thumb|right|Grafic eissit d'un logiciau de tractament de donadas.
Lei tecnologias de l'informacion (sovent abreujadas IT) son un ensemble de tecnologias utilizadas per tractar e conservar d'informacions per lo mejan d'un sistèma automatizat. Aparegudas tre la Preïstòria, son lòngtemps demoradas marginalas e limitadas a de maquinas engenhosas mai pauc superioras ai capacitats umanas. Aquò cambièt après Segonda Guèrra Mondiala amb l'aparicion de l'ordinator. D'efiech, aquelei maquinas e lei rets informacions associadas dispausan de capacitats de calcul e d'enregistrament de donadas considerablas qu'an transformat fòrça aspèctes de la societat. En particular, la màger part dei pretzfachs de realizar dins lo quadre professionau necessitan desenant l'utilizacion de basas de donadas e de logiciaus que permèton de visualizar l'estat e l'evolucion d'un ensemble d'informacions. De mai, fau nòtar d'aqueu procès d'informatizacion deis activitats umanas sembla pas acabat car de tecnologias novèlas, coma l'intelligéncia artificiala, conoisson actualament de desvolopaments fòrça importants.
Istòria
Dei sistèmas precursors ai premiereis ordinators
De l'Antiquitat ai calculators mecanics
thumb|right|Fotografia de la pascalina, premier calculator mecanic foncionau.
La recèrca de mejans destinats a accelerar lo calcul ò lo tractament d'informacions es una causa fòrça anciana, apareguda durant la Preïstòria. L'exemple pus ancian identificat a l'ora d'ara es l'òs de Lebombo, datat de a ans, qu'es un baston de comptatge permetent probablament de seguir lo cicle lunar gràcias a un ensemble de 29 òscas(en) Adedeji B. Badiru e LeeAnn Racz, Handbook of Measurements : Benchmarks for Systems Accuracy and Precision, CRC Press, 2015.. Pus tard, vèrs 2000 avC, foguèt inventat l'abac en Mesopotamia ò en EgipteLeis abacs pus sofisticats permèton de realizar lei quatre operacions matematicas usualas, de determinacion de racinas carradas ò cubicas e de conversions entre basas de calcul diferentas..
Lei progrès de la mecanica permetèron la concepcion de maquinas permetent de realizar de calculs a partir dau sègle XVII. La pus anciana es benlèu aquela imaginada per Wilhelm Schickard (1592-1632) vèrs 1623(fr) René Taton, Le Calcul mécanique, Presses universitaires de France, 1949.. Pasmens, foguèt jamai fabricada e sei plans mòstran de problemas qu'aurián complicat son utilizacionLo pus complèx de resòuvre seriá estat un problema dins lo foncionament dau sistèma de retenguda de l'unitat qu'èra pas adaptat ai constrenchas de la tecnologia dau periòde.. Lo premier calculator mecanic foncionau foguèt inventat per lo sabent occitan Blasi Pascal (1623-1663) en 1645(fr) Michel Ellenberger e Marie-Marthe Collin, La machine à calculer de Blaise Pascal, Nathan, 1993.(fr) Jean Marguin, Histoire des instruments et machines à calculer, trois siècles de mécanique pensante 1642-1942, Hermann, 1994.. Un vintenau d'unitats foguèron produchas avans l'arribada d'autrei maquinas au sègle seguent. Dins aquò, aquelei calculators èran costós, complèxs d'utilizar e fragils.
Una etapa novèla foguèt passada au sègle XIX amb lei trabalhs dau sabent anglés Charles Babbage (1791-1871) qu'enoncièt per lo premier còp lei principis de foncionament d'un ordinator(fr) Robert Ligonnière, Préhistoire et histoire des ordinateurs : des origines du calcul aux premiers calculateurs électroniques, Robert Laffont, 1987.. Redigiguèt tanben lei plans de plusors maquinas permetent de realizar de calculs. En particular, reprenguèt l'idèa d'utilizar de cartas perforadas per donar d'instruccions e concebre de programas. Pasmens, mau capitèt d'acabar la construccion de sei prototipes, principalament en causa dei limits tecnics de son epòcaSei maquinas foguèron construchas pus tard per ne'n verificar la factibilitat. Segon leis istorians actuaus, la fabricacion de sa darriera, la maquina de diferéncias n°2 imaginada a la fin deis ans 1840, èra possibla. Pasmens, Babbage assaièt pas de la construrre. En revènge, comencèt la fabricacion d'autrei prototipes, projècte que mau capitèt en causa de cambiaments tròp frequents dins lei plans e de problemas tecnics (vibracions tròp importantas, precision insufisenta dei mecanismes...)..
La maquina de Turing
thumb|right|Fotografia d'un modèl raprochat d'una maquina de Turing.
La maquina de Turing es un concèpte fondamentau dei tecnologias de l'informacion que foguèt definit en 1936 per lo matematician britanic Alan Turing (1912-1954). Es compausada : d'un riban infinit constituït casas consecutivas contenent lo simbòl d'un alfabet donat. Cada alfabet contèn un simbòl especiau dich « simbòl blanc » e d'autrei simbòls. un sistèma de lectura/escritura que permet de legir e escriure lei simbòls sus lo riban. un registre d'estat qu'enregistra l'estat actuau de la maquina. Lo nombre d'estats possibles es finit e existís un estat especiau, dich estat de començament que correspond a l'estat iniciau de la maquina avans sa mesa en foncionament. una taula d'accions qu'indica a la maquina lo simbòl d'escriure sus lo riban, la maniera de desplaçar lo sistèma de lectura, l'estat novèu (segon lo simbòl legit) e l'estat actuau de la maquina. S'i a ges d'accion per una combinason donada d'un simbòl legit e d'un estat, la maquina s'arrèsta. Aquel objècte es teoric mai permet de formalizar la nocion de calcul e de pausar un limit clar entre lei problemas calculables e lei problemas incalculables. Marquèt una etapa importanta car prefigurèt lei premiereis ordinators(fr) Éric Jacopin, Les machines de Turing : Introduction à la caractérisation de la complexité d'un problème, Cépaduès, 2009..
La maquina de von Neumann
Durant la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945), leis Alemands, lei Britanics e leis Estatsunidencs construguèron de maquinas de calcular que son consideradas coma lei premiereis ordinators (Zuse Z3(de) Konrad Zuse, Der Computer. Mein Lebenswerk., Berlin, Springer-Verlag, 3 edicion, 1993, p. 55., Colossus(en) Jack Copeland, Colossus: The Secrets of Bletchley Park's Codebreaking Computers, Oxford University Press, 2006, p. 147., ENIAC(en) Thomas Haigh, « Engineering “The Miracle of the ENIAC”: Implementing the Modern Code Paradigm », IEEE Annals of the History of Computing, 2014....). Foguèron utilizats en criptografia ò en fisica per realizar d'operacions necessàrias a la concepcion de la bomba atomica. Pasmens, son utilizacion èra fastigosa. Ansin, lo fisician John von Neumann (1903-1957) e una còla d'engenhaires estudièron una arquitectura novèla organizada en quatre partidas(en) Nancy Stern, From ENIAC to UNIVAC: An Appraisal of the Eckert-Mauchly Computers, Digital Press, 1981. : una unitat aritmetica e logica (ò unitat de tractament) que realiza leis operacions de basa. una unitat de contraròtle cargada dau sequenciatge deis operacions. una memòria centrala que contèn lei donadas e lo programa necessari au foncionament de la maquina. Es devesida entre una memòria volatila (programas e donadas en cors de foncionament) e una memòria permanenta (programas e donadas de basa). de dispositius d'intrada-sortida que permèton de comunicar amb l'exterior. Dicha arquitectura de von Neumann, aquel esquèma foguèt a l'origina deis ordinators classics (sequenciaus) que dominèron lei mejans de tractament de l'informacion fins a la fin dau sègle XX.
L'aparicion de l'informatica
Lei premiereis ordinators
thumb|right|Fotografia de l'UNIVAC I, premier ordinator civiu comercializat.
Après la concepcion de l'arquitectura de von Neumann, de desacòrdis devesiguèron sa còla entre partisans e adversaris dau depaus d'un brevet. S'acabèron per una decision de la justícia estatsunidenca que declarèt liure lo concèpte d'ordinator. En parallèl, lei Britanics construguèron en 1948 una autra maquina bastida segon lei principis de von Neumann. Pasmens, gràcias a Turing, o dotèron dau premier lengatge de programacion. Inovacion majora, permetiá d'intrar un cinquantenau d'instruccions basadas sus lo lengatge uman qu'èran dirèctament traduchas en lengatge binari per l'ordinator(en) David Leavitt, The Man Who Knew Too Much : Alan Turing and the Invention of the Computer, Londres, Phoenix, 2007, pp. 232-233.. Tres ans pus tard, John Eckert (1919-1995) e John William Mauchly (1907-1980) comercializèron lo premier ordinator civiu (UNIVACL'UNIVAC I obtenguèt rapidament un succès de remarca quand capitèt de preveire la victòria d'Eisenhower a l'eleccion presidenciala estatsunidenca de 1950.). Èx-engenhaires trabalhant amb von Neumann, avián fondat la premiera companhiá de concepcion e de venda d'ordinators e foguèron a l'origina d'idèas importantas coma aquelei de programa enregistrat ò de sosprograma.
Dau lengatge de programacion a la multiplicacion deis aplicacions
thumb|right|Fotografia d'un IBM 360 utilizat per la NASA dins leis ans 1960.
A partir deis ans 1950, lei progrès tecnics comencèron de s'accelerar (aparicion dau transistor, dau circuit imprimit...). Dins aquò, au nivèu dau tractament de l'informacion, l'evolucion pus importanta foguèt la concepcion dau premier lengatge de programacion vertadier per Jonh Backus (1924-2007). Dich Fortran (per l'anglés Formula Translator), permetèt d'escriure de programas informatics qu'èran independents de l'ordinator ont èran enregistrats. Foguèt seguit per d'autrei lengatges coma Lisp (1958), Algol (1958(en) John McCarthy, « Recursive Functions of Symbolic Expressions and Their Computation by Machine, Part I », Communications of the ACM, vol. 3, n° 4, 1960.) ò COBOL (1959(en) Bob Bemer, « A View of the History of COBOL », Honeywell Computer Journal, vol. 5, n° 3, 1971.).
Durant leis ans 1960, aquò permetèt una multiplicacion deis aplicacions informaticas dins lo domeni militar e scientific e dins lei companhiás. En particular, en 1965, lo modèl 360 d'IBM entraïnèt una revolucion gràcias a sa compatibilitat amb d'autrei maquinas. Ansin, s'avans sa sortida, èra possible d'automatizar de pretzfachs gràcias a un ordinator, après sa sortida, venguèt possible de crear de « sistèmas informatics » compausats de plusors maquinas.
Lei tecnologias de l'informacion dempuei leis ans 1980
La generalizacion dei microordinators
thumb|right|Fotografia d'un microordinator deis ans 1980.
Lo microordinator (ò ordinator personau) es un ordinator de dimensions reduchas que pòu tenir sus un burèu. La data precisa de son invencion es pauc clara car plusors modèls d'ordinators de burèu foguèron concebuts entre 1965 e 1975. Pasmens, dins lo segonda mitat deis ans 1970, la demenicion dei còsts de produccion engendrada per lei progrès tecnologics autorizèt la comercializacion de microordinators destinats au grand public (Apple II, TRS-80, PET...)(fr) Georges Chapouthier, Denis Beaudouin e Michel Lagues, L'invention de la mémoire. Ecrire, enregistrer, numériser, CNRS Editions, 2017..
Aquelei microordinators conoguèron rapidament de transformacions importantas amb l'aparicion de logiciaus ò de periferics especializats coma lo tabulari, lo burèu, leis icònas e la soritz. D'efiech, conjugats amb de discs durs mai e mai poderós, permetèron de realizar lo trabalh de burèu ordinari e de tractar de donadas d'un biais eficaç e rapid. Aquela tendància foguèt renfòrçada per lo desvolopament d'internet a partir de la fin deis ans 1990. Uei, lei microordinators connectats a la ret informatica centrala d'una companhiá son ansin venguts la nòrma dau trabalh de burèu(fr) Jean-Luc Montagnier, Réseaux d'entreprise par la pratique, Eyrolles, 2011, pp. XXIII-XXVII..
La multiplicacion dei flux d'informacions
thumb|right|Visualizacion d'una partida dei flux de foncionament d'internet.