La Premiera Guèrra Mondiala, tanben dicha Granda Guèrra, es un conflicte que se debanèt de julhet de 1914 a novembre de 1918. Entraïnat per lei tensions entre lei poissanças principalas dau periòde tant en Euròpa que dins lei colonias, opausèt lei país de l'Entenduda (principalament França, lo Reiaume Unit, Russia, Itàlia, Japon e leis Estats Units) a aquelei de la Tripliça (Alemanha, Àustria-Ongria, Empèri Otoman). S'acabèt per una victòria de l'Entenduda que veguèt lo desmantelament d'Àustria-Ongria e de l'Empèri Otoman, la disparicion dei monarquias alemanda e russa, la formacion de Checoslovaquia e de Iogoslavia e la renaissença de Polonha.

Fòrça saunós amb mai de 15 milions de mòrts, la guèrra marquèt prefondament la premiera partida dau sègle XX en causa de son intensitat, de sa durada e de l'aparicion d'armas novèlas (carris, gas de combat, sosmarins...). Favorizèt ansin la mesa en plaça d'organismes de regulacion de la violéncia entre estats coma la Societat dei Nacions. Dins aquò, lei temptativas dau Tractat de Versalhas d'empedir tota guèrra majora novèla mau capitèron totalament car lo conflicte entraïnèt un ensemble de crisis que menèron a la Segonda Guèrra Mondiala tre la fin deis ans 1930.

Lei causas de la guèrra

Lei sistèmas d'aliança e la logica dei blòts

Lo tornant deis annadas 1890

thumb|left|190px|« Lo pilot quita lo naviri », dessenh dau jornau satiric anglés Punch a prepaus de la demission dau cancelier Bismarck.

Lo 9 de març de 1888, la mòrt de l'emperaire alemand Guilhèm privèt lo cancelier Otto von Bismarck de son sostèn politic. Ansin, seis adversaris, principalament lei nacionalistas alemands e leis òmes d'afaires dei regions renanas, aprofichèron la situacion per lo marginalizar. Li reprochèron de tenir Alemanha en despart de la lucha coloniala e de limitar la poissança economica de l'Empèri per mantenir l'equilibri continentau europèuD'efiech, après sei victòrias de 1866 còntra Àustria e de 1871 còntra França, Alemanha èra vengut la premiera poissança continentala. Pasmens, per mantenir aquela posicion, Bismarck aviá refusat de desvolopar una marina (per pas mau contentar lo Reiaume Unit) ò d'esquichar seis adversaris (per pas entraïnar la formacion d'una aliança generala còntra Alemanha)..

Lei questions economicas ocupèron donc una plaça creissenta. D'efiech, se lo quadre economic, lo capitalisme liberau, demorèt la nòrma fins a la guèrra, la Granda Depression de 1873-1896 modifiguèt lo ròtle de l'Estat e entraïnèt un retorn progressiu dau proteccionisme. En França, la tarifa Méline (1892) ò la lèi de proteccion de l'agricultura de 1897 ne'n foguèron d'exemples. Aquelei proteccions pesèron sus lei relacions internacionalas coma o mòstra la guèrra doaniera entre França e Itàlia de 1887 a 1898.

Enfin, la concepcion de l'Estat de Bismarck, ierarquica e centralizada, aguèt tendéncia de negligir lei reaccions dei pòbles, en particular la fòrça dau panslavisme ò dau patriotisme francés. Per exemple en 1887, l'afaire Schnaebelé (un comissari arrestat illegament per Alemands après de sospicions d'espionatge) e la crisi boulangista manquèron de degenerar en guèrra tre la fin dau sègle XIX. De campanhas de premsa aumentèron la tension mai finalament, la patz foguèt sauvada per una intervencion dirècta dau cancelier dins la liberacion dau comissari e la remanda dau generau Boulanger per lo govèrn francés.

Ansin, quand Bismarck demissionèt lo 18 de març de 1890, après 18 mes de coabitacion malaisada amb l'emperaire novèu, Guilhèm II, l'eveniment marquèt la fin d'una epòca per Euròpa e lo jornau satiric anglés Punch comentèt .

L'aliança entre França e Russia

La politica alemanda de Guilhèm II cambièt rapidament d'aquela de Bismarck. D'efiech, l'emperaire novèu vouguèt establir la dominacion alemanda sus l'Euròpa Centrala e desvolopar son influéncia vèrs l'Empèri Otoman e China. La solidaritat amb leis aliats d'Alemanha foguèt donc clarament afiermada e, pensant que França aviá ren a ofrir a Russia, lo raprochament entre Alemanha e Russia realizat per Bismarck foguèt delaissat. En 1890, Guilhèm II refusèt donc de recondurre lo tractat de Reassegurença amb lo tsar. Secrèt, aqueu tractat secrèt èra un element important per lei Rus car prevesiá una neutralitat alemand en cas d'ataca austriana còntra RussiaEn cambi, Russia aviá promés de demorar neutra se França atacava Alemanha.. En consequéncia, Russia foguèt isolada dins lei Balcans còntra Àustria-Ongria e, en Asia Centrala, còntra Anglatèrra. Ansin, après de negociacions lòngas e malaisadas, França e Russia concluguèron una aliança militara lo 27 de decembre de 1893 onte se considerèt tres situacions : se França èra atacada per Alemanha ò Itàlia, l'Empèri Rus la sostendriá amb soudats. se leis empèris centraus atacavan Russia, soudats francés serián mandats còntra Alemanha. una mobilizacion parciala deis empèris centraus entraïnariá una mobilizacion generala francesa e russa. En 1898, aquel acòrd foguèt renforçat. Lo govèrn francés acceptèt de sostenir lei pretencions russas dins lei Balcans e lei Rus faguèron la meteissa causa per lei revendicacions francesas sus Alsàcia-Lorena. Pasmens, aquela aliança, e mai s'èra defensiva, considerava per lo premier còp la possibilitat d'una guèrra generala. En particular, la mobilizacion generala automatica i èra un factor agravant dins lo cas d'una crisi importanta.

La construccion de l'Entenduda Corala e de la Tripla Entenduda

thumb|left|Fotografia dau HMS Dreadnought, un cuirassat britanic revolucionari qu'illustrèt la corsa ais armaments navaus deis ans 1900-1910.

Paradoxalament, l'Entenduda Corala foguèt amorsada per la crisi de Fachoda. En 1898, una expedicion francesa comandada per lo capitani Marchand agantèt lo fòrt de Fachoda. Lo govèrn francés esperava renegociar lei zònas d'influénça dins la region de Sodan amb Londres. Pasmens, lei Britanics èran determinats e la flòta britanica efectuèt de demostracions davant Brèst e Tolon constrenhent França de recular. En despiech de la tension e de l'umiliacion francesa, lei dos país rivaus comprenguèron adonc la necessitat de reglar sei diferents coloniaus. Un acòrd se concluguèt donc lo 8 d'abril de 1904 maugrat leis esitacions anglesas.

La decision britanica foguèt averada per lei necessitats de la corsa ais armaments navaus. D'efiech, lo comandament de la flòta anglesa decidiguèt en 1889 d'aplicar la règla dau « Two Power Standard » que significava que la marina britanica deviá despassar de 10% lei segonda e tresena flòtas militaras acampadas. Dins aquò, l'esfòrç alemand dins la construccion navala obliguèt leis arsenaus de Grand Bretanha a lançar de projèctes fòrça costós. En 1903, leis Anglés assaièron donc de negociar amb lo govèrn alemand que rebutèt tota concession, esperant obtenir mai.

L'acòrd entre Francés e Anglés pertoquèt solament de zònas d'influéncia (Marròc, Egipte, Siam...) e ges d'engatjament militar. Pasmens, tre 1905, l'Ententuda Corala venguèt pus importanta qu'inicialament previst. Enfin, la construccion de la Tripla Entenduda s'acabèt en 1907 amb la resolucion dei problèmas coloniaus entre Russia e Anglatèrra. Menacèt desenant fòrtament la posicion deis empèris centraus.

Lei crisis internacionalas entre 1905-1914

Lei crisis marroquinas

thumb|left|La canonièra Panthera utilizada per leis Alemands durant la crisi d'Agadir en 1911.

La crisi de Tànger foguèt la premiera crisi deis ans d'avans la guèrra. Foguèt una consequéncia dau desvolopament de l'influéncia francesa en Marròc a partir de 1898. D'efiech, en novembre de 1904, un prest francés arribèt a la mesa sota tutèla dei finanças marroquinas e a un quasi protectorat. Alemanha foguèt pas consultada e lo 31 de març de 1905, Guilhèm II anoncièt son intencion de defendre leis interès alemands en Marròc e l'independéncia de son sultan. Una conferéncia internacionala foguèt reunïda a Algesiras a partir de genier de 1906 a la demanda dau sultan conselhat per leis Alemands. Pasmens, la conferéncia d'Algesiras mostrèt l'isolament alemand e la soliditat de la Tripla Entenduda, França obtenent lo contraròtle de la polícia e dei finanças de Marròc.

Entre 1906 e 1911, l'anarquia que reinava en Marròc permetèt l'intervencion pus dirècta dei tropas francesas. Aquela intervencion èra pasmens contrària ai resultats de la conferéncia d'Algesiras. En 1911, leis Alemands aprofichèron donc l'ocupacion de Fes per mandar una canonièra a Agadir causant una segonda crisi per obtenir dei compensacions colonialas en Cameron. Pasmens, la revendicacion alemanda sus tot lo Còngo francés entraïnèt Euròpa vèrs la guèrra. La flòta anglesa foguèt mobilizada mai ni França ni Alemanha èran lèstas a un conflicte major. En consequéncia, de negociacions dificilas comencèron e se concluguèron lo 4 de novembre de 1911 : França poguèt establir son protectorat sus lei territòris marroquins en cambi de la cession de quauquei regions a la frontiera entre lo Cameron Alemand e lo Còngo Francés.

Dins aquò, la crisi d'Agadir mostrèt que lei poissanças europèas podián recórrer a la guèrra per reglar sei problèmas. Ansin, mentre que lo centre de la diplomacia mondiala se desplaçava vèrs lei Balcans, la corsa ais armaments s'accelerèt.

Lei crisis balcanicas entre 1908 e 1913

thumb|left|Caricatura britanica dau jornau satiric Punch mostrant lei grandei poissanças assaiant d'estofar lei crisis balcanicas.

Lo Congrès de Berlin en 1878 aviá amaisat lei tensions balcanicas durant trenta ans e desvirat leis ambicions russas vèrs Asia. De mai, en 1898 e 1903, Russia e Àustria s'entendèron per mantenir l'statu quo dins la region. Pasmens, la desfacha de l'empèri dau tsar còntra l'armada japonesa en 1905 cambièt la situacion e i entornèt l'interès rus.

En 1908, Àustria-Ongria aprofichèt la desfacha russa, la Revolucion de 1905 còntra lo tsar e la Revolucion Turca de 1908 per annexar Bòsnia e Ercegovina qu'ocupava dempuei 1878. Alemanha sostenguèt fèrmament son aliat enterin que França conselhava la prudéncia. La crisi se clavèt en abriu de 1909 per un renforçament de l'aliança entre Alemanha e Àustria-Ongria. Pasmens, Itàlia, que revendicava la region austriana de Dalmàcia e s'estimava umiliada, concluguèt un acòrd amb Russia. De mai, Russia obtenguèt de crèdits francés e britanics per accelerar son redreiçament militar. Enfin, lei societats secrètas nacionalistas se multipliquèron dins lei país eslaus e l'Empèri Otoman accentuèt la turquificacion de sei províncias balcanicas, provocant l'ira deis estats crestians de la region.

Tres guèrras especèron l'Empèri Otoman entre 1911 e 1913. La premiera foguèt declarada per Itàlia en 1911. S'acabèt per una victòria italiana facila, l'annexion de Tripolitània e deis Illas de Dodecanès e d'ambicions novèlas per lei país balcanics. En 1912, Russia encoratgèt donc la formacion d'una liga balcanica entre Serbia e Bulgaria, ragantadas après per Romania e Grècia. En octòbre de 1912, leis Otomans foguèron escrachats dins lo corrent d'una guèrra de tres setmanas. Pasmens, la conferéncia de Londres de junh de 1913 contentèt pas Grècia, Romania e Serbia qu'ataquèron Bulgaria. Una guèrra novèla comencèt donc en julhet de 1913 e lo Tractat de Bucarèst modifiquèt lei cambiaments territoriaus, demenissent la part bulgara. En consequéncia, Bulgars e Otomans se raprochèron deis empèris centraus.

Leis autrei questions de la diplomacia internacionala

D'autrei questions marquèron la diplomacia internacionala, aumentant considerablament lei tensions europèas : la question d'Alsàcia-Lorena èra lo contenciós internacionau pus grèu de la scena mondiala car opausava lei doas premierei poténcias militaras dau continent.