thumb|200px|Atòm d'èli dab la soa nèbla electronica e lo son nuclèu (amplificat suu dessenh)
Un atòm (deu grèc: , ) qu'ei l'unitat de composicion elementària de la matèria e de las moleculas quimicas que consèrva las proprietats quimicas de l'element.
Los atòms que son compausats de fermions : neutrons, protons e electrons ligats per bosons, que son las particulas elementàrias.
Un atòm qu'ei electricament neutre e que's compausa d'un nuclèu atomic (qui pòrta cargas positivas aperadas protons e tanben (generaument) de particulas neutras (aperadas justament neutrons) e d'electrons cargats negativament e qui viran autorn deu nuclèu autorn d'ua orbita (de probabilitat de preséncia) determinada.
Quan lo nombre de protons deu nuclèu e lo nombre d'electrons en orbita e son diferents, que's tracta alavetz d'un ion.
La quasi totalitat de la massa de l'atòm qu'ei contienguda dehens lo nuclèu. Com aqueth nuclèu qu'ei vegadas mei petit que'u son atòm, que cau logicament soslinhar que l'atòm (e donc la matèria) qu'ei mei que mei compausat de vueit.
Lo nombre de cargas positivas deu nuclèu (e donc tanben egau au nombre d'electrons qui viran autorn) qu'ei lo nombre atomic de l'atòm e que determina l'element d'aqueth atòm.
Lo concèpte d'atòm (l'idèa que la matèria que's pòt trencar en partidas elementàrias qui, eras, no's pòden pas trencar) - com lo son nom grèc ac muisha - que ho perpausat durant l'antiquitat mes non pas ho definitivament adoptada abans lo sègle XVIII.
Se lo nombre de protons (egau au nombre d'electrons) b'ei fixe e que determina l'identitat d'un element, lo nombre de neutrons eth (e donc atau lo nombre totau d'elements compausant lo nuclèu) que pòt variar. Dus atòms d'un medish element dab un nombre diferent de neutrons que constitueishen dus isotòps d'aqueth element. Un medish element que pòt comptar dab un sarròt d'isotòps.
Cèrtes isotòps que pòden estar inestables e, atau, radioactius. Dab lo temps, un isotòp radioactiu que's pòt transformar en un aute isotòp o element per transmutacion en bèth cambiar lo son nombre de particulas dehens lo nuclèu.
Definicion
Un atòm es un constituent fondamentau de la matèria. En efèit, los sons movements e las soas proprietats permeten d'explicar la màger part deu comportament de la matèria macroscopica. Totun, l'atòm n'es pas mei la particula elementària de la matèria car mei d'ua particula subatomica estó descobèrta despuish la fin deu sègle XIX. Un prumèr nivèu de particulas subatomicas es constituit peus neutrons, protons e electrons que son los constituents dirèctes deus atòms. Un segond nivèu es constituit per los constituents d'aqueras particulas com los quarks.
Istòria
De l'Antiquitat a l'aparicion de la quimia modèrna
Los periòdes antic e medievau
thumb|Esquèma generau deus quate elements terrèstres dens las teorias aristotelicianas.
La natura de la matèria preocupè los filosòfes e los sabents despuish l'Antiquitat. L'atomisme deus materialistas grècs es sovent citat com un exemple de teoria hèra avançada per la soa epòca. Defendut per de pensaires com Empèdocles († sègle V avC), Leucip († sègle V avC) o Democrit d'Abdèra (460-370 avC), èra lo resultat d'ua vision mecanista que considerava los objèctes com un assemblatge de particulas elementàrias(fr) Olivier Lafont e Philippe de la Cotardière (act.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 391-392.. Totun, aquera teoria n'èra pas demostrabla dab las coneishenças anticas. De mei, èra minoritària au mièi de las comunautats sabentas.
En efèit, los sabents antics privilegiavan l'observacion com mejan de compréner e de descríver lo monde. Atau, se desvolopè la teoria deus quate elements enonciada per Omèr (sègle VIII avC ?), represa per Tales (625-547 avC) e solidament inscriuta dens la pensada grèga per Aristòtel (384-322 avC). Dab quauques variacions, demorè la nòrma dinc a la fin deu sègle XVIII(fr) Olivier Lafont e Philippe de la Cotardière (act.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, 2012, p. 387.. En China, ua teoria similara, dab quate o cinc elements segon los autors, predominè tanben dinc a l'arribada de la sciéncia europèa dens lo país.
Durant l'Edat Mejana, l'alquimia, practicada dens un espaci important anant d'Euròpa a China, s'interessè a la natura « filosofau » fondamentau esconuda darrèr lo paréisher deus objèctes. Shens contestar la fisica aristoteliciana, alquimistas hornín elements navèths com lo mercuri tad explicar los estats metallic e liquide, lo sofre tad explicar la combustion e la sau tad explicar la solubilitat(fr) Olivier Lafont e Philippe de la Cotardière (act.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 396-409..
La teoria deu flogistic
Au sègle XVII, tad ensajar de resòlver problèmas apareishuts dens la fisica aristoteliciana, l'Alemand Georg Ernst Stahl (1659-1734) prepausè la teoria deu flogistic, un fluid associat dab cada cors. L'idèa èra d'explicar la combustion peu mejan de transferiments d'aqueth fluid enter los cors(fr) Olivier Lafont e Philippe de la Cotardière (act.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 431-434.. Aquera teoria demorè utilizada dinc au sègle XIX, mes avó dificultats tad explicar la conservacion de la massa dens las reaccions quimicas descobèrta en 1630 peu quimista francés Jean Rey (1583-1643). N'èra tanben pas capabla d'explicar eficaçament lo ròtle de l'aire dens las reaccions de combustion(fr) Olivier Lafont e Philippe de la Cotardière (act.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 434-442..
L'aparicion de la quimia
Pendent lo sègle XVIII, la quimia venó ua sciéncia vertadèra dab los trabalhs de Joseph Priestley (1733-1804) e d'Antoine Lavoisier (1743-1794). En efèit, tà demostrar la validitat de la teoria deu flogistic, Priestley desvolopè de metòdes mei rigorós e realizè mesuras precisas de reaccions de combustion. En particular, descobrí l'oxigèn(fr) Olivier Lafont e Philippe de la Cotardière (act.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 438-441.. Los trabalhs principaus de Lavoisier concernivan tanben la combustion. Totun, abandonè lo flogistic tà desvolopar ua teoria basada sus la nocion d'element quimic. Segon eth, aqueths elements èran los constituents fondamentaus de la matèria e las reaccions quimicas èran lo resultat de las lors combinasons. De mei, Lavoisier establí lo principi de conservacion de la massa e prepausè ua prumèra nomenclatura deus elements(fr) Olivier Lafont e Philippe de la Cotardière (act.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, 2012, p. 447.. Aquò permetó d'explicar la composicion de l'aiga e condusí a l'abandon de la teoria deu flogistic. Totun, Lavoisier ne podó pas explicar la natura deus elements.
L'acceptacion de la teoria atomica
La renaishença de la teoria atomica
thumb|right|Portrèit d'Amedeo Avogadro.
En 1808, lo fisician britanic John Dalton (1766-1844) prepausè la prumèra teoria modèrne de l'atòm(fr) Olivier Lafont e Philippe de la Cotardière (act.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 448-450.. Segon eth, tots los atòms d'un medish element son identics e an dimensions, massas e proprietats diferentas deus atòms deus autes elements. Dalton pensè tanben a combinar atòms simples tà formar particulas compausadas, a calcular los pes atomics deus atòms coneishuts a l'epòca e a utilizar simbèus tà representar atòms. Malurosament, las particulas compausadas de Dalton estèn ditas « atòms compausats » dens los sons tèxtes, tèrme a l'origina de confusions importantas que compliquèn l'acceptacion de la teoria atomica peu miei scientific europèu. De mei, Dalton s'opausè a la lei deus rapòrts simples de Joseph Louis Gay-Lussac (1778-1850), teoria qu'auré hornit ua basa solida tà demostrar l'existéncia deus atòms.
En efèit, en 1808, Gay-Lussac observè l'existéncia de rapòrts particulars pendant las reaccions enter substàncias gasosas(fr) Olivier Lafont e Philippe de la Cotardière (act.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, 2012, p. 451.. Per exemple, dus volums d'idrogèn podèvan reagir dab un volum d'oxigèn o tres volums d'idrogèn dab un volum d'azòt. En 1811, l'Italian Amedeo Avogadro (1776-1856) enonciè ua ipotèsi fondamentau tà explicar aqueths resultats : « Volums egaus de substàncias gasosas, a pression e temperatura egaus, contienen nombres egaus de moleculas ». Tres ans mei tard, lo Francés André-Marie Ampère (1775-1836) arribè a la medisha conclusion(fr) Olivier Lafont e Philippe de la Cotardière (act.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, 2012, p. 452.(en) Seymour H. Mauskopf, « The Atomic Structural Theories of Ampère and Gaudin: Molecular Speculation and Avogadro's Hypothesis », Isis, vol. 60, n° 1, 1969, pp. 61-74..
Durant los ans seguents, la teoria atomica trobè enqüèra dus sostiens importants(en) Seymour H. Mauskopf, « The Atomic Structural Theories of Ampère and Gaudin: Molecular Speculation and Avogadro's Hypothesis », Isis, vol. 60, n° 1, 1969, pp. 61-74.(fr) Olivier Lafont e Philippe de la Cotardière (act.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 453-454.. Lo prumèr estó lo trabalh de Jacob Berzelius (1779-1848) que calculè los « pes » atomics dab metòdes precís e rigorós. Lo segond estó lo quimista francés Marc Antoine Gaudin (1804-1880) que definí ua terminologia clara en 1833. En particular, establí la diferéncia enter los atòms e las moleculas e demostrè l'existéncia de moleculas compausadas de dus atòms.
La teoria deus equivalents e lo congrès de Karlsruhe
Pendent la prumèra mieitat deu sègle XIX, la teoria atomica suscitè drin a drin reticéncias au mièi deus quimistas estacats a la primautat deus hèits materiaus(fr) Olivier Lafont e Philippe de la Cotardière (act.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 453-455.. En efèit, los partisans de l'atomisme n'èran pas capables de produsir ua pròva decisiva de la lor teoria. Aquò permetó l'emergéncia de la teoria deus equivalents, un modèl basat suus rapòrts experimentaus mesurats durant ua reaccion. Permetèvan de descríver las proporcions relativament aus elements shens entrar dens especulacions sus la natura deus elements. Èran atau ua vision prudenta deus hèits observats.
En 1860, a l'iniciativa d'August Kékulé (1829-1896), estó organizat lo congrès de Karlsruhe tà reglar los desacòrds enter atomistas e equivalentistas. Las discussions s'acabèn inicialament per un manteniment deu statu quo. Totun, los arguments de l'Italian Stanislao Cannizzaro (1826-1910) permetón de convéncer la màger part de la comunautat scientifica durant los ans seguents en despieit de resisténcias localas(fr) Olivier Lafont e Philippe de la Cotardière (act.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 454-456.. En efèit, a partir deus ans 1860, los resultats de la teoria atomica l'impausèn dens los trabalhs mei importants.
La classificacion periodica