BagdadEn arabi : بغداد ò Baġdād sota forma romanizada. En AFI : [bæɣˈdæːd]) es la capitala d'Iraq. La vila se situa en Mesopotamia lòng dau fluvi Tigre. Ocupa un plan alluviau fòrça clòt qu'es propici a l'agricultura. En 2024, sa populacion èra estimada a 7,9 milions d'abitants e aquela de son aglomeracion a mai de 10 milions. Bagdad fa ansin partida dei metropòlis pus importantas d'Orient Mejan amb lo Caire, Istambol, Teheran e Riyad].
Fondada en 762 per de califas abbassidas desirós de se raprochar de Pèrsia, venguèt rapidament un dei centres demografics, economics e intellectuaus de la premiera partida de l'Edat Mejana e de l'Edat d'Aur Islamic. En particular, entre lei sègles VIII e IX, èra la vila pus poblada dau monde amb Chang'an. Pasmens, lo declin deis Abbassidas entraïnèt aqueu de la vila que foguèt pilhada e destrucha per lei Mongòls en 1258. Après un lòng periòde d'estanhacion, la vila foguèt modernizada a partir dau sègle XIX e venguèt la capitala dau reiaume d'Iraq creat per lei Britanics après la Premiera Guèrra Mondiala. Aquò estimulèt fòrça la creissença de la vila que foguèt desenant lo còr dau poder iraquian. Concentrèt ansin leis investiments e lei projèctes arquitecturaus. Pasmens, lei guèrras, quasi continuala dins lo país dempuei 1980, minèron aquela politica. Après la casuda de Saddam Hussein en 2003, fòrça refugiats fugissent la guèrra venguèron grossir la populacion entraïnant una urbanizacion pauc contrarotlada.
En despiech d'aquelei dificultats, Bagdad demòra lo centre de l'economia iraquiana. Es tanben lo centre intellectuau dau país amb una lònga tradicion universitària que data de la fondacion de l'Ostau de la Saviesa, un important complèxe de traduccion e de difusion dau saber antic e medievau.
Geografia
Geografia fisica e organizacion de la vila
Bagdad se tròba lòng dei ribas de Tigre, a l'endrech onte lo fluvi es lo pus pròche d'Eufrates que passa a 30 km a l'oèst de la vila. L'endrech es un plan alluviau situat a 46 m d'altitud e a 500 km dau golf Persic. La declivitat es donc fòrça febla amb una pèrda d'altitud mejan d'un mètre totei lei dètz quilomètres per arribar a la mar. Lo plan de Tigre – coma aqueu d'Eufrates – es donc tocat per d'inondacions frequentas.
Istoricament, la riba orientala constituís lo quartier de Rusafa e la riba occidentala lo quartier de Karkh. Pasmens, la Bagdad actuala es devesida en dètz districtes. A l'èst, lo Rusafa istoric es un districte. S'i tròban tanben Adhamiya, Sadr CityOficialament, lo districte de Thawra., Tisaa Nissan, Karrada e Zafraniya. L'oèst a una organizacion similara amb lo districte istoric de Khark e tres districtes pus recents dichs Kadhimiya, Mansur e Al-Rashid. Lei dos quartiers de Khark e Rusafa forman lo còr ancian de la vila, mai foguèron largament modernizats durant la segonda mitat dau sègle XX. Concentran la màger deis institucions politicas e culturalas. En revènge, lei centres intellectuaus, en particular leis universitats, son puslèu installats dins lei quartiers pus recents car Bagdad tèn plusors campus estenduts.
thumb|center|800px|Plan generau de Bagdad en 2022
Transpòrt
Bagdad a un aeropòrt internacionau. Construch entre 1979 e 1983, son utilizacion foguèt fòrça trebolada per lei diferents conflictes. En 2022, lo nombre de passatgiers aguent frequentat lo luòc èra de solament 2,9 milionsEn comparason, la meteissa annada, 9,1 milions de passatgiers èran passats per l'aeropòrt de Marselha, 7,8 milions per aqueu de Tolosa e 6,5 milions per aqueu de Bordèu (Union des aéroports français, Statistiques de trafic. Résultats d’activité des aéroports français 2022, 2023)..
Bagdad es ben connectada a la ret rotiera dau país amb d'autorotas anant dins totei lei direccions. De mai, la vila es percorreguda per d'avengudas drechas e largas. Pasmens, en causa de l'aumentacion de la populacion, aquela ret es venguda insufisenta. L'abséncia de rocada es un factor agravant car lei veïculs en transit dèvon transversar l'aglomeracion per contuniar lor camin. Leis encombraments son donc fòrça nombrós e entraïnan de problemas grèus de pollucion(en) « Why Baghdad may have the worst traffic in the Middle East », The Economist, The Economist Group Limited, 2 de març de 2023, consultat lo 28 de decembre de 2024, ..
Au començament dau sègle XX, foguèt construch una linha ferroviària que jonhiá Bagdad a la vila turca de Konya. Èra un tròç dau camin de fèrre Berlin-Bagdad, un important projècte permetent de circular de Berlin a Bagdad en passant per Constantinòble. Pasmens, de partidas importantas de la linha foguèron destruchas durant la Premiera Guèrra Mondiala. Dempuei aquela data, lo transpòrt ferroviària es negligibla dins l'ofèrta de transpòrt de la capitala iraquiana. Durant leis ans 1980, Saddam Hussein projectèt de construrre un metrò. Abandonat en causa dei dificultats liadas ai guèrras, lo projècte foguèt tornat activar dins leis ans 2020 per lo novèu govèrn iraquian. En 2024, un consòrci franco-turco-espanhòu foguèt seleccionat amb una data d'inauguracion prevista en 2029-2030.
Clima
Segon la classificacion de Köppen, Bagdad a un clima desertic caud (BWh) caracterizat per de periòdes eissuchs e cauds perlongats, de periòdes fregs corts e de precipitacions raras. Lei temperaturas maximalas durant l'estiu, de junh a aost, passan ansin aisament 44 °C. Demòran frequentament superioras a 10 °C durant lei mes pus fregs (decembre a febrier). Lei precipitacions anualas mejanas son de 125 mm. La màger part son concentradas entre novembre e abriu. En revènge, en causa de l'ariditat de la region, lei tempèstas d'arena son frequentas e pòdon durar quauquei jorns
Demografia
Amb 7,9 milions d'abitants en 2023, Bagdad es la segonda vila aràbia pus poblada après lo Caire. Fa tanben partida dei cinc metropòlis pus importantas d'Orient Mejan. Dempuei la represa de la vila per leis Otomans au sègle XIX, la vila conoís una creissença demografica regulara e importanta qu'es sostenguda per l'aumentacion de la populacion iraquiana e per l'arribada de refugiats fugissent lei conflictes. Fau nòtar que, pendent lei sègles VIII e IX, Bagdad èra probablament la vila pus granda dau monde amb una populacion estimada entre 1 e 1,5 milion d'estatjants.
La màger part de la populacion de la Bagdad actuala es compausada d'Arabis iraquians. Lei minoritats principalas son formadas de Curds, de Turcmèns, d'Assirians e d'Armènis. Pasmens, la minoritat assiriana, foguèt largament victimas dei violéncias entraïnadas per l'invasion estatsunidenca de 2003. Avans la guèrra, èra estimada a personas, siá 3 % de la populacion, que vivián mai que mai dins lo quartier istoric de Dora. En 2014, èra reducha a abitants. Istòricament, Bagdad assostava una comunautat judieva que formava aperaquí 20 a 30 % de la populacion urbana. La vila èra tanben un centre major deis estudis religiós judieus. Pasmens, aquela minoritat deguèt quitar lo país après la creacion d'Israèl en 1948.
La populacion actuala es mai que mai musulmana. Au nivèu istoric, Bagdad es una vila sunita, mai durant la segonda mitat dau sègle XX, lei chiitas i son venguts majoritaris. En 2023, lei chiitas constituïssián ansin 52 % deis estantjants còntra 29 a 34 % per lei sunitas. En 2003, aperaquí 20 % dei maridatges èran mixtas, mai aquela proporcion demeniguèt durant leis ans seguents en causa deis afrontaments communautaris deis ans 2000-2010. De mai, fòrça sunitas quitèron la vila e foguèron remplaçats per de chiitas. Lei crestians èran avans la guèrra, mai coma la màger part èran assirians, lor nombre a tanben fòrça demenit.
Istòria
Lo periòde abbassida
La fondacion de la vila
La vila foguèt fondada ex nihilo en 762 per lo califa Al-Mansur (754-775) e, segon lei cronicas de l'epòca, bastida en 4 ans per obriersLa valor d'aquela chifra es de nuançar. Dins lei cronicas ancianas, significa puslèu un « nombre fòrça important ».. Leis Abbassidas i desplacèron lo còr dau poder musulman per renforçar son contraròtle sus lei regions iranianas onte lei revòutas èran frequentas. Lo nom iniciau de la ciutat èra Madinat As-Salam, mai lo nom Bagdad, citat coma un vilatge preislamic locau dins lo Talmud de Babilònia, s'impausèt pauc a cha pauc.
La vila d'Al-Mansur aviá una organizacion circulara. Son diamètre èra probablament de mD'estimacions fòrça diferentas son donadas per lei diferenteis autors arabis aguent descrich la vila. Aquela valor es donc mau segura.. Quatre portaus principaus foguèron bastits au nòrd-oèst vèrs Siria, au sud-oèst vèrs Basra, au sud-èst vèrs Kufa e au nòrd-èst vèrs Corasmia. Un important valat, dos barris e 112 torres formavan la basa de sei defensas. Lo palais, la mosqueta principala e lei casèrnas ocupavan l'anèu centrau e leis abitacions se situavan entre lei dos barris. Lo dòma verd de 48,36 m d'autor dau palais, destruch per lo tròn en 941, dominava l'ensemble e afiermava la poissança dei califas.
Aqueu plan geometric mostrèt rapidament sei limits. Una premiera transformacion foguèt l'aparicion rapida de borgadas au sud de la vila, a l'entorn dei mercats. La segonda foguèt l'abandon de la vila redona per lo califa e seis administracions au profiech de palais construchs en defòra dei barris. Aquò comencèt tre la fin dau rèine d'Al-Mansur amb la construccion dau palais d'Al-Khuld au nòrd-èst. Per alunchar la populacion, Al-Mansur renforcèt tanben l'implantacion dei mercats au sud. Bastiguèt tanben un important camp militar sus la riba orientala de Tigre(en) Justin Marozzi, Baghdad, City of Peace, City of Blood, Penguin books, 2014, p. 21.
La capitala dei califas
Bagdad conoguèt un desvolopament important, pauc contrariat per l'afebliment progressiu dei califas. D'efiech, lei sobeirans abbassidas perdiguèron pauc a cha pauc lor poder au profiech de sei generaus e de sei visirs. Pasmens, aquelei dignitaris contunièron de desvolopar la ciutat. En particular, lei visirs barmaquidas bastiguèron un important palais sus la riba orientala de Tigre que favorizèt lo desvolopament ulterior de la vila dins aquela direccion. En revènge, en 813-814, la màger part de la vila redona foguèt destrucha durant la guèrra de succession entre lei dos fius d'Harun al-Rashid. Per assaiar de redurre l'influéncia dei militars, Al-Mustain (862-865) desplacèt la capitala a Samarra, mai aquò empachèt lo declin de l'autoritat califala de contuniar e Al-Mutamid tornèt installar la capitala a Bagdad.
Aquelei transferiments dau poder aguèron pas d'efiechs lo dinamisme comerciau e intellectuau de la vila. Au sègle IX, Bagdad èra ansin lo centre de plusors rets marchandas de premiera importància en provenença dei pòrts dau golf Persic onte arribavan de produchs indians, chinés, iemenitas e africans, dei rotas continentalas de la Rota de la Seda que drenava de produchs d'Asia Centrala, d'Índia e de China e dei rotas continentalas e maritimas occidentalas que comunicavan amb Vòlga, Constantinòble, Egipte e Nubia. Una part dei marchandisas èran en transit, mai la vila importava massissament d'esclaus (eslaus, africans e turcs) e de matèrias premieras (fusta, fèrre). En cambi, exportava d'alum e de produchs artesanaus reputats (teissuts, objèctes de veire ò de metau, etc.). Au nivèu intellectuau, Bagdad foguèt lo luòc de construccion de la premiera Ostau de la Saviesa, un centre de traduccion dei tèxtes grècs de l'Antiquitat. Aguèt un ròtle centrau dins la collècta e la difusion dei sabers e venguèt un dei simbòls de l'Edat d'Aur IslamicEn mai dei sabers grècs, l'Ostau de la Saviesa permetèt tanben la difusion dei sabers siriacs, pèrses e indians. Dins una mendre mesura, permetèt la difusion de sabers chinés..