Gwynne e Luc Bussiere (dir.), Encyclopedia of Evolutionary Biology, vol. 2, Academic Press, 2016, pp. 453–454.(en) J. Lehtonen, H. Kokko e G. A. Parker, « What do isogamous organisms teach us about sex and the two sexes? », Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences, vol. 371, n°1706, octòbre de 2016.. De segur, i a abòrd d'excepcions. Lo dimorfisme sexuau es present tant dins lei vegetaus que dins leis animaus. Pasmens, ocupa una plaça mens importanta en lei plantas ont es subretot observat en leis espècias que despendon d'un transpòrt dau pollen per lo vent. D'efiech, la màger part deis espècias vegetalas son ermafroditas e presentan pas de diferéncias.