thumb|right|Fotografia de Karl Marx en 1875.
Karl Marx (5 de mai de 1818, TrevèriSituada en Alemanha, Trevèri fasiá partida de Prússia dempuei 1815. - 14 de març de 1883, Londres) es un filosòf alemand dau sègle XIX que son òbra filosofica, politica e economica a una influéncia considerabla sus la pensada intellectuala modèrna. D'efiech, amb son amic e collaborator Friedrich Engels, desvolopèt la filosofia hegeliana per concebre una analisi materialista de l'istòria e de la societat que li permetèt de definir una descripcion dei basas de foncionament dau sistèma capitalista.
Aquò entraïnèt la descubèrta de plusors fenomèns economics fondamentaus (valor, maivalença...) mai permetèt subretot d'identificar leis inegalitats prefondas de la societat capitalista. En particular, Marx e Engels descurbiguèron l'existéncia de classas socialas diferentas opausadas per d'interès antagonistas. Lei doas pus importantas foguèron la borgesiá, proprietària deis otís de produccion pus importants, e lo proletariat qu'aviá ges de ressorsas franc de sa fòrça de trabalh. L'analisi marxista mostrèt l'esplecha dei segonds per lei premiers. Identifiquèt tanben leis otís permetent de mantenir aquela alienacion (la religion, l'Estat, la proprietat privada...). Per luchar còntra ela, prepausèt donc un programa politic de presa dau poder per lo proletariat per bastir una societat novèla qu'auriá destruch totei lei formas d'alienacion. Aqueu projècte venguèt la basa de la pensada dei partits comunistas e une referéncia dau movement obrier en generau. Inspirèt pereu leis idèas dei partits de senèstra moderada e participèt largament a la definicion de la sociaudemocracia.
Au nivèu scientific, leis otís desvolopats per Marx e Engels permetèron de mesclar metòde scientific e filosofia car la màger part de sei prediccions sus la societat capitalista pòdon èsser validas (ò invalidadas) d'un biais empiric. Lei dos òmes participèron ansin a l'emergéncia d'una sciéncia novèla – la sociologia – que s'interessa a l'estudi de la societat.
Biografia
Jovença e formacion
Karl Marx nasquèt lo 5 mai de 1818 dins la vila prussiana de Trevèri dins una familha d'origina judieva. Èra lo segond fiu d'Heinrich Marx (1782-1838), un avocat liberau e moderat fiu d'un rabin, e de Henriette Pressburg (1788-1863) qu'èra eissida d'una familha judieva olandesa. Pauc practicant, lo pareu se convertiguèt au luteranisme entre 1817 e 1825Heinrich Marx se convertiguèt entre 1816 e 1817 per gardar lo drech d'exercir son mestier e Henriette Pressburg en 1825. mai, segon lei testimònis dau periòde, demorèt pauc religiós.
Karl Marx anèt au licèu de Trevèri a partir de 1830 avans d'intrar a l'Universitat de Bonn per i estudiar lo drech. Sièis ans pus tard, contunièt seis estudis a l'Universitat de Berlin e i comencèt, en 1839, una tèsi de doctorat sus lei filosofias epicuriana, estoïciana e sceptica. Aquò li permetèt de recebre lo títol de doctor de l'Universitat d'Iena lo 15 d'abriu de 1841.
Aqueu periòde dins la capitala prussiana, centre intellectuau important dau periòde, li permetèt de rescontrar lo professor hegelian Eduard Gans (1798-1839) e de venir amic mb lei fraires Bruno (1809-1882) e Edgar Bauer (1820-1886). I legiguèt tanben leis obratges de plusors filosòfs de remarca (Spinoza, Leibniz, Hume, Kant...) e de divèrsei precursors francés dau socialisme e de l'anarquisme (Saint-Simon, Fourier, Proudhon). Aqueleis estudis desvolopèron en Marx un interès per una pensada materialista que s'exprimiguèt dins sa tèsi (diferéncia entre Democrita e Epicur) ò dins sei premierei criticas de la religion e de l'Estat prussian.
Dei premierei publicacions au rescòntre amb Engels
thumb|right|Fotografia de Friedrich Engels (1820-1895), amic e collaborator principau de Marx, realizada en 1879.
En 1843, Marx esposèt Jenny von Westphalen (1814-1881), filha d'un aristocrata prussianÈra la filha de Johann Ludwig von Westphalen (1770-1842), baron e foncionari prussian, qu'èra probablament un amic dau paire de Karl Marx. Son fraire Ferdinand von Westphalen (1799-1876) foguèt ministre de l'Interior de Prússia de 1850 a 1858., e s'installèt a París. Lo pareu aguèt sièis enfants mai solament tres subrevisquèron (Jenny, Laura e EleanorLeis autreis enfants foguèron Edgar Marx (1847-1855), Heinrich Guido Marx (1849-1850) e Franziska Marx (1851-1852).). La meteissa annada, redigiguèt sa critica de la filosofia hegeliana dau drech dins son « Manuscrit de 1843 ». I mostrèt que l'Estat es lo resultat d'un rapòrt de fòrças e non una realizacion de la rason. Son raliment au proletariat, classa oprimida per l'Estat, sembla datar d'aqueu trabalh.
Un an pus tard, publiquèt la Question judieva ont exprimiguèt la necessitat d'una lucha politica per suprimir l'Estat e la moneda afin d'assegurar l'emancipacion de l'umanitat. En parallèl, comencèt de s'interessar a l'economia amb la lectura dei pensaires principaus dau periòde (Smith, Ricardo, Mill, Say e Sismondi). Aquel interès apareguèt dins lei Manuscrits de 1844 ont exprimiguèt una vision novèla de l'alienacion coma consequéncia de l'existéncia de la proprietat privada e element fondamentau de la vida dau trabalhaire. Aquò èra una diferéncia fòrça importanta amb la vision desvolopada per Hegel que definissiá l'alienacion a partir de l'analisi dei condicions d'existéncia concrètas d'un individú.
En parallèl, Marx aguèt una activitat politica intensa amb de contactes amb d'organizacions e de personalitats importantas dau movement obrier coma Proudhon (1809-1865) ò Bakunin (1814-1876). Pasmens, l'eveniment pus important aguèt luòc en 1844 amb lo rescòntre entre Karl Marx e Friedrich Engels (1820-1895). Lei dos òmes venguèron rapidament amics e, tre febrier de 1845 amb la publicacion de la Santa Familha, comencèron una collaboracion professionala fòrça fructuosa.
Dau materialisme istoric au Manifèst dau Partit Comunista
thumb|right|Premiera edicion dau Manifèst dau Partit Comunista.
En febrier de 1845, Marx e sa familha deguèron quitar França en causa de seis activitats politicas. S'installèron a Brussèlas onte la libertat d'expression èra pus importanta. Dos mes pus tard, Engels leis imitèt. Aquò permetèt ai dos òmes de perseguir sa collaboracion amb lei Tèsis sus Feuerbach e l’Ideologia Alemanda. Dirigit còntra lo socialisme « borgesòt », aquel obratge desvolopèt per lo premier còp l'idèa, dicha materialisme istoric, d'una istòria determinada per de rapòrts de fòrça concrèts presents dins la societat.
Durant aqueleis annadas, Marx viatjèt en Anglatèrra amb Engels e i participèt a l'establiment d'un ret de comitats comunistas. En 1847, venguèt tanben president de la seccion brussellesa de la Liga dei comunistas. Participèt tanben a la fondacion de la Societat deis obriers alemands de la vila e au segond congrès de la Liga. I tenguèt un ròtle important car foguèt cargat, totjorn amb Engels, de redigir un manifèst deis idèas comunistas. Publicat en febrier de 1848 sota lo nom de Manifèst dau Partit Comunista, aqueu tèxte expausèt la concepcion dau mond comunista, la necessitat de la lucha dei classas e lo ròtle revolucionari devolut au proletariat dins l'aveniment d'una societat novèla. Depintèt egalament tornarmai lo metòde dau materialisme istoric coma otís d'analisi de l'istòria e de la societat capitalista.
Lei revolucions de 1848 e l'exili en Anglatèrra
Lei revolucions europèas de 1848 foguèron un periòde d'activitat politica fòrça importanta per Marx que foguèt expulsat mai d'un còp per divèrseis estats. Aquò comencèt en febrier après lo començament de la Revolucion Francesa de Febrier quand leis autoritats bèlgas l'expulsèron de Brussèlas. Après un brèu sejorn dins la capitala francesa, s'installèt a Colonha. De junh de 1848 a mai de 1849, i foguèt lo cap redactor d'un jornau renan ont escriguèt plusors articles sus lei luchas politicas en Alemanha e en França. Pasmens, sa gaseta foguèt enebida quand l'onda revolucionària s'afebliguèt e Marx foguèt tornarmai expulsat per d'articles sus la libertat de la premsa e sus lo refús de l'impòst. Egalament enseguit per la justícia, s'installèt en França que refusèt de l'aculhir. Ansin, en aost de 1849, anèt en Anglatèrra e s'installèt definitivament a Londres.
Lo Capitau
thumb|right|Premiera edicion dau Capitau en 1867.
De 1850 a 1868, Marx participèt a l'estructuracion politica e filosofica dau movement obrier dins de condicions materialas fòrça malaisadas (deutes, misèria...). Foguèt tanben tocat mai d'un còp per de crisis de furonculòsi. Dins aquò, poguèt se fisar de l'ajuda financiera d'Engels. Ansin, au sen de la Liga dei comunistas, s'ocupèt deis emigrats alemands e tornèt venir jornalista per divèrsei jornaus amb d'analisis de la politica estrangiera britanica per lo New-York Tribune ò d'articles politics dins la premsa obriera anglesa e alemanda.
En 1864, foguèt convidat a prendre la direccion de l'Associacion Generala deis Obriers Alemands. Redigiguèt tanben leis estatuts de l'Associacion Internacionala dei Trabalhaires (AIT) fondada a Londres lo 28 de setembre de la meteissa annada. Creada per d'obriers francés, britanics, alemands e italians, aquela organizacion èra destinada a coordenar lo desvolopament dau movement obrier dins lei país europèus. Aguèt un succès important amb un desvolopament rapide en Espanha, en Àustria, dins lei País Bas e ais Estats Units. Pasmens, a partir de 1869, se devesiguèt entre partisans de Marx, favorables a una gestion centralizada dau movement amb la creacion de partits politics, e leis anarquistas gropats a l'entorn de Mikhail Bakunin. La desfacha de la Comuna de París (1871) precipitèt sa dissolucion en 1876.
Dins aquò, l'òbra pus importanta de Marx durant aqueu periòde regarda lo domeni deis idèas. D'efiech, tre leis ans 1850, après la publicacion de Luchas de classas en França, s'interessèt tornarmai a l'economia e comencèt d'imaginar lo plan dau Capitau. Obratge major que depinta lo foncionament de basa dau capitalisme, venguèt l'objècte principau dau trabalh dau Marx. Son libre I foguèt acabat en 1867 e editat en Alemanha. Expausa lo mòde de produccion capitalista e lei rapòrts de produccion e de cambis que lo caracterizan. Marx i presentèt tanben son sistèma conceptuau que permet d'explicar l'aparicion e l'existencia dei formas socialas caracteristicas dau capitalisme. Realizèt pereu plusors descubèrtas economicas importantas coma l'accumulacion dau capitau e la maivalença. Pasmens, redigiguèt eu meteis unicament lo tòme I dau Capitau. Lei tòmes II e III foguèron escrichs e publicats per Engels en 1885 e en 1894 e lo tòme IV per Karl Kautsky (1854-1938) en 1905. Aquelei trabalhs foguèron redigits a partir de nòtas de Marx mai de modificacions i foguèron introduchasL'importància d'aquelei modificacions es l'objècte d'un debat recurrent entre aquelei que consideran que lo sens iniciau foguèt alterat e aquelei que sostènon lo contrari..
La formacion dau socialisme europèu
thumb|right|Fotografia de Karl Marx en 1882.
Durant la darriera partida de sa vida, Marx contunièt de participar a la formacion dau socialisme europèu amb una multiplicacion dei contactes en França, en Alemanha] e en Russia. Publiquèt la Guèrra Civila en França sus l'experiéncia revolucionària parisenca de la Comuna e contunièt de trabalhar sus Lo Capitau (que demorèt inacabat). Pasmens, deguèt tanben realizar plusors curas per luchar còntra una santat marrida. En 1881, perdiguèt sa femna, victima d'un cancèr dau fetge, e sa filha Jenny que moriguèt probablament de la tuberculòsi. Egalament tocat per aquela malautiá, Karl Marx realizèt una cura en Argeria en 1882 mai lei mètges mau capitèron d'arrestar lei progrès de l'infeccion. Fòrça fatigat, moriguèt lo 14 de març de 1883. Foguèt enterrat a proximitat de la tomba de sa femna dins lo cementèri de Highgate de Londres.
L'òbra de Karl Marx
La critica de la religion