Nòva York (var. Nava York, Nuòva York; en anglés: New York City, New York, ) es la vila pus granda deis Estats Units e una dei ciutats pus importantas dau mond modèrne tant per la talha de sa populacion que per l'importància de seis activitats economicas, scientificas e culturalas. D'efiech, en 2022, aviá una populacion estimada a 8,8 milions d'abitants dins sei limits comunalas e a mai de 22 milions d'abitants dins lei limits de son aglomeracion. Èra tanben lo sèti d'institucions prestigiosas e importantas coma lo sèti dei Nacions Unidas, la borsa de Wall Street e lo quartier d'afaires de Manhattan. Enfin, aviá egalament un patrimòni culturau riche marcat per de monuments coma l'Estatua de la Libertat ò l'Empire State Building.
La vila foguèt fondada en 1624 per un grop de colons olandés. Conquistada per leis Anglés en 1664, venguèt lo ponch d'intrada principau deis imigrats arribats per s'installar ais Estats Units. Nòva York se desvolopèt ansin rapidament per venir un centre demografic fòrça cosmopolit tre la segonda mitat dau sègle XIX. Aquela particularitat marca prefondament la vila qu'es encara devesida en quartiers comunautaris e qu'a una cultura caracterizada per un nombre fòrça important d'influéncias estrangieras. Geograficament, es devesida en 5 boroughs que correspòndon a de quartiers ò a de districtes (Manhattan, Brooklyn, lo Bronx, lo Queens e Staten Island). Se situa a l'embocadura dau flume Hudson e son territòri constituís un pòrt naturau fòrça favorable. En revènge, coma l'endrech es compausat d'illas, d'amainatjaments importants foguèron necessaris per permetre la mesa en plaça de comunicacions terrèstras eficaças. La ciutat es subrenomat The Big Apple (« la Poma Granda ») e lo gentilici de seis abitants es nòvayorkés -esa (var. navayorkés -esa, nuòvayorkés -esa).
Geografia
Geografia fisica
thumb|right|Lei cinc quartiers de Nòva York e seis aeropòrts : Manhattan (1), Brooklyn (2), Queens (3), Bronx (4) e Staten Island (5).
Nòva York es au nòrd-èst deis Estats Units, au sud-èst de l'Estat de Nòva York e, aproximativament, a mieg camin entre Washington e BostonLa distància, per rota, entre Washington e Nòva York es de 366,9 km e entre Boston e Nòva York de 349,2 km (Google Maps).. Franc dau Bronx que se situa au sud d'una peninsula, lo territòri nòvayorkés se tròba principalament sus d'illas situadas a l'embocadura de l'Hudson River onte forman un bòn pòrt naturau. La geologia de l'endrech es marcat per lei darriers periòdes glaciaris qu'an laissat de rèstas sedimentaris importants dins lei quartiers de Staten Island au sud-oèst, de Brooklyn au sud e de Queens a l'èst. En revènge, lei quartiers de Manhattan au centre e dau Bronx au nòrd son establits sus de jaç de ròcas metamorficas solidas. Aquela topografia complèxa e l'importància de la vila explican l'amplor dei trabalhs d'amainatjament menats per l'òme dins la region (construccion de pònts e de tunèus, renfòrçament dei ribas, cavament de pòrts... etc.(en) Phillip Lopate, Waterfront : A Walk Around Manhattan, Anchor Press, 2004.).
Aquelei limits naturaus son utilizats per definir lei cinc quartiers principaus de la vila : Manhattan (1,6 milions d'abitants en 2019) es considerat coma lo centre de Nòva York car es l'endrech onte se tròban lo quartier d'afaires, la borsa de Wall Street e lei centres decisionaus majors (ONU, sètis sociaus de companhiás multinacionalas...). Divèrseis universitats de premiera importància son tanben installadas dins la zòna coma l'universitat de Columbia. Per aquelei rasons, es lo quartier pus riche e pus famós de la ciutat. lo Bronx (1,4 milions d'abitants) foguèt lòngtemps lo quartier pus paure de la vila. Pasmens, dempuei leis ans 1990, es l'objècte d'una politica de gentrificacion destinada a melhorar son atractivitat per leis investisseires estrangiers. Brooklyn (2,5 milions d'abitants) es un quartier d'abitacion. A l'origina, èra una vila independenta que foguèt absorbida en 1898 per Nòva York. Queens (2,3 milions d'abitants) es un quartier residenciau e industriau. Lei dos aeropòrts nòvayorkés se tròban egalament sus son territòri. Staten Island ( abitants) es l'arrondiment mens integrat a la vila en causa de sa posicion periferica. A principalament una vocacion residenciala.
Enfin, se fau nòtar que 27 % dau territòri de Nòva York es constituït per de pargues publics ò d'espacis naturaus (sovent protegits). Lo pargue pus conegut es Central Park (3,41 km²) en Manhattan. Pasmens, se pòu pereu citar Pelham Bay (11,2 km²).
Clima
En despiech de la proximitat de la vila amb l'Ocean Atlantic, lo clima nòvayorkés presenta pauc de trachs oceanics car es principalament influenciat per de vents venguts de l'oèst. Es de tipe subtropicau umid ò continentau umidNòva York tèn doas estacions meteorologicas principalas que son leis estacions de Belvedere Castle / Central Park e de l'aeropòrt JFK. Segon lei donadas de la premiera, lo clima es de subtropicau umid (Cfa dins la classificacion de Köppen) e segon la segonda, es de tipe continentau umid (Dfa).. Lei precipitacions annualas i agantan un nivèu relativament important ( mm) sensa sason eissucha. Leis estius son cauds amb una temperatura mejana superiora a 24 a 25 °C en julhet mentre que leis ivèrns son fregs. En genier, la temperatura mejana es de -0,5 a 0,5 °C e la preséncia de glaç sus lo fluvi Hudson es frequenta. Lei primas e leis autonas son brèus.
En causa de sa posicion, Nòva York es expausada a mai d'un risc naturau. Lei catastròfas naturalas pus frequentas son lei blizards e lei tombadas importantas de nèu que pòdon paralizar d'infrastructuras importantas. Pasmens, la ciutat pòu tanben èsser tocada per de ciclòns e de tempèstas tropicalas. Amb lo rescaufament climatic, la frequéncia d'aquelei fenomèns es a aumentar entraïnant generalament de degalhs grèus lòng dau litorau.
Demografia
thumb|right|Evolucion de la populacion nòvayorkesa de 1790 a 2020. thumb|right|Reparticion etnica deis abitants : blancs non ispanics (roge), blancs ispanics (irange), asiatics (verd) e negres (blau).
En 2020, Nòva York aviá una populacion estimada a 8,8 milions d'abitants e, localament, es lo còr d'una aglomeracion de 22,2 milions d'abitants. Vila pus poblada deis Estats Units dempuei leis ans 1830, es tanben lo centre principau de la megalopòli BosWash que cuerbe la màger part dau litorau nòrd-èst dau país(en) John Rennie Short, Liquid City: Megalopolis and the Contemporary Northeast, Washington DC, Resources for the Future, 2007.. La particularitat majora d'aquela populacion es son liame dirècte amb l'imigracion e, consequéncia d'aqueu fenomèn, sa fragmentacion etnica. D'efiech, Nòva York es un dei ponchs d'intrada deis imigrants ais Estats Units. Acuelhís donc regularament de populacions novèlas qu'an tendéncia a s'installar dins lei quartiers disponibles. Aquò mena a la formacion d'enclavas que fan partida de la cultura de la vila coma Little Italy, Chinatown, Koreatown, East Harlem, Le Petit Senegal, Greenpoint, Brighton Beach, Little Spain, Little Syrian, Bowery, etc.
La populacion nòvayorkesa es donc pus frequentament renovelada que dins leis autrei regions deis Estats Units. Per exemple, entre 1940 e 2020, la populacion blanca non ispanica passèt de 92,0 % a 30,9 %, la populacion ispanica de 1,6 % a 28,7 %, la populacion negra de 6,1 % a 20,2 % e la populacion asiatica de mens de 0,5 % a 15,6 %. De mai, la populacion nòvayorkesa es tanben pus jova que lo rèsta dau país. Sei revenguts mejans son pus importants mai leis inegalitats son fòrça marcadas. D'efiech, Nòva York contèn de pòchis de pauretat quasi endemicas.
Lengas
Fòrça lengas son parladas dins la vila. Segon un estudi publicada en 2017, la lenga pus parlada a l'ostau èra l'anglés (51,14 %). Èra seguit per l'espanhòu (24,26 %), lei lengas chinesas (6,59 %), lo rus (2,31 %), lo bengalin (1,54 %), lo creòl haitian (1,18 %), lo yiddish (1,10 %) e lo francés (1,04 %)(en) « 2017 American Community Survey Single-Year Estimates », United States Census Bureau, consultat lo 9 de genier de 2024, .. Formalament, i a ges de lenga oficiala dins l'Estat de Nòva York mai, dins lei fachs, l'anglés tèn aqueu ròtle.
Religions
Nòva York es una vila tradicionalament crestiana e judieva. Au sen dau cristianisme, en 2014, lei catolics èran majoritaris (33 % de la populacion). Èran organizats au sen de l'archidiocèsi de Nòva York e de la diocèsi de Brooklyn. Lei protestants formavan lo segond grop religiós nòvayorkés (23 %) mai son devesits entre plusors movements dominats per lei glèisas evangelistas e tradicionalistas. Leis autrei crestians èran fòrça minoritaris (3 %) e devesits entre diferentei glèisas localas, compres leis ortodòxs qu'an pas creat de diocèsi dins la region.
Lei judieus, principalament implantats en Brooklyn, constituïsson 8 % deis abitants aguent declarat una religion mai 18,4 % deis estatjants de la vila èran considerats coma judieus dins leis estatisticas. L'existéncia d'una comunautat judieva en Nòva York es mencionada tre 1654. Pasmens, la màger part de la comunautat actuala es eissida deis emigracions europèas de la segonda mitat dau sègle XIX e de la premiera partida dau sègle XX. Nòva York assosta ansin la premiera comunautat judieva dau monde e aguèt un ròtle important dins la definicion dau judaïsme modèrne. De mai, aquela comunautat a una importanta influéncia culturala dins la vila(en) Hilary Danailova, « Brooklyn, the Most Jewish Spot on Earth », Hadassah Magazine, genier de 2018, consultat lo 10 de genier de 2024, ..
Leis autrei religions presentas dins la vila son l'islam (7 %), l'indoïsme (2 %) e lo bodisme (1 %). 22 % deis abitants interrogats avián tanben pas declarat seguir de religion oficiala. Dins aquò, aquela categoria recampa de practicas fòrça desparieras anant de l'espiritualitat personala a l'ateïsme.
Istòria
Lo periòde coloniau
La colonia de la Nòva Amsterdam
thumb|right|Representacion de la Nòva Amsterdam en 1660.
Avans l'arribada deis Europèus en America, lo territòri de la vila actuala èra restat per lei Lenape, un pòble amerindian qu'es tanben conegut sota lo nom de Delaware(en) Richard Calmit Adams, The Delaware Indians : a brief history, Saugerties, Nòva York, Hope Farm Press, 1995. Sa descubèrta per leis Europèus foguèt l'òbra dau navegaire Giovanni da Verrazzano que trabalhava per lo rèi Francés I(fr) Claude Briot, « Jean Verrazano et la découverte de la côte est des (actuels) États-Unis », dins Dieppe-Canada cinq cents ans d'histoire commune, Éditions Magellan & Cie, 2004.(fr) Michel Mollat du Jourdin e Jacques Habert, Giovanni et Girolamo Verrazano navigateurs de Francois Ier: dossiers de voyages établis et commentés, París, Imprimerie Nationale, 1982.. Aguèt luòc lo 17 d'abriu de 1524 e Verrazzano i conselhèt la construccion d'una coloniaAviá prepausat lo nom de Nòva Engoleime.. Pasmens, Francés I annulèt l'entrevista amb l'explorator en causa d'una represa dei Guèrras d'Itàlia. Sa captura a la batalha de Pàvia en 1525 empediguèt la realizacion dau projècte. Leis Europèus se desinteressèron alora de la region durant tot lo rèsta dau sègle XVI.