Ròca

thumb|right|Fotografia d'un tròç de ròca. thumb|right|Fotografia d'una estructura rocassosa.

Lei ròcas (var. ròchas, ròcs, garròcs, arròcs, arròcas) son de materiaus naturaus solides formats d'un assemblatge d'un ò de plusors mineraus. Constituent principau de la crosta tèrrestra, son devesidas entre ròcas magmaticas (ò ignèas), metamorficas e sedimentàrias en foncion de sei condicions de genèsi. La sciéncia de la descripcion e de l'estudi dei ròcas es dicha petrologia e fa partida de la geologia. Dins lo corrent de l'Istòria umana, lei ròcas son estadas fòrça utilizadas coma materiau de construccion e coma fònt de mineraus ò de metaus.

Mecanismes generaus de la formacion dei ròcas

thumb|Cicle dei ròcas. thumb|right|Esquèma generau dei placas tectonicas terrèstras.

La formacion dei diferentei ròcas es una consequéncia de l'activitat intèrna de la Tèrra e de son estructura de jaç concentrics, similara a aquela d'una ceba. Dau centre vèrs la superficia, se troban lo nuclèu intèrne, lo nuclèu extèrne, lo mantèu (inferior e superior) e la crosta. Lo mantèu superior es rigid e forma amb la crosta la litosfèra. Aquela crosta pòu èsser oceanica ò continentala. La crosta oceanica es pus pesuca que la continentala mai a una espessor pus feblaAqueu fenomèn s'explica per la composicion dei dos tipes de crosta. D'efiech, la crosta oceanica es compausada de basalt e de gabro que son de ròcas pus pesucas qu'aquelei que constituisson la crosta continentala..

Segon d'estudis sismologics, lo nuclèu intèrne e la litosfèra serián a l'estat solid. Leis autrei jaç serián dins un estat liquid fòrça viscós. Au sen dau mantèu, la transmission de la calor seriá a l'origina de movements lents de conveccion entraïnant la remontada de magma caud dei regions inferioras vèrs lei regions superioras e la descenduda de magma pus freg en sens contrari(fr) L. Jolivet et H.-C. Nataf, Géodynamique, ed. Dunod, 1998.. Aquelei movements forman de cellulas de conveccion qu'implican de troç de litosfèra. Au limit entre doas cellulas divergentas, aquò entraïna l'aparicion d'un ret de fracturas e la formacion de doas placas tectonicas que s'alunchan. Au contrari, dins lo cas de doas cellulas atenentas convergentas, un dei dos tròç de crosta aurà tendància a passar au dessüs de l'autre.

Dins lei zònas de divergéncia, se forma una crosta oceanica novèla formada de ròcas eissidas de la solidificacion dau magma vengut dau mantèu. Dins lei zònas de convergéncia, doas situacions diferentas pòdon aver luòc en foncion de la natura dei placas qu'interagisson. Se lei doas son de tipe oceanic, un arc volcanic pòu se formar (Japon, Aleutianas... etc.). En revènge, s'una placa (ò lei doas) es de tipe continentau, la collision possa dei massas considerablas de materiaus en aut e en bas. Dich orogenèsi, aqueu fenomèn es a l'origina de plegaments de la crosta e de la formacion de cadenas montanhosasEn Occitània, un tau fenomèn explica la formacion dei Pirenèus e deis Aups.. A la superficia terrèstra, lei ròcas son expausadas a l'erosion fisica ò quimica per d'agents exogèns e acomençan de se desagrejar.

Lei fragments dei ròcas dislocadas son transportats per lei rius dins lei vaus e dins lo corrent d'aqueu procès, forman divèrsei sediments en foncion de sei caracteristicas, de sa talha e de l'endrech onte s'arresta lo transpòrt (riu, lac, mar... etc.). En parallèl, dins lei zònas de convergéncia, lei fòssas oceanicas s'emplisson tanben a cha pauc de sediments. Son alora implicats dins lo procès de cabussada de la placa e son somés a de condicions de pression e de temperatura importantas. Aquò entraïna de transformacions mineralogicas au sen dei ròcas que son intensitat aumenta amb la pression e la temperatura. Lei ròcas ansin transformadas son dichas metamorficas. La cabussada pòu pereu entraïnar la fusion de certanei ròcas que van alora remontar en direccion de la superficia. Se l'agantan, pòdon causar la formacion de ròcas volcanicas ò piroclasticas. Se demòran dins la crosta, van se refrejar e se solidificar lentament per formar de ròcas dichas intrusivas ò plutonicasEn Occitània, un exemple d'intrusions famós son lei dos rocàs au centre dau Puèi de Velai..

Tipes diferents de ròcas

Ròcas magmaticas ò ignèas

Generalitats

thumb|right|Presa d'una mòstra de lava per un volcanològ.

Lei ròcas magmaticas (ò ignèas) derivan de la solidificacion d'un magma. Forman aperaquí 64,7% dau volum de la crosta terrèstra e 99% de la crosta oceanica. Pasmens, son estudi presenta una dificultat particulara car la natura dau magma a l'origina de la ròca es desconeguda. D'efiech, un contacte dirècte amb lo magma es pas possible e es fòrça malaisat amb lei lavas. Leis analisis e lei mesuras son donc principalament limitadas ai ròcas situadas a la superficia ò a de prefondors feblas (sondatge, foratge... etc.). Lei scientifics son donc obligats d'interpretar lei caracteristicas dei magmas ancians a partir de la geologia actuala dei ròcas. Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX, lei progrès tecnologics an tanben permés d'avançadas importantas e se destrian uei quatre tipes principaus de ròcas magmaticas : intrusivas, venencas, efusivas e piroclasticas (de còps dichas volcanoclasticas). Lei ròcas intrusivas e venencas se solidifican dins la crosta terrèstra. Lei ròcas efusivas son eissidas de la solidificacion dei lavas, es a dire dau magma arribat a la superficia. Lei ròcas piroclasticas son pereu eissidas de la solidificacion dei lavasLo tèrme « lava » designa lo magma après sa sortida dau conduch volcanic a son arribada a la superficia terrèstra.. Pasmens, se forman a partir de lavas ejectadas que forman de particulas finas que començan son refrejament dins l'aire.

La composicion dei magmas a l'origina d'aquelei ròcas es siliçosa, çò qu'entraïna la formacion de silicats. L'unica excepcion coneguda es lo magma carbonat e negre dau volcan tanzanian Ol Doinyo Lengai que causa la formacion de carbonatitas(en) James S. Monroe, Reed Wicander e Richard Hazlett (dir.), Physical Geology: Exploring the Earth. Sixth Edition, Thomson Brooks/Cole, 2007, p. 165.. Lei magmas son classats en foncion de son aciditat, valent a dire de sa concentracion de silici exprimida en concentracion de SiO2. Son ansin dichs : acids se la concentracion es superiora a 63%. intermediaris se la concentracion es entre 52 e 63%. basics se la concentracion es entre 45 e 52%. ultrabasics se la concentracion es inferiora a 45%. Lei magmas acids e intermediaris contènon generalament de mineraus coma lo qüars, l'ortosa ò l'albita que son compatibles ambé sei valors d'aciditat. Dins lei magmas basics e ultrabasics, lei mineraus compatibles principaus son l'olivina, la leucita ò la nefelina. En foncion dei mineraus contenguts, una ròca magmatica pòu tanben èsser dicha subresaturada (preséncia de qüars), saturada (abséncia de qüars e de feldspats) e sosaturada (abséncia de qüars e preséncia de feldspats).

Regardant lo classament dei diferentei ròcas magmaticas, lei mineraus pus importants son lo qüars, lei feldspats alcalins (ortosa, sanidina, albitaBen que l'albita fague partida dei plagioclasas, es generalament classada au sen dei feldspats alcalins car son comportament es identic ai mineraus d'aquela familha.... etc.), lei plagioclasas e lei feldspatoïds. Lo qüars e lei feldspats alcalins son acids, lei plagioclasas son feblament acids ò basics e lei feldspatoïds son basics. Coma lo qüars e lei feldspatoïds son pas compatibles, aquò permet d'establir de diagramas simplificats, dichs diagramas de Streckeisen, amb quatre cimas que permèton de distinguir lei diferentei ròcas en foncion de sa composicion ò de sa natura acida ò basica (cf. infra).

Ròcas intrusivas

Lei ròcas intrusivas son eissidas de la solidificacion dau magma en prefondor. Se tròban subretot dins lei regions d'orogenèsi onte son sovent de natura acida. Dins lei regions de dubertura de la crosta, son pus raras e i son quasi totjorn basicas ò ultrabasicas. Una particularitat importanta dei magmas a l'origina d'aquela mena de ròca es la constància de sa composicion que luòc de la planeta que siegue, çò que demòstra l'omogeneïtat dau mantèu. En revènge, la formacion dei ròcas intrusivas au sen deis orogèns es un procès complèx e variable car lei condicions dei collisions entre placas tectonicas son pas identicas entre lei diferentei regions.

Lei ròcas intrusivas son compactas e an una textura granulara, valent a dire que son formadas de cristaus visibles a uelh nus. Aquelei cristaus an generalament de talhas similaras mai i a d'excepcions. Per exemple, dins lei ròcas graniticas, pòu de còps s'observar de cristaus d'ortosa pus desvolopats qu'aquelei deis autrei mineraus constituents de la ròcaPer exemple, es lo cas dau granit rapakivi..

Ròcas venencas

Lei ròcas venencas son de ròcas magmaticas eissidas d'un magma infiltrat e solidificat dins una fendilha (diaclasa) de la crosta terrèstra. Lo refrejament d'aqueu magma es pus rapid que dins lo cas d'una intrusion en causa de la talha generalament limitada dei fendilhas mai es pus lent qu'aqueu de la lava aguent agantat la superficia. Lei ròcas venencas an donc una estructura intermediària entre lei ròcas intrusivas e ròcas efusivas generalament formada de cristaus de talha pichona mai visibles sensa dificultat a uelh nus(en) E. Hanski, S. Mertanen, T. Rämö e Jouni Vuollo, Dyke Swarms - Time Markers of Crustal Evolution, CRC Press, 2006..

Ròcas efusivas

Lei ròcas efusivas son eissidas dau magma desgasat — qu'es alora dich lava — aguent agantat la superficia. Lei lavas basicas ò ultrabasicas son fluidas e pòdon cubrir una superficia fòrça importanta (Islàndia, plans de Deccan... etc.). Lei lavas intermediàrias e acidas son pus viscosas e se solidifican rapidament (de còps dirèctament dins lo cratèr dau volcan)(en) Anthony R. Philpotts e Jay J. Ague, Principles of igneous and metamorphic petrology (2nd ed.), Cambridge University Press, 2009, pp. 70-77.. Lei caracteristicas dei ròcas efusivas despendon de la natura dau magma iniciau, de sa temperatura, de son mòde d'efusion e dei condicions de solidificacion. Aquelei paramètres condicionan la cristalizacion dei mineraus au sen dei ròcas.

Lei ròcas efusivas an generalament un aspècte compacte, una color sorna, una textura fina formada de cristaus fòrça pichons invisibles a uelh nus e de còps de matèria vitrosa, d'escòrias volcanicas sornas, de cavitats liadas au desgasatge dau magma e de linhas de flux indicant lo movement de la lava avans sa solidificacion. Dins certanei cas, s'i pòu observer de cristaus pus importants (fenocristaus) aguent començat de se formar avans l'ejeccion de la lava. Aquela mena de textura es dicha porfirica. Es frequenta dins lei ròcas acidas e intermediàrias e de còps, en l'abséncia d'escòrias e de cavitats, l'aspècte d'aquelei ròcas pòu venir pròche d'aqueu dei ròcas intrusivas.

Ròcas piroclasticas

Lei ròcas piroclasticas (ò volcanoclasticas) son de fragments de lava expulsats per una erupcion. Parcialament ò totalament solidificats dins l'aire, tomban en plueja. Son generalament eissidas de magmas acids ò intermediaris car lei magmas basics ò ultrabasics son pron fluids per èsser dificilament explosiusPasmens, lei magmas basics ò ultrabasics amb un excès de potassi semblan tenir un caractèr explosiu.. Lei causas deis explosions son variadas. Dins lei magmas acids e intermediaris, la viscositat importanta (e de còps lo començament de la solidificacion) geina la sortida dei gas que s'acampan fins a aver una pression sufisenta per entraïnar una explosion. La preséncia d'aiga es un factor qu'aumenta lei proprietats explosivas dei magmas car sa vaporizacion es a l'origina de quantitats gròssas de vapor que s'apondon ai gas magmaticsEn Auvèrnhe, es possible d'observar de vestigis d'erupcions freaticas fòrça violentas qu'entraïnèron la formacion de maars. L'exemple pus famós es lo lac Pavent..