Gredon

thumb|Un gredon damb ua goma d'escafar ara extrèma. thumb|Gredons de colors thumb|Un agudagredons o aponchador

Un gredon, o mai rarament un creion, qu'ei una aisina d'escritura e dessenh, qu'òm guida damb ua man e mèrque un supòrt. Es gredons actuaus que servissen entà escríuer sus papèr o papèr gròs son elaboradi damb un pigment introdusit en un estropatge cilindric. Diferenciam es gredons des plumes estilografiques basicament perque es prumèrs hèn servir pigment solid e es segones tinta liquida. Un auantatge plan caracteristic deth gredon ei que pòt èster escafat damb facilitat, en tot usar entad aquerò ua goma d'escafar.

Etimologia Eth nòm gredon en occitan se pronóncie [gɾe'ðu(ŋ)] e en plurau deven [gɾe'ðus]. Quand parlam de gredon mos referim ath gredon que escriu sus eth papièr, pr'amor qu'ei çò mès abituau. Totun, existissen autes caletres de gredons, coma eth gredon de ceramica e eth gredon litografic, adaptadi entà escríuer en supòrts especiaus.

Un sinonim de gredon ei creion, que se pronóncie [kɾe'ju(ŋ)] e en plurau deven [kɾe'jus]. Glaudi Brueis, Jacme Boé e B. Laurenç, des sègles xvii e xviii, son es prumèrs autors occitans que menten aguesta aisina d'escriptura e ac hèn damb era forma creion, recuelhuda en diccionari Lo Tresaur dau Felibritge. Era forma gredon non apareish escrita enquia mès tard. Non sabem s'ei ua evolucion mès tardenca o ben ua forma alavetz minoritària. Ath tot cas, actuaument non i a acòrd sus aguest ahèr. Eth Conselh Generau d'Aran difon er usatge dera forma creion, considerada un francisme per Aitor Carrera Baigetwww.iec.cat/repository/pdf/00000225/00000011.pdf. Quauques-uns seguissen aguesta recomandacion, mentre qu'autes parlants preferissen era forma gredon perque ei mès pròpia.

Se considère que proven deth mot latin creta, que signifique « greda », eth garrotet de gis damb eth qué escriuem en tablèu. Aguesta paraula a derivat tanben tar adjectiu « creiós », sinonim d'« argielós », pr'amor qu'anticament s'auien fabricat gredes d'argiela. Era paraula latina evolucionèc en tot escambiar era [a] per [u]. Era lengua se desplacèc ara partida posteriora dera boca (tara gòrja) e pugèc tà naut. Per influéncia des lengües antiques dera Gàllia, er accent tonic se desplacèc ath finau deth mot, coma ei devengut en citron, per exemple. Alavetz, se cre qu'es paraules creion e gredon èren identiques as començaments dera lengua occitana. Siguec arron que, per un biais, experimentèc ua sonorizacion des oclusives : [k] passèc a [g] e [t] a [ð], e se formèc atau gredon e greda. Per un aute biais, era [t] se transformèc en [j], ua i que diftongue damb era o, per accion d'ua iodizacion, e d'açò resultèc creion.

Autes lengües taben nomenten eth gredon damb un derivat de creta : coma eth francés, crayon, eth piemontés crajon e eth romanés, creion. Mos demanam per qué existís aguest mot en païsi tant aluenhadi e non la trapam pas entremiei. Aguesta arraïtz tanben la trobam en esperanto e er ido, era sua hilha, que l'apèren krajono.

Ena Peninsula Iberica ei diferent. En castelhan trapam era forma lápiz, en galèc lapis, en catalan llapis, en aragonés lapicero, en portugués lápis e en basco arkatz. Aciu auem dues arraïtz. D'un biais arkatz emplegada sonque en basco. Der aute, uns mots derivadi dera paraula latina lapis, que vòu díder « pèira ». Era influéncia deth castelhan en America hec qu'en lengües tant aluenhades d'aguestes coma eth tagalòg, lapis, e er aimara, lapisa, tanben utilizan aguest mot. Atau donques, es mots latins creta e lapis aurien transformat eth sòn significat de « greda » e « pèira », respectivament, entà nomentar eth gredon enes lengües romaniques. En italian mos cau parlar d'un aute mot: matita. Ei ua evolucion dera paraula latina haematita, que vòu díder « ematita », un minerau, compaus d'oxid de hèr que pinte.

En latin se nomente calamus, que proven d'un mot antic, probablement, d'origina indoeuropèa, que persutaue ara cana. Aguesta paraula ipotetica evolucionèc d'un biais tà canna, « cana », e der aute tà calamus, « gredon » o « calam », qu'anticament se hègen damb canes. En aguest sens, i a ua espècia de cana qu'amie eth nòm de calam.

Elaboracion Era constitucion des gredons a variat plan ath long dera istòria. Atau madeish, es gredons fabricadi actuaument son compausadi de dues partides principaus : era mina e er estropatge. Era mina ei un garrotet fin de pigment elaborat normaument a partir d'un minerau, eth grafit, encara que tanben se ne hèn de carbon vegetau, segontes er usatge que se li volgue dar.

En prumèr luòc, cau purificar era matèria prumèra, çò ei eliminar totes es substàncies qu'amia mesclades a fin d'obtier un materiau blos e, per tant, damb totes es sues proprietats originaus. En dusau luòc, òm ac mèscle damb argiela e aigua. Era argiela hè qu'era mina sigue pus dura. De contunh, cau dar-li forma, qu'abituaument ei alongada perque atau era manipulacion ne resulte mès aisida. Com mès gròs siga, mès gròssa, serà era règa. Dempús se còtz cadua d'aguestes pèces ath horn. Es tires se cabussen en òli o cèra honuda, que penètre as horats minusculs deth materiau e li garantize ua escriptura mès lisca.

Òm encapsule era mina en un finet cilindre qu'acostume a èster de husta, encara que tanben pòt èster de cellulòsa o de plastic. Eth plastic proporcione comoditat ath moment d'escríuer e encara mès s'ei mofle. Se hè dera faiçon que seguís. Un taulon de gimbro o cèdre d'encés damb diuerses cròques longues e paralleles se braca en forma de listron, e es mines s'inserissen enes cròques. Un aute taulon acanauat se crochete enssús de biais que, entà fenir, sonque cau bracar-lo en gredons individuaus. Finaument s'envernissen e se pinten. Er estropatge dera mina tanben pòt auer forma de prisma ; ei a díder, non cau que sigue tot arredon, bèths uns an cares. Aguestes formes proporcionen ua mielhor aderéncia ena man. Eth nombre de cares des prismes ei a sicap de cada fabricant, mès çò que deven ei qu'es exagonaus e es octogonaus son es mès comuns. Tanben se n'an vist de triangulars e de quadrats, mès son estranhs. Quauaqui gredons an er estropatge de plastic malleable, de manièra que pòt èster deformat facilament tants viatges coma se volgue. Aguesti estropatges estimulen era creativitat, son comòdes, son ergonomics, son actractius e se pòden sauvar en quinsevolhe luòc. thumb|Gredons de colors.

Era màger part des gredons fabricadi as Estats Units se pinten d'auriòu75% des 2,8 milions de gredons fabricadi as Estats Units se pinten d'auriòu (Steve Ritter "Pencils & Pencil Lead", Chemical & Engineering News, Volume 79, Capítol 42 pagina 35, http://pubs.acs.org/cen/whatstuff/stuff/7942sci4.html). Segontes Henry Petroski,Petroski, 1990, pagines 162-163 aguesta tradicion a lors origines er an 1890 quand era companhia austroongaresa L&C Hardmuth s'embarquèc ena fabricacion de gredons a trauès dera planta Koh-I-Noor. Auien eth cogit de fabricar es gredons mès bons e cars dera planeta. Pintauen er estropatge des gredons de color auriòla entà diferenciar-se des autes entrepreses, que non los pintauen pas. Aguest detalh causaue atraccion as consumidors. En pòc temps, toti es fabricants pintauen dejà lors gredons d'auriòu, de forma qu'es consumidors los associauen damb era mèrca de nauta qualitat. En Alemanha se produsic un fenomèn semblant. Era entrepresa alemanda Faber-Castell fabrique hè dejà fòrça ans gredons de nauta qualitat e los pinte de verd. Actuaument, era majoritat des gredons alemands an er estropatge verd. Bèths uns se pinten damb ralhes negres e auriòles.

Usatge Òm talhe en poncha eth cap deth gredon entà deishar descaperada era extrèma dera mina en forma de pua : aguesta accion se nomente « agudar, aponchar o capusar eth gredon ». Se pòt agudar damb un agudagredons, nomentat tanben aponchador, o ben damb un talhader o ua aisina semblanta. Pendent eth sòn usatge era poncha se va arredonint e arribe un moment en quau cau repetir era operacion a fin d'arténher ua mielhor precision ena règa. Entà regar ua linha òm empare era poncha dera mina sus un supòrt, normaument eth papièr, e en gratar doçament, pinte.

Graduacion e classificacion thumb|Dus gredons HB : un de grad 2 e un aute de grad 2 e 1/2.

Se fabriquen multitud de tipes de mines disparières: gròsses, magres, dures, doces, escures, clares e tanben de colors. Açò amplifique agudament eth ventalh de possibilitats deth gredon. Tà indicar lors caracteristiques, fòrça gredons son bandeladi per miei d'un sistèma europèu que contemple tres paramètres : era duretat, era escuror, e era finor. S'indique respectivament damb es letres H, B, F. En realitat representen grads de duretat, pr'amor qu'eth mès duro ei tostemps mès clar e eth mès doç ei mès escur. Era F represente un estatge intermiei entre es duros e es doci. Eth gredon estandar entara escriptura ei er HB, d'ua duretat de règa e escuror de pigment equilibradi. Aguest sistèma siguec desvolopat a començaments deth sègle xx e indique eth grad de duretat deth gredon damb ua escala que va de BBB, eth mès doç, enquia HHH, eth mès duro. Com mès letres an, mès duros o doci son. Mens doci que BBB va mercat damb BB, puèi li seguís B, e de contunh vien dejà es duros en tot començar per ua H e aumentar enquia tres. Se volèm hèr dessenh artistic, mos seran de mès utilitat es gredons doci, car permeten pus nuances e mobilitat ena linha. En cambi, se çò que volèm ei hèr dessenh tecnic, un gredon duro mos conferirà mès precision ena règa.

Actuaument, existissen encara mès sòrtes de gredons e a calut amplir era escala de manièra que se'n poguen classificar toti es grads. Atau madeish, en torn de repetir es letres, ara s'i escriuen numèros que van deth nau, eth maxim, enquiar un, eth minim. Er un, totun, s'omèt e se met dirèctament era letra. D'aguesta manièra auram ua escala que va deth 9H, eth pus duro, en tot passar per un H, un F, un HB, er estandar, eth B e eth 9B, que serie dejà eth pus doç. Eth gredon F ei laujuèrament mès duro qu'eth HB. Aguest ei quadre de duretat des gredons :

9H 8H 7H 6H 5H 4H 3H 2H H F HB B 2B 3B 4B 5B 6B 7B 8B 9B Duro→ Equilibrat→Doç

En revenge, encara i pòden auer mès graduacions. Er ostau Koh-I-noor aufrís vint graduacions de 10H enquia 8B entàs sues 1500 series.https://web.archive.org/web/20071029104124/http://www.koh-i-noor.cz/main/main.php?pageid=3211&lang=4&=&filter=&cat=24&position=30 Koh-i-noor Catalòg de gredons Era casa Derwent, peth sòn biais, ne produsís vint entre 9H e 9B e Staedtler ne fabrique dètz-e-nau tipes disparièrs de 9H enquia 8B entàs gredons tipe Mars Lumograph.https://web.archive.org/web/20070911035033/http://www.staedtler.com/Mars_Lumograph_gb.Staedtler?ActiveID=2213 Gredons Staedtler Mars Lumograph, 21 d'agost de 2007 Es principaus interessadi en ua varietat tant granda de grads son es artistes, pr'amor que perseguissen crear ua gama completa de tons de gris clar e negre. Es engenhaires preferissen gredons mès durs perque reguen linhes mès magres e precises. Aguest hèt se ve reflectit ena faiçon com s'empaqueten es gredons. Per exemple, entà gredons grafics, era companhia Derwent aufrís tres paquets de dotze gredons cada un : Tecnic (graduacion dura de 9H a B), Artistic (graduacion doça de H a 9B) e Dissenh (damb graduacion de 4H a 6B).

I a un aute sistèma de graduacion d'un gredon. Siguec adoptat iniciaument as Estats Units en sègle xix. Eth tablèu següent mòstre es equivaléncies aproximades entre es dus sistèmes.

Ton EUA Mondiau #1 = B #2 = HB #2½ * = F #3 = H #4 = 2H

Encausa dera diuersitat d'auferta de gredons disparièrs, pas totes es mèrques utilizen eth madeish metòde entà indicar era duretat lors gredons, ne tansevolhe se limiten ad aguestes dues escales. Per exemple, Faber-Castell utilize un tablèu diferent d'equivaléncies damb es sòns gredons Grip 2001: 1=2B, 2=B, 2 1/2=HB, 3=H, 4=2H.