thumb|right|Manuscrit del tractat de Vitruvi sus pergamin, vèrs 1390
right|thumb|Una edicion en italian del De architectura de 1521, tradusit e illustrat per Cesare Cesariano. De architectura (sus l'arquitectura) es lo tractat en latin de Vitruvi, escrit vèrs -25/ Art Directory GmbH, e dedicat a l’emperaire August. Descripcion S’agís d’une mai importantas fonts de la coneissença modèrna dels metòdes e de las tecnicas de construccion dels Romans, de lor concepcion de las òbras d’una part, aqüeductes, palais, banhs, pòrts, eca., coma de las maquinas, espleches e mai instruments de mesura. Es tanben la font principala de la famosa istòria d’Arquimèdes e sa banhadoira.
Lo tractat seriá estat acompanhat d’illustrations, a l’origina. Se presenta coma una enciclopèdia de las tecnicas de l’Antiquitat romana, e fa l’elògi a son dedicatari de la foncion d’architectus, intermediari entre aquela de l’arquitècte grèc e de l’engenhaire militar roman — elògi plan necessari, perque sembla qu’a Roma, lo trabalh èra pas ben mai considerat qu'aquel de simple artisan. Mas, segon Vitruvi, l’arquitectura es . L’arquitècte deu aver fòrça coneissenças en geometria, en dessenh, en istòria, en matematicas, en optica.
Unic tèxte sus l’arquitectura que nos siá arribat de l’Antiquitat, ten una plaça preeminenta dins lo fondament teoric de l’arquitectura occidentala, dempuèi la Renaissença e fins a la fin del sègle XIX. Atal los arquitèctes de la Renaissença coma los italians Sebastiano Serlio e Palladio se n'inspirèron fòrça. Contunha d’aver una influéncia majora fins a l’arribada de l’arquitectura classica e barròca, que Claude Perrault (1613-1688) comencèt de discutir l’interpretacion d'aqueles principis.
L'Edat Mejana coneguèt Vitruvi mas sovent d'un biais indirècte, malgrat l’existéncia de qualques manuscrits: atal l'episòdi d’Arquimèdes e la corona del rei Ieron II nos son transmeses per VitruviVitruvi, De architectura, libre IX, cap. 3.. Es a l'erudit Leone Battista Alberti que se deu lo reviscòl del De architectura, dins los ans 1420. Per establir lo tèxte de la primièra edicion imprimida Roma, 1486, impr. G. Herolt, 2 volums in-folio), Sulpizio da Veroli deguèt reünir mai d'uns manuscrits perque pas cap de tèxte èra complèt, mas utilizèt subretot sur lo manuscrit de l’Escurial (datat del sègle XI).
Vitruvi es conegut per son estudi de las proporcions anatomicas de l’òme, qu'utilizèt Leonardo da Vinci dins l’« Òme de Vitruvi » representant un òme de 4 braces e 4 cambas inscrich dins un cercle e un carrat.
Lo tractat a travèrs los sègles thumb|Miniatura de Jean Miélot († 1472) lo representa escrivent, benlèu dins la bibliotèca de Felip lo Bon.
Lo tractat foguèt probablament escrit vèrs -25 pendent los ans de l’emperaire August, a qui es dedicat, amb per tòca una renovacion generala dels edificis e dels abeliments publics. L’influéncia de Vitruvi sus son epòca pasmens seriá estada pas que limitadaKruft H.-W. Kruft, Storie delle teorie architettoniche da Vitruvio al Settecento, 1988 a respècte de las òbras realizadas par el — el meteis sonque s'atribuís, dins lo tractat, que la paternitat de la basilica de Fano.
Lo tractat nos es arribat mercé a una sola copia, amb cap d’illustracion venent de las illas britanicas e raportada per Alcuin a la cort de Carlesmanhe ont interessèt sonque per l'aspècte filologic. Reprodusit en fòrça exemplars dempuèi la copia originala uèi perduda, influencièt gaire sus l’arquitectura pendent tot l'Edat Mejana, pasmens se un manuscrit del De architectura a Oxford foguèt anotat de la man de Petrarca e que Boccace n'aviá una copia. D’autras copias foguèron atestadas, tanben en Itàlia, a la fin del sègle XIV.
thumb|right|L’« òme vitruvi », illustracion de l’edicion del De achitectura de Vitruvi per Cesare Cesariano, (1521).
Al sègle XV, la coneissença e l’interés per Vitruvi cresquèron, mercé a Lorenzo Ghiberti, Leon Battista Alberti, Francesco di Giorgio Martini autor de la primièra traduccion, parciala, en lenga vulgara (manuscrita) Cesariano A. A. V. V.,Cesare Cesariano e il classicismo di primo cinquecento, 1996, Rafèl (que lo faguèt traduire a Fabio Calvo per poder l’estudiar directament)La traduccion de Fabio Calvo, una de las primièras coneguda, qu'existisson dos manucrits, demorèt pas editada: F. di Todaro, « Vitruvio, Raffaello, Piero della Francesca », in Annali di Architettura n°14, 2002..
Del sègle XV al XVI, lo tractat foguèt mai d'un còp publicat, amb subretot l’edicion « reina » revista per Sulpicio da Veroli dita sulpiciana (1490). La qualitat excepcionala d'aquela edicion, en mai de l'apòrt filologic e tecnic que sol Giocondo, literari e tecnician a l'encòp, n'èra capable, se deu a l’ensem iconografic que ne venguèt la clau de lectura principala de l’òbra vitruviana.
L’edicion de fra Giovanni Giocondo, publicada en 1511 a Venècia, amb de caractèrs de Giovanni Tacuino, a una importància majora perque constituís la primièra edicion illustrada del tractat. Fra' Giocondo apondèt 136 dessenhs reprodusits per xilografia per redonar las illustracions que deurián renforçar l’òbra originala, e que son utilas a la compreneson dins fòrça passatges.
L’edicion corregida de Cesare Cesariano es la primièra pareguda en lenga vulgara italiana (1521) id: Cesariano. Une autra edition majora es aquela de 1556, revista per Daniele Barbaro e illustrada per Andrea Palladio. Lo sègle XVI compta quatre edicions en latin e nòu en italian.
Argument
Dans aquel tractat, Vitruvi dona a l’arquitectura un reng de sciéncia primièra perque se limita pas a un domeni restrench: en efècte conten gaireben totas las autras formas de coneissença. Nella fattispecie, l’arquitècte deu aver de nocions de: geometria: deu conéisser las formas amb que trabalha; matematica: l’edifici deu demorar estable, per aquò de calculs especifics son necessaris; anatomia e medecina: bastir de luòcs per la vida de l’òme, per atal deu conéisser las proporcions umanas, deu èsser attentiu a l’eclairament, a l’aeracion e a la salubritat de las vilas e dels edificis ; optica e acostica: cal pensar als teatres ; drech: evidentament la construccion deu seguir de règlas precisas teologia: dins lo cas de la construccion dels temples, aqueles devon èsser agradables als dieus; astronomia: de bastiments, coma lo luòcs de culte, devon prendre en compte de la posicion de las estelas; meteorologia: lo clima del luòc de construccion de l’edifici es fondamental per las seunas caracteristicas.
L’arquitectura es imitacion de la natura, l’edifici se deu fondre armoniosament dins lo mitan natural. L’arquitècte deu possedir una vasta cultura generala, tanben filosofica — lo modèl del De oratore de Ciceron es present dins los dichs de Vitruvi, e mai la coneissença de l’acostica per la construccion dels teatres e dels edificis semblables, de l’optica per l’esclarament natural dels edificis, de la medecina per l’igièna dels airals constructibles.
Vitruvi, De l’arquitecturaVitruvi, De l’arquitectura, libre I, I. De l’arquitectura; qualitats de l’arquitècte, (sus Gallica, sus Google Books).
Vitruvi, dins lo prefaci, a per tòca de conferir a l’arquitècte un prestigi cultural e social fòrça ancorat dins las tecnicas ancianas.
Estructura del tractat
L’obratge es devesit en dètz libres que cadun es precedit d’un preambul:
Libre I: organizacion urbana, arquitectura en general, formacion e competéncias de l'arquitècte Libre II: tecnicas d’edificacions e materials, origina de l’arquitectura Livres III e IV: temples e òrdres arquitecturals Livre V: edificis publics amb une referéncia particulara al forum, a la basilica e als teatres Livre VI: edificis privats (luòcs, tipes, plastres, malonatges) Livre VII: ornaments e decoracion Livre VIII: idrolic Livre IX: mòstras solaras, digressions astronomicas e astrologicas Livre X: mecanica (construccion de las gruas, maquinas idrolicas e de guèrra
Los dessenhs qu'accompanhavan lo tractat son perduts.
Ensenhador
LIBRE I De l’arquitectura; qualitat de l’arquitècte En que consistís l’arquitectura De las partidas que se compausa l’arquitectura Sus la causida d'un luòc quins que sián De fondaments de las parets e de las torres De la distribucion dels bastiments, e de la plaça que devon ocupar dins la cencha dels barris De la causida dels luòcs destinats als usatges de totes los ciutadans
LIBRE II Del biais de viure dels primièrs òmes; dels començaments de la societat umana; de las primièras construccions e de lors desvolopaments Dels principis de las causas, segon l’opinion dels filosòfs De las bricas De la sabla De la cauç De la pozzolana De las peirièras De las diferentas espècias de maçonariá De las fustas Del sapin supernas e de l'infernas, amb la descripcion de l'Apennin
LIBRE III Segon quin modèl s'establiguèt las proporcions dels temples Dessenh e proporcions dels temples De las cinc espècias de temples Dels fondaments de far, o dins de terrens solides, o dins de tèrras apondidas De las colomnas ionicas e de lors ornaments
LIBRE IV Dels tres òrdres de colomnas, de lor origina e de la proporcion del capitèl corintian Dels ornaments de las colomnas De l’òrdre doric De l’interior dels cellaPèça santuari dels temples romans, e de la distribucion del pronaosvestibul o dintrada d'un temple roman De l'orientacion dels temples Pòrtas e enquastres dels temples; lors proporcions De l’òrdre toscan Dels temples redonds e d'aqueles que presentan d'autras disposicions De la disposicion dels altars dels dieus
LIBRE V Del forum e de las basilicas De la disposicion del tresaur public, de la preson e de l’ostal de vila Dels teatres e de la causida d'un luòc san per los i plaçar De la musica armonica Dels vases de teatre De la forma de donar als teatres Del plafon del portic dels teatres Dels teatres dels Grècs Dels portics que son enrè de la scèna, e de las passetjadas Los banhs; lor disposicion e lors diferentas partidas De la construccion dels palestrasluòc ont se practicava la luta e los autres exercicis fisics; dels xistas galaria cobèrta ont s’entraïnavan los atlètas Dels pòrts, e de las construccions que devon se far dins l’aiga
LIBRE VI De la disposicion dels ostals apropriadas als luòcs De las proporcions e de las mesuras que devon aver los edificis dels particulars, seguent la natura dels luòcs Dels cavaedium, o atris, e de lors alas; del cabinet d'estudi e del peristíl; de las salas de manjar, dels salons, de las exèdras; de las galariás dels quadres, e de lors dimensions; dels salons al biais dels Grècs Cap a quina partida del cèl deu èsser virada cada espècia d'edificis, per que sián comòdes e sans Dels edificis considerats jol rapòrt de lor disposicion particulara, relativament a la qualitat de las personas que i devon demorar De la disposicion dels ostals al camp De la disposition dels edificis grècs, e de las partidas que los compausan De la soliditat e deis fondaments dels edificis
LIBRE VII De la ruderacionBiais d'aplicar un rebatedís grossièr sus una paret De la preparacion de la cauç per far l'estuc De la disposicion dels pòsts en forma de vòlta; de l'estuc e del rebocatge Dels rebatedises que cal far dins los luòcs umids Del biais de pénher las muralhas Del biais d'aparar lo marbre per ne far d'estuc De las colors naturalas Del cinabre e de l'argent viuMercuri De la preparacion del cinabre De las colors artificialas Del blau d'azur e de l'òcra brutlada De la cerusa, del verdet e del minitetraoxid de plomb De la porpra De las colors qu'imitan la porpra
LIBRE VIII Del biais de trobar l'aiga De l’aiga de pluèja De las aigas caudas, e de la natura de fonts, flums e lacs De las qualitats particularas de qualques luòcs e de qualques fonts Mejans de conéisser la qualitat de las aigas Del biais de nivelar las aigas, e dels instruments que se deu emplegar Del biais de menar las aigas, de cavar los poses, de far las sèrvas, e autres obratges maçonats de cauç e de ciment
LIBRE IX