Albert Einstein (14 de març de 1879, Ulm - 18 d'abriu de 1955, Princeton) es un fisician d'origina alemanda de la prumiera mitat del segle XX. Es una figura centrala de l'istòria de las sciéncias que sa renomaa passa larjament los limits de la comunautat scientifica. Son nom, son anar e sa persona son ansin venguts sinonims d'intelligéncia, de saber e de geni excepcionau.
Sa carriera scientifica es marcaa per de trabalhs fòrça importants. Lo pus famós es probable la teoria de la relativitat qu'es una teoria de la gravitacion corregissent las inexactituds de la mecanica classica desvolopaa per Isaac Newton. La relativitat es pereu a l'origina de l'eqüacion de l'equivaléncia massa-energia (E = mc²) qu'es la formula scientifica pus coneissua per lo public. Pasmens, Eistein se destinguèc egalament per son explicacion de l'efiech fotoelectric, sa descripcion del movement brownian, son ròtle dins l'edificacion de la mecanica quantica e sas descubertas o invencions dins de domenis aplicats (descripcion del principi del laser, refrigeracion, fabricacion d'instruments scientifics o d'aparelhs medicaus, etc.).
Biografia
Jovença e formacion
Naissut lo 14 de març de 1879 dins la vila alemanda d'Ulm, Albert Einstein es lo fiu d'Hermann Einstein (1847-1902), un entrepreneire fabricant de dinamòs e de telefòns, e de Pauline Koch (1858-1920). Los Einstein èran de judieus asquenasitas, mas èran pas practiquants. Albert Einstein reçaupèc un ensenhament religiós de basa de part d'un parent. Aguèc un periòde fòrça religiós a 11 ans, mas abandonèc la religion après la lectura de sos prumiers libres de sciéncia e aprenguèc pas l'ebreu. Mostrèc leu un interès per las sciéncias e questionèc frequentament son paire, son oncle Jakob e Max Talmey, un estudiant en medecina que sopava regularament en cò dels Einstein, sus de problemas scientifics. De 12 ans a 16 ans, aprenguèc solet lo calcul diferenciau e integrau.
L'escolaritat d'Albert Einstein foguèc inegala. Aviá de resultats excellents en matematicas, mas èran sovent en conflicte amb los professors de las autras matèrias. A 9 ans, aviá ansin totjorn de dificultats d'expression(fr) Roman Jackobson, « Einstein et la science du langage », dins Le Débat, mai de 1982, pp. 131-142.. A 15 ans, foguèc remandat d'una escòla de Munic car son professor de grèc jutjèc sa preséncia incompatibla amb la disciplina estricta de l'establiment(fr) Jean-Claude Boudenot (pref. Claude Cohen-Tannoudji), Comment Einstein a changé le monde, Les Ulis, EDP sciences, 2005, p. 14.. En 1895, seguissèc donc sa familha a Pàdoa en Itàlia. Per protestar còntra lo militarisme alemand, renoncièc a sa nacionalitat e venguèc apatrida(fr) Vicenzo Barone, Einstein : les vies d'Albert, De Boeck Superieur, 2017, p. 9..
En 1896, capitèc l'examen d'intraa de l'Escòla Politecnica Federala de Zuric. I trobèc un quadre pus liure qu'en Alemanha per estudiar(fr) Jean-Claude Boudenot (pref. Claude Cohen-Tannoudji), Comment Einstein a changé le monde, Les Ulis, EDP sciences, 2005, p. 14.. I venguèc pereu amic amb lo matematician Marcel Grossmann (1878-1936) e i rescontrèc sa prumiera femna, Mileva Marić (1875-1948). En autodidacte, aprifondissèc sas coneissenças gràcias a la lectura dels obratges de referéncia de Gustav Kirchhoff (1824-1887), d'Heinrich Hertz (1857-1894), d'Hermann von Helmholtz (1821-1894) e de James Clerk Maxwell (1831-1879). Amb un autre amic, Michele Besso (1873-1955), estudièc la mecanica d'Ernst Mach (1838-1916). Pasmens, aguèc de dificultats per seguir los cors e obtenguèc son diplòma de pauc en 1900. Un an pus tard, obtenguèc la nacionalitat soïssa.
Las annaas miraculosas (1901-1909)
De 1900 a 1902, la situacion d'Albert Einstein foguèc precària e son paire, inquiet, l'encoratjèc a intrar dins l'administracion. En junh de 1902, trobèc un emplec a l'Ofici dels Brevets de Bèrna gràcias a Marcel Grossmann. Aquò li permetèc de se consacrar a sas recherchas en fisica teoria e de se mariar amb Mileva Marić. Lo pareu aguèc dos enfants viables : Hans Albert Einstein (1903-1974) e Eduard Einstein (1910-1965). Aquelos enfants foguèron mai que mai educats per lor maire. Lo prumier venguèc un especialista reconeissut de l'engeni idraulic(en) H. A. Einstein e Hsieh Wen Shen, Sedimentation: Symposium to honor H. A. Einstein, University of California, 1972.(en) R. Ettema e C. F. Mutel, « Hans Albert Einstein: Innovation and Compromise in Formulating Sediment Transport by Rivers », Journal of Hydraulic Engineering ASCE, junh de 2004, pp. 447-486.. Lo segond, tochat per de destorbis mentaus, foguèc diagnosticat esquizofrèn a 21 ans. Los tractaments alterèron sas facultats(fr) Barry Parker, Einstein : Les passions d'un scientifique, Nòva York, Livres de Prométhée, 2003, p. 236..
En 1905, Einstein publiquèc plusors articles centraus dins l'istòria de las sciéncias(fr) Marc Séguin, Physique : Ondes et physique moderne, ERPI, 2010, 572 p.. Aquela annaa es ansin sovent dicha l’annus mirabilis d'Albert Einstein. En març, desmostrèc la natura corpusculària de la lutz a partir d'una explicacion de l'efiech fotoelectric(de) Albert Einstein, « Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichtes betreffenden heuristischen Gesichtspunkt », Annalen der Physik, vol. 17, n° 6, 1905, pp. 132–148.. Aquò èra una revolucion que permetiá d'afirmar la natura corpusculària e ondulatòria de la lutz e de confirmar la teoria dels quantas de Max Planck (1858-1947). En mai, depintèc lo movement brownian e prepausèc una pròva experimentala de l'existéncia dels atòms e de las moleculas(de) Albert Einstein, « Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen », Annalen der Physik, vol. 17, n° 8, 1905, pp. 549–560.. Enfin, publiquèc dos articles sus la relativitat especiala e sus l'equivaléncia massa-energia que revolucionèron la fisica en rompent amb la mecanica newtoniana en vigor dempuei la fin del segle XVII(de) Albert Einstein, « Zur Elektrodynamik bewegter Körper », Annalen der Physik, vol. 17, n° 10, 1905, pp. 891–921.(de) Albert Einstein, « Ist die Trägheit eines Körpers von seinem Energieinhalt abhängig? », Annalen der Physik, vol. 18, n° 13, 1905, pp. 639–641.. Contunhèc en 1906 amb la publicacion de sa tesi de doctorat onte expliquèc coma determinar lo nombre d'Avogadro e la talha de las moleculas(en) Albert Einstein e John Stachel (pref. Roger Penrose), Einstein's Miraculous Year : Five Papers That Changed the Face of Physics, Princeton, Princeton University Press, 2005, 248 p..
La reconeissença internacionala (1909-1921)
Entre 1909 e 1921, Einstein e sos trabalhs foguèron pauc a cha pauc reconeissut per la comunautat scientifica internacionala. Venguèc ansin professor dins d'universitats prestigiosas coma Praga en 1913 e Berlin en 1914. En parallele, foguèc admes dins mai d'una institucion o acadèmias importantas e faguèc partia dels invitats del prumier congrès Solvay en 1911. Pasmens, es pereu a aquela epòca que se separèc de Mileva Marić. Lo divòrci foguèc prononciat en 1919 e Einstein se maridèc amb sa cosina Elsa Einstein (1876-1936).
En 1916, publiquèc un libre presentant la teoria de la relativitat generala, una teoria de la gravitacion pus precisa que la teoria newtoniana. Tres ans pus tard, una expedicion menaa permetèc de raportar la prumiera pròva experimentala de sa veracitat en mesurant la desviacion de la lutz d'una estela per lo Soleu durant un eclipsi. Aquò li permetèc de venir una celebritat mondiala e, a partir de 1920, Einstein comencèc de viatjar dins lo monde. En novembre de 1922, reçaupèc lo Premi Nobel de Fisica per sos trabalhs sus l'efiech fotoelectric. Foguèc egalament laureat d'autres premis prestigiós coma la medalha Copley.
Los engatjaments politics e l'exili (1921-1933)
A partir dels ans 1920, Einstein foguèc pauc a cha pauc inquietat en causa de sas originas judievas e de sas opinions pacificistas. En particular, sa seguretat foguèc menaçaa per de movements nacionalistas alemands, comprés per las milícias del partit nazi. Durant aqueu periòde, de 1922 a 1932, participèc als trabalhs del Comitat Internacionau de Cooperacion Intellectuala coma representent d'Alemanha(it) Martin Grandjean, « Analisi e visualizzazioni delle reti in storia. L'esempio della cooperazione intellettuale della Società delle Nazioni », Memoria e Ricerca, n° 2, 2017, pp. 371-393.. A partir de 1920, Einstein comencèc de sostenir publicament lo projecte sionista de creacion d'un estat judieu en Palestina. Pasmens, enn 1933, après l'arribaa d'Adolf Hitler al poder, l'ostau d'estiu dels Einstein foguèc pilhaa e lo pareu decidèc de quitar Alemanha. A l'invitacion d'Abraham Flexner, lo fondator e director de l'Institute for Advanced Study de Princeton.
Lo periòde estatsunidenc
Als Estats Units, las recherchas d'Einstein se concentrèron sus l'unificacion de las quatre interaccions elementàrias (gravitacion, interaccion electromagnetica, interaccion febla e interaccion fòrta). Seguissèc pereu lo desvolopament de la mecanica quantica. Opausat a l'idea de la fisica probabilista eissia de las teorias de l'escòla danesa, Einstein assajèc sensa succès de crear una mecanica quantica determinista. Per aquò, entretenguèc plusors debats scientifics amb de personalitats majoras de las sciéncias del segle XX coma Niels Bohr (1885-1962) e Werner Heisenberg (1901-1976). I formulèc plusors oposicions famosas a las teorias probabilistas coma lo paradòxe EPR. Aquelas objeccions venguèron una importanta fònt de recherchas e d'experiéncias durant las decenias seguissentas. Foguèron sistematicament refutaas, mas permetèron de precisar lo modele probabilista.
En 1939, a la demanda dels fisicians Eugene Wigner (1902-1995) e Leó Szilárd (1898-1964), Einstein escrivèc au president Roosevelt per l'avertir de la menaça representaa per l'utilizacion militara de l'energia nucleara e per li demandar de sostenir la concepcion d'una bomba atomica(fr) Michel Rival, Robert Oppenheimer, París, Flammarion, coll. « Grandes Biographies », juin 1995, pp. 97-99.. Aquela letra foguèc a l'origina del Projecte Manhattan que capitèc l'assemblatge de las prumieras armas nuclearas foncionalas en 1945. Après la guerra, regretèc aquela decision e signèc en 1955 lo manifeste Russell-Einstein. Aqueu texte solinha los dangiers de l'arma nucleara e demanda als dirigents del monde entier de cherchar de reglaments pacifics als conflictes(en) Ronald W. Clark, Einstein: The Life and Times, Nòva York, Avon Books, 1971, p. 792.(en) Albert Einstein e Bertrand Russell, The Russell-Einstein Manifesto, Londres, Pugwash Conferences, 1955..
Fin de vita
Après la Segonda Guerra Mondiala, Einstein obtenguèc pauc de resultats dins sas recherchas. Opausat a la creacion d'Israel en 1948, esperèc la mesa en plaça d'una coexisténcia pacifica entre Arabis e Judieus(en) David E. Rowe e Robert Schulmann, Einstein on Politics: His Private Thoughts and Public Stands on Nationalism, Zionism, War, Peace, and the Bomb, Princeton University Press, 2007, p. 33.. Pasmens, en despiech d'aquelas posicions, David Ben-Gurion li prepausèc de venir president d'Israel en 1952 – un pòste larjament onorific e ceremoniau. Einstein refusèc l'ofertaSegon plusors testimònis, en particular aqueu de Yitzhak Navon, aquela prepausicion foguèc impausaa a Ben-Gurion per la popularitat d'Einstein dins l'opinion publica israeliana, mas i èra pas favorabla..
Morèc lo 18 d'abriu de 1955 en seguia d'una ruptura d'aneurisma de l'aòrta abdominala. Son còrs foguèc incinerat e sos restas foguèron dispersats dins un luec secret. Pasmens, en despiech de son testament, son cerveu e sos uelhs foguèron prelevats. D'estudis i cèrcan regularament los signes de l'intelligéncia extraordinària d'Einstein.
Òbra scientifica
La desmostracion de la natura corpusculària de la lutz