SaharaEn occitan se recomanda d'utilizar la grafia internacionala Sahara (mai tanben s'es agut vist la forma Saara). es un desèrt caud dau nòrd d'Africa. Pus important desèrt terrèstre d'aqueu tipe, ocupa una superficia d'aperaquí 9 milions de quilomètres carrats delimitada per Magrèb e la Mar Mediterranèa au nòrd, la Mar Roja a l'èst, Sahèl au sud e l'Ocean Atlantic a l'oèst. Es caracterizat per una ariditat extrèma, de temperaturas fòrça importantas e un ensolelhament considerable. Pasmens, es de formacion recenta (mens de ans) car son existéncia periodica sembla liada a d'oscillacions periodicas de l'aisse de rotacion de Tèrra que modifican la pluviometria sus lo tèrç nòrd dau continent african.
Durant la Preïstòria, Sahara èra donc un espaci « verd » amb una fauna e una flòra de tipe savana tropicala e de biòmas d'origina mediterranèa. Èra poblat per de populacions de caçaires culheires que laissèron de vestigis importants (art rupèstre, otís...) e que conoguèron en certaneis endrechs la Revolucion Neolitica (aparicion de l'agricultura sedentària...). Pasmens, lo començament de l'assecament actuau de Sahara, vèrs avC, trebolèt aquelei populacions que migrèron probablament vèrs la vau de Nil e d'autrei regions pus favorablas. Franc dei zònas umidas (oasís...), lo nomadisme venguèt lo mòde de vida principau dei populacions dau desèrt. Aquò favorizèt l'establiment de rets comerciaus (comèrci transsaharian) que foguèron a l'origina d'una prosperitat importanta per lei reiaumes de Sahèl de l'Edat Mejana. Aprofichant aquelei rotas, l'islam se difusèt pauc a pauc venent la religion majoritària de l'espaci saharian. S'estendiguèt pereu la cultura araba mai son influéncia foguèt mens importanta car se turtèt a d'estats amb un raionament culturau important en Sahèl.
Dins aquò, aqueu sistèma economic declinèt amb lo desvolopament de la tracha negriera e l'establiment de comptadors europèus lòng de l'Ocean Atlantic. Ai sègles XVIII e XIX, Sahara venguèt pauc a pauc una region isolada que foguèt aisament conquista per lei poissanças colonialas (França, Reiaume Unit, Itàlia, Espanha). Leis Europèus construguèron quauqueis infrastructuras per esplechar lei ressorsas saharianas (petròli). Pasmens, dins la màger part dei regions, se contentèron de mantenir l'òrdre entre nomadas e sedentaris. L'independéncia dei colonias africanas cambièt pauc aquela situacion mai permetèt ai populacions nomadas, especialament ai Toarègs, d'apielar sei revendicacions per leis armas. En parallèl, plusors crisis opausèt leis estats novèus a prepaus dau traçat dei frontieras. Durant la segonda mitat dau sègle XX, Sahara venguèt ansin un espaci instable e propici ai guerilhas toarègas e jihadistas.
Aquelei revendicacions d'autonòmia ò d'independéncia son liadas au particularisme culturau eissit de la vida dins lo desèrt. D'efiech, en causa de sei condicions climaticas extrèmas, fòrma un biòma caracteristic marcat per l'ariditat e la manca d'aiga. Una fauna e una flòra adaptadas s'i tròban donc, principalament constituïdas d'espècias residualas datant dau periòde dau « Sahara Verd ». Pasmens, quauqueis espècias endemicas i son aparegudas. Aqueleis adaptacions foguèron tanben necessaris per lei societats umanas que dèvon economisar l'aiga, congreant ansin l'aparicion d'una agricultura sahariana dins leis oasís.
Lo gentilici es saharian -a.
Toponomia
Uei, lo tèrme Sahara (« desèrt » en arab) designa aqueu desèrt dins la màger part dei lengas. Avans l'arabizacion de la region, existiá lo mot Tinire (« grand desèrt » en berbèr) qu'es desenant unicament lo nom d'una dei regions pus arida de Sahara.
Geografia
thumb|right|Imatge satellit de Sahara en 2002.
Lo Sahara ocupa la totalitat ò una partida dei territòris dei país seguents : Argeria. Chad. Egipte Libia. Marróc. Mauritània. Mali. Nigèr. Sodan. Tunisia. Sahara Occidental.
Geologia e morfologia
Formacion e evolucion
Sahara es un espaci geologic recent que sa formacion es la consequéncia de la disparicion de l'ocean Tetis. Separant Laurasia e Gondwana durant lo Triassic, aquel ocean se rebarrèt a partir dau Jurassic quand lei africana, araba e indiana comencèron de se desplaçar vèrs lo nòrd. I intrèron en collision amb la placa eurasiatica entraïnant la formacion d'un vast ensems montanhós anant de la Mar Mediterranèa a Imalaia. Mogut per de corrents magmatics agantant una velocitat de mai de 50 mm/an, aqueu movement foguèt fòrça rapide a l'èst ont Imalaia apareguèt i a 50 milions d'ans. Foguèt pus lent a l'oèst.
D'efiech, la formacion de Sahara comencèt probablament i a 7 milions d'ans après lo retirament deis aigas. Sembla somés ai cicles glaciaris e interglaciaris dempuei 2,7 milions d'ans, evolucionant de verdejant a desertic totei lei a ans Zhongshi Zhang, Gilles Ramstein, Mathieu Schuster, Camille Li, Camille Contoux & Qing Yan, Aridification of the Sahara desert caused by Tethys Sea shrinkage during the Late Miocene, Nature, vol. 513, 2014, pp. 401–404.. Segon lei traças paleontologicas, Sahara seriá ansin estat iperarid i a ans, fenomèn que durèt fins a avC. Sa superficia demeniguèt alora rapidament e, en avC, Sahara èra una savana temperada amb de seuvas umidas tropicalas e mediterranèas e de precipitacions relativament abondantas. Lo periòde eissuch actuau comencèt vèrs avC. Pasmens, aquel assecament foguèt progressiu e lei condicions de vida permetèron la formacion d'estats estructurats dins lo desèrt fins a la premiera mitat de l'Edat Mejana.
Geomorfologia e idrografia
La màger part dau desèrt es constituïda de plans rocalhós (reg) ò arenós (erg) cubèrts de sediments d'origina continentala. Lei montanhas principalas son aquelei de Hoggar que culmina au Mont Tahat ( m) e de Tibesti qu'assosta l'Emi Koussi ( m), la cima pus auta de Sahara. D'origina volcanica, ocupan lei regions centralas de Sahara.
Lei regs e lei montanhas rocassosas cubrisson aperaquí 80% de la superficia. Lo rèsta es principalament ocupat per leis ergs qu'emplisson lo fons dei depressions. Certanei agantan de dimensions considerablas coma lo Grand Erg Orientau ( km2). Dins lei dos cas, l'erosion eoliana es lo motor principau de la formacion d'aquelei païsatges.
L'idrografia sahariana es dominada per l'ariditat extrèma e la raretat dei precipitacions. Ansin, franc de Nil, existís ges de riu permanent dins lo desèrt. En plaça, se tròban de corrents d'aiga provisòris, dichs oeds, que sa durada d'existéncia pòu variar de quauqueis oras a quauquei mes. Dins lei regions litoralas, capitan generalament de se traire dins la mar. En revènge, dins lei tèrras interioras, an pas un debit sufisent per sortir dei depressions localas. Son donc somés a una evaporacion rapida ò a una disparicion dins leis ergs onte pòdon formar de jaç freatics. L'endoreïsme e l'areïsme caracterizan donc la màger part de l'idrografia sahariana.
Clima
Sahara a un clima desertic caud caracterizat per de precipitacions fòrça feblas, un taus d'evaporacion considerable, de temperaturas autas, de variacions termicas fòrça importantas entre lo jorn e la nuech e un ensolelhament excepcionau. Aquò s'explica per la circulacion atmosferica lòng dins lei regions eqüatorialas e tropicalas qu'entraïna la formacion d'una zòna de pression auta permanenta au dessüs dau desèrt.
D'efiech, a l'origina, dins lei regions eqüatorialas d'importantei massas d'èr umid e caud montan dins l'atmosfèra. Se refrejan amb l'altitud e congrean de precipitacions importantas. Puei, portadas per leis alisis, contunian son cors vèrs lei tropics onte tomban vèrs lei latituds 20° nòrd e sud. Aquò i aumenta la pression atmosferica e, subretot, i empedís l'èr dei jaçs inferiors de montar dins l'atmosfèra. Coma aqueu fenomèn es fòrça estable, aquò entraïna lo mantenement prolongat de condicions aridas, çò que permet la naissença d'un desèrt caud (Sahara au nòrd e Kalahari au sud).
Pasmens, Sahara conoís una ariditat extrèma car 31% de sa superficia (siá km²) recep mens de 10 mm de precipitacions anualas. En particular, dins mai d'una region dau Sahara Orientau, lo nivèu mejan de plueja es de 0,5 mm, es a dire que plusors annadas pòdon i passar sensa precipitacion. La pluviometria es pus auta dins lei regions medidionalas onte de corrents d'èr umid pòdon passar entre julhet e aost. Dins aquò, lo nivèu anuau demòra inferior a 250 mm. L'ensolhament e la temperatura agantan tanben de valors recòrd, especialament dins lei zònas centralas d'Argeria onte de valors superioras a 50°C son regularament enregistradas.
Demografia
thumb|Demografia de Sahara.
La populacion sahariana es mau coneguda car son estimacion varia segon lei limits adoptats e la precision deis operacions de recensament. En fòra de la vau de Nil, se situariá entre 1,5 e 7 milions d'abitants, la màger part deis estudis donant una proporcion de 50% de nomadas. Dins totei lei cas, aquò dòna una densitat de populacion fòrça febla, inferiora a 1 ab/km².
Lei populacions sedentàrias son principalament installadas dins d'oasís ò dins de vilas petrolieras. Lei nomadas vivon subretot dins lei regions semiaridas ont entretènon generalament de relacions comercialas amb leis oasís. Pasmens, aqueu mòde de vida disparéis pauc a pauc dempuei la segonda mitat dau sègle XX en causa de la progression de la desertificacion e de politicas de sedentarizacion.
Au nivèu etnic, Sahara es fragmentat entre plusors pòbles, especialament dins lei regions perifericas onte de populacions vivon dins lo desèrt e dins de regions pus drudas coma Magrèb, Sahèl ò Sodan. Ansin, leis Arabs e lei Berbèrs dei regions mediterranèas s'installèron pauc a pauc lòng dei rotas caravanieras onte formèron una partida importanta dei populacions sedentàrias. Regardant lei pòbles tradicionalament installats unicament dins lei regions aridas, lei principaus son lei Moros, populacion araboberbèra « blanca » vivent dins lei regions occidentalas, lei Toarègs, pòble berbèr nomada demorant dins lei regions septentrionalas de Mali e de Nigèr e lo sud d'Argeria e lei Tubus, de nomadas que son airau tradicionau s'estend dau nòrd de Chad au sud de Libia. Un espaci demografic fòrça complèx, amb mai d'un pòble indigèn, existís en Sodan onte se formèt a partir de migracions successivas dins la vau mejana de Nil e sei regions vesinas.
Lengas
Sahara es cubèrt per dos ensems principaus de lengas : lei lengas nilosaharianas dins lei regions centralas e lei lengas afroasiaticas dins lo rèsta dau desèrt. Pus reduch, lo premier grop s'estend sus lo nòrd de Chad, lo sud de Libia e l'èst de Nigèr. Sa lenga principala es lo dazaga, parlat per locutors en 2006. Dins lo segond grop, dominan l'arabi (devesit en plusors dialèctes) e lei lengas berbèras. Lo premier es fòrça present dins lei regions de poblament arab coma lo litorau mediterranèu, Egipte, Sodan e Mauritània. Lo segond es establit dins lei montanhas liadas au massís d'Atlàs, en certaneis oasís e dins lei regions toarègas dau sud d'Argeria, dau nòrd-èst de Mali e dau nòrd-oèst de Nigèr.
Au nivèu linguïstic, se fau tanben nòtar l'importància dau francés e de l'anglés, lengas eissidas de la colonizacion, qu'an gardat un ròtle fòrça important dins mai d'una societat sahariana.
Religions
Sahara es una region majoritàriament musulmana dempuei la fin de l'Edat Mejana. D'efiech, l'islam s'i es aisament difusat gràcias a l'influéncia dei marchands musulmans lòng dei rotas comercialas. Uei, es ansin la religion d'Estat de Marròc, de Mauritània, de Tunisia, de Libia e d'Egipte. En Argeria, es unicament lo sunisme qu'a un tal estatut. De minoritats musulmanas ibaditas existisson pasmens dins certanei regions coma l'oasís de GhardaïaDurant lo periòde medievau, i aviá tanben de minoritats chiitas dins lei regions nòrd de Sahara. Dins aquò, dispareguèron pauc a pauc après la disparicion dau Califat Fatimida.. En Egipte, existís tanben la minoritat còpta que fòrma aperaquí 10% a 15% de la populacion dau país.