thumb|right|Localizacion de la Mar Mediterranèa.
La mar Mediterranèa es una mar interiora situada entre Euròpa, Africa e Asia. Comunica a l'oèst amb l'ocean Atlantic per l'estrech de Gibartar, au nòrd-èst amb la Mar Negra per leis Estrechs dei Dardanèls e de Bosfòr e amb la Mar Roja per lo canau de Suèz. S'estend sus una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats.
Formada per lo raprochament dei placas tectonicas eurasiatica e africana, es una region geologicament activa. Pasmens, sa caracteristica geografica principala es son clima qu'entraïnèt lo desvolopament d'una agricultura especifica centrada sus lo tritic blat, olivier e vinha.
En causa de sa proximitat amb Mesopotamia, lo Bacin Mediterranèu conoguèt un desvolopament precòç marcat per l'emergéncia de civilizacions brilhantas coma aquelei de l'Egipte Anciana, de la Grècia Antica ò de l'Empèri Roman. Ansin, la region venguèt un centre politic, economic e culturau major que dominèt lo mond europèu fins au sègle XVII. Puei, en despiech d'un declin relatiu a respèct dau nòrd de l'Ocean Atlantic, demorèt un teatre estrategic de premiera importància onte transita encara 30% dau comèrci mondiau.
Toponomia
Le nom Mediterranèa ven dau latin mediterraneus que significa « au mitan dei tèrras », valent a dire dei tèrras dau mond conoissut per lei Romans. Pasmens, la mar Mediterranèa es, ò es estada, conoissuda sota de nombroseis apelacions de-lòng de l'istòria : « Grand-verd » (Wȝḏ-wr) qu'èra utilizat per leis Egipcians de l'Antiquitat. se disiá frequentament Mare nostrum (« Mar Nòstra ») ò, de còps que l'a, Mare internum (« mar interiora») dins l'Empèri Roman. dins l’Ancian Testament, sus la costiera occidentala de la « Tèrra santa », se disiá la « mar Hinder », de còps traducha per la « mar dau Ponent» (Dt. 9,24 ; Joel, 2,20), ò coma la « mar des Filisteus » (Ex. 23,31), qu'aquesto pòble ocupava una part bèla de la pantiera litorala pròchi de Palestina.
La màger part dei lengas dei pòbles que vivon a l'entorn de la mar Mediterranèa an una apelacion qu'es pròpia a sa cultura, soventei-fes una traduccion de la "mar dau mitan" ò de la "mar blanca" :
Lenga Vocabla Albanés Deti Mesdhe Arabi (, « la mar blanca dau mitan ») Armèni Միջերկրական ծով (Mitchergragan dzov - Midjerkrakan tsov) (Mar entre tèrras) Berbèr Ilel Agrakal (« la Mar d'entre tèrras », Ilel-Agr-Akkal) Bulgar Средиземно Море Catalan Mar Mediterrània Còrs Mare Terraniu Croat Sredozemno more Espanhòu Mar Mediterráneo Francés Mer Méditerranée Grèc Mesogeios Thalassa (Μεσόγειος Θάλασσα), e, aperavans, Asori Thalassa (Ἀσώρι Θάλασσα) Ebrèu ha-Yam ha-Tikhon (הים התיכון) « la mar dau mitan », adaptacion literala de l’alamand de Mittelmeer Italian Mar(e) Mediterraneo Latin Mare Mediterraneum, ò Mare Nostrum Macedonian Средоземно Море Maltés Baħar Mediterran Occitan mar Mediterranèa, mar Mediterrànea (Niçard), Mar Nòstra, Miegterrana (cultisme) Romanés Marea Mediterană Rus Средиземное море (« mar dau mitan dei tèrras») Sèrbe Sredozemno more (Средоземно море) (« mar dau mitan dei tèrras») Eslovèn Sredozemsko morje (« mar dau mitan dei tèrras») Turc Akdeniz (« la mar blanca » ò « mar dau Miegjorn». Aperavans, leis Turcs designavan lei ponchs cardinaus amb de colors : negre per ubac, roge per ponent, verd ò jaune per levant e blanc per miegjorn.)
Geografia
Geologia e morfologia
Formacion e evolucion
La mar Mediterranèa es una mar interiora, en cors de disparicion, qu'es un vestigi de l'ocean Tetis. Durant lo Triassic, aquel ocean separava lei continents Laurasia e Gondwana. Comencèt de se rebarrar durant lo Jurassic quand de blòts continentaus dei placas africana, arabica e indiana comencèron de se desplaçar vèrs lo nòrd onte percutiguèron Eurasia. Dins lo sector sud, gràcias a de desplaçaments tectonics agantant 50 mm/an, aqueu movement foguèt fòrçà rapid e Tetis s'i sarrèt i a 50 milions d'ans entraïnant la formacion d'Imalaia.
En revènge, foguèt pus lent dins la branca septentrionala onte la sarradura es totjorn en cors. Lo limit orientau de la Mediterranèa apareguèt probable i a 15-16 milions d'ans amb la collision entre la peninsula Aràbia e Eurasia que foguèt a l'origina de la formacion dei Monts Zagros. Pus a l'oèst, de movements geologics sarrèron l'estrech de Gibartar i a 5,96 milions d'ans. Aquò aumentèt fòrça l'evaporacion e la Mediterranèa foguèt pauc a pauc reducha a una tiera de lacs salats ocupants lei bacins pus prefonds. Pasmens, de tèrratrems tornèron durbir l'estrech i a 5,33 milions causant una remessa en aiga violenta dau bacin P.-L. Blanc, "The opening of the Plio-Quaternary Gibraltar Strait: assessing the size of a cataclysm", Geodinamica Acta, 2002, 15 (5–6) : 303–317..
Ara, la montada d'Africa vèrs lo nòrd se perseguís amb una velocitat de 6 a 40 mm/an. D'un biais generau, es pus rapid dins la mitat orientala de la mar. A aqueu ritme, lo comolament complèt de la Mediterranèa deuriá aver luòc dins 50 milions d'ans. L'estenduda d'aiga seriá alora estada remplaçada per una importanta cadena de montanhas.
Geomorfologia
La mar Mediterranèa es una mar interiora prefonda e fòrça compartimentadaSa prefondor mejana es d'aperaquí m.. Sa mitat occidentala s'estend de l'estrech de Gibartar a l'estrech de Sicília. Dominada per lo Bacin Argeroprovençau que se situa entre Provença, Corsega, Sardenha, Argeria, Marròc e Espanha, es principalament constituida per un plan abissau de a m de prefondor amb de fòssas que pòdon localament passar mai de m. L'autre bacin major de la mitat occidentala de la mar es la Mar Tirrèna que se tròba entre Corsega, Sardenha, Sicília e peninsula italica. Pus pichon que lo precedent, es pasmens pus prefond amb un fons qu'aganta aisament de prefondors superioras a m. Es un endrech geologicament actiu amb d'activitats sismicas e volcanicas (Ètna, Estrombòli, VesuviLei regions mediterranèas foguèron ansin lo teatre d'erupcions istoricas importantas coma l'erupcion minoïca de 1500 avC e la destruccion de Pompei per Vesuvi en 79 apC....) importantas.
La Mediterranèa Orientala ocupa l'espaci entre l'Estrech de Sicília, la Mar Negra e lo canau de Suèz. Son relèu es marcat per la preséncia de doas zònas de subduccion. La premiera, situada au sud dau litorau de Grècia e de Creta, fòrma lei Fòssas Ellenicas que son l'endrech pus prefond de la mar (- m au larg dau Cap Matapan). La segonda s'estend au larg de Cirenaïca e d'Egipte ont es a favorizar l'emergéncia d'un ensems de montanhas (autors d'Erodòt) e d'una fòssa (lo plan abissau d'Erodòt). A l'oèst d'aquelei formacions, se tròba la Mar Ioniana que constituís un plan abissau prefond (mai de m). Lo rèsta dau bacin orientau es ocupat per d'aigas de prefondor febla a mejana coma la mar Adriatica ò la mar Egèa. L'ensems de la region grècoturca es somesa a una activitat sismica intensa que causa regularament de tèrratrems murtriers.
Idrografia
La Mediterranèa es una mar tèba e salada que son idrografia es dominada per una evaporacion fòrça importanta ( km3/an) e per l'intrada d'aiga venguda de l'Ocean Atlantic. D'efiech, au contrari de l'Ocean Atlantic, la colona d'aiga garda mai ò mens la meteissa temperatura (aperaquí 13°C) tota l'annada. Aqueu fenomèn s'explica per l'immersion deis aigas de superficia septentrionalas, que sa temperatura mejana varia de 14 a 17°C, durant lei periòdes fregs e eissuchs. La salinitat es compresa entre 36 e 39 ‰, çò qu'es una valor superiora a l'ocean (34,7 ‰). Aumenta vèrs l'èst en causa de l'evaporacion.
L'evaporacion es lo paramètre determinant de l'idrografia mediterranèa. Fòrça superiora ais apòrts dei precipitacions ( km3/an) e dei rius principaus (400 km3/an), seriá susceptibla de baissar lo nivèu de la mar d'un centimètre cada an. Aquela pèrda es donc compensada per d'intradas d'aiga dempuei l'Ocean que generan un corrent orientat vèrs l'èst. Costeja lo litorau african fins a Egipte avans de seguir la còsta d'Orient Mejan. Puei, continua son camin vèrs l'oèst lòng de la riba septentrionala.
Clima
Lo clima dei regions litoralas de la Mediterranèa es de tipe mediterranèu ò arid. Es caracterizat per de pluejas feblas (sovent inferioras a 500 mm/an), de temperaturas mejanas autas e una evaporacion fòrça importanta (fins a mm/an). Lei precipitacions an luòc durant la sason freja, generalament de novembre a març, gràcias a l'arribada de depressions eissidas dau frònt polar. En revènge, d'estiu, lo bacin es protegit per l'influéncia de l'anticiclòn atlantic e lo periòde i es caud e eissuch.
Aquelei sistèmas de pression pòdon activar de vents poderós que bofan dempuei lo sud (siròc...) ò lo nòrd (mistrau, vardar...). Son un aspèct fondamentau dau clima car aquelei vents pòrtan de massas d'èr eissuch se vènon d'un continent ò umid se passan au dessüs de la mar. De mai, son susceptibles d'entraïnar de tempèstas que complican la navegacion.
Demografia
Lei ribas e lei regions litoralas de la mar Mediterranèa fòrman un bacin demografic relativament important que sa populacion èra, dempuei la fin dau sègle XX, a aumentar e a s'urbanizar. D'efiech, entre 1970 e 2000, lo nombre d'estatjants restant lòng dau litorau passèt de 96 a 141 milions (+ 51%). Aquela creissença aguèt subretot luòc sus la riba sud (+ 84%) mai tanben, en partida, dins lei regions nòrd (+ 17%).
En causa de l'espaci reduch de la faissa litorala, aquò entraïnèt una expansion rapida dei vilas e de l'urbanizacion. Ansin, au començament dau sègle XXI, lei ribas mediterranèas assostavan 85 aglomeracions de mai de abitants. Culturalament e economicament, lei pus importantas èran Roma, Barcelona, Atenas, Alexàndria, Nàpols, Gènoa e Marselha que son de vilas amb una influéncia continentala.
Lengas
Lingüisticament, lo Bacin Mediterranèu es format de tres regions principalas onte se parlan de lengas indoeuropèas (au nòrd) de lengas afroasiaticas (au sud e a l'èst) e lo turc (principalament en Anatolia). Lei doas premierei regions presentan de divisions supplementàrias. De mai, en causa de l'istòria trebolada de la region mediterranèa, un nombre fòrça important de minoritats lingüisticas existisson dins mai d'un país.
L'airau indoeuropèu cuerb de regions de lengas latinas (peninsula Iberica, Occitània, Itàlia, illas dau nòrd-oèst...), de lengas eslavas (en èx-Iogoslavia), de lenga grèga (Grècia, illas de la Mar Egèa, sud de Chipre) e de lenga albanesa (Albania, Kosova).
La zòna afroasiatica es dominada per una larga region arabofòna (nòrd d'Africa, Orient Mejan...). Dins aquò, aquela region es pas omogenèa. En Magrèb, se tròban de minoritats aguent lo berbèr coma lenga mairala e la populacion israeliana parla subretot ebrieu. De mai, l'arabi de la vida vidanta i es devesit entre plusors dialèctes (egipcian, levantin, dialèctes occidentaus...) que presentan de còps de divergéncias importantas.
Religions
La region mediterranèa constituís una importanta zòna de contacte entre diferenteis airaus religiós : catolic au nòrd-oèst e au centre, ortodòx au nòrd-èst, musulman au sud e a l'èst e jusieu en Israèl-Palestina. De mai, coma brèç dau judaïsme e dau cristianisme, assosta plusors luòcs sants majors coma Jerusalèm, Roma ò Constantinòble.
Lei diferenteis airaus religiós son relativament omogenèas dins lei regions occidentalas e sud. En revènge, se tròban plusors minoritats religiosas dins la mitat orientala dau Bacin Mediterranèu e dins lei Balcans. Dins aqueleis endrechs, maugrat de temptativas deis autoritats religiosas per comunicar pacificament entre elei, la coabitacion es pas totjorn aisada. En particular, en certanei regions, lei questions religiosas son un paramètre important de conflictes en cors ò latents (Palestina, Chipre, èx-Iogoslavia, etc.). De mai, certanei minoritats, coma lei musulmans d'Israèl ò lei còptes d'Egipte, son victimas de discriminacion e son la buta de movements religiós extremistas.
Istòria
Lo periòde preïstoric