Bordèu (en occitan ancian: Bordels, Bordeus o Bordelz; en francés: Bordeaux) es la capitala de Guiana, vila principau de Gasconha, atau com prefectura de Gironda e capitala de Nava Aquitània.
En 2020, la comuna de Bordèu a ua populacion de 263 247 abitants per ua superfícia de 49,36 km². La soa devisa en latin qu’ei .
La vila qu’ei coneishuda dens lo monde entièr peu vinhau, sustot despuish lo au, qui estó un vertadèr atge d'aur. Bordèu qu’ei situat geograficament au ras de las Lanas de Gasconha.
Despuish junh de 2007, dab mei de 1 810 ectaras, qu’ei la mei grana vila protegida au monde dab l'inscripcion deu Pòrt de la Lua sus la lista deu patrimòni mondiau de l'UNESCO, per la soa unitat arquitecturau classica e neoclassica qui data deu au e representa «un ensemble de bens culturaus e naturaus d'un interès excepcionau entà l'eretatge comun de l'umanitat».
Geografia
Bordèu qu’ei situat a l'oèst d'Occitània e qu’ei adaigada per Garona. Que i a abitants dens la ciutat de Bordèu, e mei de dens l'aglomeracion.
Après un periòde rapide de despoblament e d'importantas òbras de renovacion dens los quartièrs mei ancians, la populacion de la vila que s'ei estabilizada. A l'encòp, la zòna metropolitana que’s desvolopa a un ritme rapide, pr'amor d'ua hòrta expansion urbana qui's deu au hèit que los ostaus passan rarament dus o tres solèrs, e tanben dens las banlègas au ras deu centre vila.
Après abandonar un projècte de mètro automatic leugèr de tipe VAL (veïcul automatic leugèr), la vila que s'ei dotada d'un hialat de tram, inaugurat lo 21 de deceme de 2003. Ua de las particularitats qu’ei l'abséncia de catenari dens las zònas toristicas, puishque los trams e receben l’alimentacion electrica deu sòu.
Demografia
En la populacion qu’èra de abitants e la densitat de ab/km².
Clima Lo clima d'Aquitània qu’ei de tipe oceanic; a Bordèu los ivèrns que son doç e los estius cauds. Las plojas que son frequentas e repartidas tot lo long de l'annada dab d’aiga e 150 jorns plojós per an.
Urbanisme Bordèu qu’ei ua vila espandida, baisha e clara. Qu’ei caracterizada per davantaus classics suus cais e botigas que son ostalòts de pèira d’un o dus nivèus dab un casau.
thumb|left Suu plan, que pòden véder enqüèra la ciutat romana. Los ostaus qu’estón remplaçats per bastiments mei recents. Qu’ei un rectangle orientat nòrd-sud l'èish màger deu quau, l'antic cardo, ei l'actuau Carrèra Senta Catarina dinc au Cors Victor Hugo. Dens lo sens èst-oèst, los decumani que corresponen a las carrèras deus Tres Conilhs, a la Pòrta Dijaus e au Cors de l'Intendéncia.
Aquera vila que s'estenè dinc au Mont Judaïc abans la construccion deus prumèrs barris.
Devath lo Gran Teatre, que i a las roeinas deus Pielars de Tutèla, un edifici ubèrt compausat d'ua colomnada qui èra vededera despuish l’arriu, la foncion de la quau ei desconeishuda.
Lo darrèr vestigi d'aquera epòca qu’ei lo Palais Galian: qu'ei çò qui demòra d'un anfiteatre de espectators.
A l'Edat Mejana, tres edificis religiós qu’estón bastits a l’entorn de la vila: un site paleocrestian a l'oèst, on ei adara la basilica de Sent Seurin, ua glèisa au sud, lo site de la futura catedrau Sent Andriu e lo tresau qu'ei ua comunautat benedictina au sud-èst, on se tròba l'abadiau Senta Crotz.
Au sègle XIIIau la vila s'esten a l'entorn deu pòrt antic e enter los actuaus Cors Victor Hugo e Alsàcia Lorena. Ua navèra murralha qu’ei bastida, qui ensarra una trama urbana densa e tòrta.
Au sègle XIVau, ua segonda cinta de barris que tempta d'enserrar los bastiments qui an desbordat dinc a l'actuau Plaça de la Victòria e dinc a l'abadia benedictina de Senta Crotz. Los Cors Pasteur e de la Marna que soslinhan aquera avançada.
Au sègle XVau, Carles VII de França qu’ensarra la vila entre duas hortalessas, lo Fòrt deu Har e lo Castèth Trompeta. Aqueste que serà destrusit. Que s’i tròba uei la Plaça deus Quinconç.
Au sègle XVIau, cap au nòrd, un barri d’enterpaus qu’ei bastit per negociants sus d’ancians terrens monastics: los Chartrons.
Aus sègles XVIIau e XVIIIau, que’s bastín los davantaus classics que vedem enqüèra uei. Los davants deus cais qu’estón bastits suus ancians barris: Gran Teâtre, Alèas de Tourny, Jardin Public.
Au sègle XIXau qu’arribè lo tren, lo desvolopament deu barri de La Bastida sus l’arriba dreta, lo passatge de Garona per dus ponts, e l'espandida de la vila a l'oèst, cap aus baloards.
Au sègle XXau, lo lac qu’estó cavat au nòrd on ei bastida la hèira internacionau. Au sud, que i a dus ponts de mei qui travèrsan l’arriu. Barris naus que sòrten de tèrra : lo Gran Parc, Meriadeck au centre. Las facultats que dèishan la vila entà anar suu domeni universitari de Talença, e la populacion qu’aumenta dens las comunas a l'entorn.
Au sègle XXIau, la comuna qu’a profieitat deu tram tà unificar la vila e favorizar la circulacion. Los batèus n’arriban pas mei aus cais, qui son tornats aus pescaires. L'arribada deu TGV qu’estó l'lo parat d’arreviscolar lo barri au sud de la gara Sent Joan, on se mesclan burèus e abitacions.
Transpòrts Estradas La vila qu’ei desservida per las autorotas : A10 cap a París A89 cap a Peireguers, Lemòtges, Briva e Clarmont d'Auvèrnhe A62 cap a Tolosa A65 cap a Lo Mont de Marsan e Pau A63 cap a Baiona e Espanha.
Aqueras autorotas que son ligadas a la rocada A630, qui contorneja Bordèu, çò qui pòt explicar que sii sovent encombrada.
Vias herradas Las granas linhas de camin de hèr qu’arriban a la gara Sent Joan. La ligason de TGV que rend possible de religar París en 2 h a la fin de 2016.
Nantas qu’ei a 4 h de tren, Tolosa e Pau a 2 h 10, Biarritz a 2 h.
Lo hialat de TER qu'arreliga las vilas de la region.
Passatges de Garona Ponts rotèrs Pont de Pèira Pont Sent Joan Pont d'Aquitània Pont Jacques Chaban-Delmas
Ponts ferroviaris Palanca Sent-Joan Pont ferroviari de Bordèu
Ligasons aerianas L'aeropòrt internacionau de Bordèu Merinhac qu’arcuelh lo trafic de passatgèrs e de mercaderias.
Tram e bus thumb|right|Tram de Bordèu Lo hialat TBC (Tram e Bus de la Commmunautat) qu’ei compausat de: 3 linhas de tram (A, B e C) 65 linhas de bus. Aqueth hialat qu’arreliga las 27 comunas de la CUB de 5 òras a l’ua òra deu matin.
Bicicleta Un sistèma de bicicletas en libre servici, lo VCUB, qu’ei en servici suu territòri de la CUB.
Istòria
Originas e fondacion Sus l’arriba esquèrra de Garona, a 100 km de la boca deu fluvi, ua terrassa de grava de la plana landesa que dauneja los palús e devara sus la boca d'un arriu, la Devesa.
Lo site qu’ei lo crotzament de duas vias comerciaus fluviau e terrèstra.
Las purmèras traças d'ua aglomeracion sus l’arriba esquèrra de Devesa que datan deu sègle VIau abans J. C. Aquera comunautat protoïstorica que vadó Burdigala, fondada au sègle Ièr abans J. C. peus Bituriges Vivisques, un pòble gallés desplaçat per l'Empèri roman. Un estudi numismatic que confirma la parentat enter las populacions gallesas de Berrí e deu bordalés, çò qui implica los Bituriges que s’installèn sus aqueth site après la conquista de Cesar.
Periòde romanhttps://www.cityzeum.com/ar/l-histoire-de-bordeaux-dans-ses-grandes-lignes alt=Lo palais Galian|vinheta|350x350px|Lo palais Galian Au començament deu sègle Ièr, lo geografe StrabonPatrick Counillon, Strabon, Bourdigala et l’Aquitaine, Aquitania : une revue inter-régionale d'archéologie, 2008.
https://www.persee.fr/doc/aquit_0758-9670_2008_num_24_1_912 que descriu Burdigala com un simple comptader de comèrci. Pendent lo regne de l'emperador Vespasian, en 70, la vila que vadó lo capdulh administratiu de la província romana d'Aquitània. Que coneishó un periòde de prosperitat pendent la dinastia deus Sevères (193-235), e qu’estó dotada de monuments com lo fòrum dab los Pielars de Tutèla e lo palais Galian, un amfiteatre on cabèn 20 000 personas. Pr’amor de l'aumentacion deu trafic, que bastín un pòrt interior e la vila que s'espandí entà arcuélher ua populacion de 20 000 abitants. Enter 278 e 290, que bastín embarris de nau mètres de hautor entà emparar la vila de las invasions barbaras. Après aqueras invasions, Burdigala qu’avè haut o baish 15 000 abitants.
La vila que patí invasions barbaras nombrosas, e en 260, un empèri de Gàllia secessionista qu'estó proclamat, centrat purmèr sus Colonha puish sus Burdigala. Tetricus, governador d'Aquitània, qu’estó proclamat emperador en 270 e que demorè au poder dinc e Gàllia e tornèssi dens l'Empèri roman en 274Histoire de Bordeaux,
https://www.visites-p.net/ville-histoire/bordeaux-histoire-guilbert-01.html. AusòniPhilippe Cloutet, Histoire de Bordeaux de l'Antiquité à nos jours : Ausone.
https://www.aquitaineonline.com/actualites-en-aquitaine/bordeaux-metropole/8578-histoire-de-bordeaux-de-l-antiquite-a-nos-jours-ausone.html, vadut a Burdigala en 309, qu'èra un retorician e poèta celèbre. Que deishè la vila entà ensenhar la retorica a la cort imperiau puish que tornè tà Bordèu a la fin de la soa vita. Après los tribulòcis deu sègle IIIau, Bordèu que's dotè d'un embarri fortificat en 310 dab quate pòrtas, au demiei de las quau la Porta Navigera qui balhava la possibilitat aus batèus de passar tà Garona. alt=Los pielars de Tutèla|esquèrra|vinheta|400x400px|Los pielars de Tutèla
De l'Edat Mejana a la Renaishença
Au començament deu sègle Vau, Bordèu qu'estó aucupat peus visigòts. Los francs de Clodovèu que’u s'apoderan après la batalha de Volhèc en 507. La vila qu'estó disputada o escambiada mantun còp enter los reis merovingians. Los vascons, qui passèn los Pirenèus, qu'arribèn sus l’arriba sud de Garona cap a 578 : los reis francs que devón har ua marca, ua zòna de proteccion, entà’us contiénerJacques Boussard, L'Ouest du royaume franc aux VIIe et VIIIe siècles, Journal des savants, 1973, p. 3-7..
A la fin deu sègle VIIau, Bordèu que hasó partida deu ducat d'Aquitània. En 732, qu’estó pilhat per las tropas deu generau arabe Abd ar-RahmanAbd er-Rahman contre Charles Martel. La véritable histoire de la bataille de Poitiers
https://www.histoire-immigration.fr/abd-er-rahman-contre-charles-martel-la-veritable-histoire-de-la-bataille-de-poitiers. A la fin de 847, ua benda miada peu cap viking Hasting que’n hasó lo sièti e que sacamandegè la vila . En 855, Bordèu qu'estó pilhat peu segond còp peus vikingsRégis Boyer, Les Vikings : histoire, mythes, dictionnaire, R. Laffont, 2008, p. 19 (ISBN 2221106318)..
Deu sègle Xau au sègle XIIau, Bordèu qu’èra enqüèra dens lo ducat d'Aquitània, mes qu’avè un ròtle segondari dens las lutas enter los comtes de Peitieus e de TolosaGérard Pradalié, Les comtes de Toulouse et l’Aquitaine (IXe-XIIe siècles), Annales du Midi : revue archéologique, historique et philologique de la France méridionale, 2005 (consulté le 20 décembre 2021), p. 5-23.
https://www.persee.fr/doc/anami_0003-4398_2005_num_117_249_7072. Au sègle XIIau, la vila que s'agrandí e de navèths embarris qu’estón bastits entà emparar los quartièrs navèths au sègle XIIIau puish los navèths estrems au sègle XIVau (Senta Crotz, Senta Eulalia, Sent Miquèu).
En 1152, Alienòr, duquessa d'Aquitània, que’s maridè dab Enric II Plantagenêt qui n'èra pas enqüèra, lavetz, rei d'Anglatèrra, mes solament comte d'Anjau e deu Maine. Bordèu n'estó pas jamei anglés : qu’ei lo duc d’Aquitània qui vadó rei d’Anglatèrra. Aquitània qu'èra en union personau dab lo reiaume d'Anglatèrra mes un aumenatge qu’èra devut au rei de França. Qu'estó disputat dens las guèrras qui opausèn los reis de França e d'Anglatèrra : aucupat per Felip IV de França de 1294 a 1303, que’s revoltè contra los francés qui’u devón tornar au rei d'AnglatèrraAndré Desforges et al., Histoire des maires de Bordeaux, Les Dossiers d'Aquitaine, 2008, p. 67-74.