La civilizacion maia foguèt una civilizacion precolombiana de Mesoamerica que se formèt au milleni I avC e dispareguèt a la fin dau sègle XVII. En causa de sei conoissenças avançadas en escritura, en art, en arquitectura, en agricultura, en matematicas e en astronomia, fa partida dei civilizacions mesoamericanas pus estudiadas.
Èra situada sus lei territòris dau sud de Mexic, especialament la peninsula de Yucatan, de Belize, de Guatemala, de Honduras e dau Salvador. Seis originas preïstòricas se situan entre lo milleni VII avC e lo milleni III avC amb la sedentarizacion de populacions de caçaires culheires. A partir dau milleni II avC, la societat maia venguèt pus complèxa amb l'aparicion de classas socialas diferenciadas. Entre 1000 e 400 avC, la division sociala se desvolopèt e de ciutats-estats comencèron de s'organizar. Lei principalas foguèron Copan, Tikal e Palenque. Conoguèron son apogèu entre lei sègles VI e IX apC mai deguèron faciar una crisi que sei causas son desconegudas. A la fin d'aqueu periòde, aquò entraïnèt l'abandon de la màger part dei centres urbans.
Après lo sègle IX, certanei ciutats-estats contunièron de se desvolopar mai lo declin de la civilizacion maia contunièt. Ansin, la màger part dei sites importants èra abandonada quand lei conquistadors espanhòus arribèron dins la region au sègle XVI. Espanha ne'n comencèt la conquista après la casuda de l'Empèri Astèc en 1521. Pasmens, maugrat una superiotat tecnologica importanta, se turtèron a una resisténcia acarnada après una premiera campanha aisada còntra lei Maias de Guatemala. Quatre guèrras foguèron necessàrias per rompre aquela resisténcia e lo darrier estat maia independent capitulèt solament en 1697 après doas guèrras suplementàrias.
Istòria
Periòde preclassic
La data precisa d'aparicion de la civilizacion maia – e, indirèctament, lo començament dau periòde preclassic – es encara l'objècte de debats entre istorians car la transicion entre populacions preïstoricas e maias es mau coneguda. Lo site maia pus ancian qu'es conegut a l'ora d'ara es Cuello que data de avC.
Dins lo corrent dei sègles seguents, d'autrei regions conoguèron un procès progressiu d'urbanizacion. En Sonusco, de vilatges apareguèron vèrs avC. Leis abitants i avián lo mestritge de l'agricultura e de la terralha. Dins lei tèrras bassas, la premiera vila vertadiera coneguda es Nakbe onte d'infrastructuras importantas foguèron bastidas vèrs 750 avC. De mai, d'elements permèton de pensar la preséncia de densitats de populacion fòrça importantas dins aquela region durant lo meteis periòde. Per exemple, la ciutat d'El Mirador i agantèt una superficia d'aperaquí 16 km²(fr) Nikolai Grube, Les Mayas : art et civilisation, Könemann, p. 445.. Dins lei tèrras autas e la region pacifica, l'emergéncia de vilas foguèt pus lenta mai èra realizada en 400 avC a l'entorn de Kaminaljuyu dins lo premier cas(en) Edwin M. Shook, « The Present Status of Research on the Preclassic Horizons in Guatemala », dins In The Civilizations of Ancient America, Proceedings of the 29th International Congress of Americanists, vol. 1, University of Chicago Press, 1951, p. 58. e de Takalik Abaj e Chocolá dins lo segond(en) Michael Love, « Recent Research in the Southern Highlands and Pacific Coast of Mesoamerica », Journal of Archaeological Research, Springer Netherlands, vol. 15, n°4, pp. 291-292..
Lo periòde preclassic s'acabèt dins lo corrent dau sègle I apC. Per de rasons desconegudas(en) Simon Martin e Nikolai Grube, Chronicle of the Maya Kings and Queens : deciphering the dynasties of the ancient Maya, Thames & Hudson, 2008, p. 8., lei vilas foguèron abandonadas e la civilizacion maia conoguèt una crisi grèva que durèt fins au sègle III apC.
Periòde classic
Desvolopament e apogèu de la civilizacion maia classica
Lo periòde classic (sègle III-IX) de la civilizacion maia correspònd a una epòca importanta d'urbanizacion e de construccions. La màger part dei vestigis e deis inscripcions maias coneguts a l'ora d'ara data d'aquelei sègles. Sa caracteristica principala foguèt la dominacion dau modèl de la ciutat-estat dirigida per un rèi ò una aristocracia guerriera. Un autre aspècte major dau periòde foguèt la demografia importanta dei regions maias amb plusors aglomeracions de e abitants liadas entre elei per de rets relativament dens de rotas.
L'istòria dei Maias classics es relativament ben coneguda gràcias ais estèlas gravadas durant aqueu periòde. Comencèt amb una influéncia marcada de l'ensemble dei regions maias per a civilizacion de Teotihuacan (situada dins la vau de Mexic). D'efèct, en despiech de la distància, Teotihuacan capitèt de reversar lo rèi de la ciutat de Tikal e d'i installar una dinastia favorabla a seis interès. Aquò permetèt a Tikal d'obtenir un important sostèn e de venir la principala poissança maia dins lei tèrras bassas. Pasmens, se turtèt a la resisténcia de Calakmul e lei doas ciutats desvolopèron d'importanteis alianças e se liurèron mai d'una guèrraLeis eveniments d'aqueu conflicte son una fònt importanta d'estèlas e d'inscripcions..
Dins lo sud-èst, la poissança principala èra Copán que sei senhors, eissits d'una dinastia fondada en 426, establiguèron de liames fòrts ambé Petén – una autra cituat-estat maia importanta – Tikal e Teotihuacan(en) Robert J. Sharer e Loa P. Traxler, The Ancient Maya, Stanford University Press, 2006, pp. 322 e 333-338.. Agantèt son apogèu durant lo rèine de Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil (695-738). Pasmens, la captura e l'execucion d'aqueu darrier per son vassau, K'ak' Tiliw Chan Yopaat de Quiriguá, marquèt son declin de la ciutat(en) Mary Ellen Miller, Maya Art and Architecture, Thames & Hudson, 1999, pp. 134-135.. Enfin, dins leis autrei regions, lei ciutats de remarca foguèron Palenque(en) David Stuart e George Stuart, Palenque. Eternal City of the Maya, Thames & Hudson, 2008. e Yaxchilan en Usumacinta, Kaminaljuyu dins lei tèrras autas e Coba dins lo nòrd de Yucatan.
Afondrament de la civilizacion classica
La civilizacion maia classica conoguèt una grèva crisi dins lo corrent dau sègle IX qu'entraïnèt son afondrament politic e l'abandon de la màger part dei ciutats. Sei causas son totjorn pas clarament identificadas mai plusors elements, sovent liats entre elei, son generalament avançats coma una demenicion de la produccion agricòla, una populacion tròp importanta a respècte dei ressorsas disponiblas e lei consequéncias dei guèrras quasi permanentas entre vilas(en) David Webster, The Fall of the Ancient Maya, Thames & Hudson, 2002, p. 218.. Aquela crisi foguèt pasmens pas unifòrma e lei ciutats dau nòrd de Yucatan, coma Chichén Itzá e Uxmal, foguèron pas abandonadas e venguèron de centres poderós durant aqueu periòde.
En revènge, dins lo sud, leis inscripcions venguèron pus raras e mens precisas e lei construccions novèlas de monuments demeniguèron avans de s'arrestar. En particular, dins lo baçin de Petén, lei ciutats pus poderosas, coma Tikal e Calakmul, foguèron totalament abandonadas en 50 a 100 ans e lei rets marchands contornejèron d'ara endavant l'endrech.
Periòde post-classic
Lo periòde post-classic durèt dau sègle X au sègle XV. Maugrat son declin, la civilizacion maia se redreiçèt dins lei tèrras bassas dau nòrd de Yucatan, onte de vilas novèlas se formèron, e dins quauqueis endrechs isolats dei tèrras autas dau sud. De migracions toltècas, qu'influencièron fòrça lei Maias post-classics, sostenguèron probablament aquela renaissença. Pasmens, la populacion demorèt d'ara endavant concentrada a l'entorn dei fònts e lei tèrras abandonadas foguèron pas tornadas poblar.
Ansin, dau sègle X au començament dau sègle XVI, lei ciutats pus importantas foguèron Chichén Itzá (sègles X a XII(en) Rafael Cobos Palma, « Chichén Itzá: Settlement and Hegemony During the Terminal Classic Period », dins Arthur A. Demarest, Prudence M. Rice e Don S. Rice (dir.), The Terminal Classic in the Maya Lowlands: Collapse, Transition, and Transformation, University Press of Colorado, 2005, pp. 531-533.) e Mayapan (sègles XIII a XV(en) Marilyn Masson e Carlos Peraza Lope, Kukulcan's Realm: Urban Life at Ancient Mayapán, University Press of Colorado, 2014, capitól 8.). Se fau egalament nòtar la preséncia, dins lo sud, de Q'umarkaj qu'èra la capitala dei K'iche(en) Robert J. Sharer, The ancient Maya, Stanford University Press, 2006, pp. 4 e 621-622.. De mai, durant aqueu periòde, la civilizacion maia foguèt influenciada per de migracions toltècas a l'origina de plusors dinastias localas.
Dins aquò, lei crisis contunièron e lei vilas importantas foguèron a cha pauc abandonadas. Aqueleis episòdis semblan fòrça similars a la crisi finala dau periòde classic mai an una escala pus reducha. En particular, Mayapan foguèt abandonada en 1448 en causa de problemas politics, environamentaus e sociaus. Aquò marquèt la disparacion de la darriera granda vila maia e entraïnèt una guèrra violenta e generalizada per l'egemonia entre leis estats subrevivents. Dins lo sud, lei K'iche foguèron atacats per lei Kaqchikel que venguèron pauc a pauc la principala poissança maia(en) Linda Schele e Peter Mathews, The Code of Kings: The language of seven Maya temples and tombs, Simon & Schuster, 1999, p. 297..
La conquista espanhòla
Au contrari de l'Empèri Astèc, la conquista dei territòris maias per leis Espanhòus foguèt lònga e malaisada. Comencèt en 1521, après la casuda de Tenochtitlan, quand Hernán Cortés mandèt una armada dirigida per Pedro de Alvarado en direccion de Guatemala. Aquela fòrça enregistrèt de succès importants amb la presa de Q'umarkaj (1524) e la somission dei Kaqchikel (1525). En revènge, lei ciutats maias dau nòrd resistiguèron d'un biais acarnat e enregistrèron mai d'una victòria. Ansin, foguèron pas vencudas avans 1546(en) Robert J. Sharer e Loa P. Traxler, The Ancient Maya, Stanford University Press, 2006, p. 772.. Enfin, lo baçin de Petén, vengut una region fòrça isolada, poguèt aprofichar sei junglas per mantenir son independéncia fins a la presa de Tayasal en 1697(en) Lynn V. Foster, Handbook to life in the ancient Maya world, Oxford University Press, 2005, p. 154..
Persisténcia de la cultura maia
Se la conquista de Yucatan e dau bacin de Petén entraïnèt la disparicion de la civilizacion maia urbana e d'una partida importanta de sa cultura, plusors vilatges demorèron isolats deis autoritats colonialas. Aquò permetèt lo mantenement de la cultura e dei conoissenças maias, compres dins lo domeni religiós (maugrat leis esfòrç dei missionaris catolics). Ansin, lo calendier rituau de 260 jorns demorèt en usatge e, uei, aperaquí un milion de locutors de lengas maias vivon totjorn en Yucatan(en) Lewis, M. Paul, Gary F. Simons e Charles D. Fennig (dir.). « Maya, Yucatec », Languages of the World, SIL International, 2015..
Organizacions
Organizacion politica
Au contrari deis Astècs e deis Incas, la zòna culturala maia foguèt jamai politicament unificada. En plaça, i aguèt una multitud de ciutats-estats qu'èran pas totjorn organizadas de la meteissa maniera. Pasmens, d'un biais generau, dins lei vilas majoras, lo rèi èra lo centre dau poder coma cap de l'armada, de l'administracion, de l'economia, de la justícia e de la religion(en) Robert J. Sharer e Loa P. Traxler, The Ancient Maya, Stanford University Press, 2006, p. 93.. La justificacion d'un tal poder èra de natura religiosa e de rites religiós frequents permetián de lo renfòrçar publicament(en) Francis Oakley e Benjamin B. Rubin, « Sacral Kingship and the Origins of Religious, Social, and Political Orders », dins Patrick McNamara e Wesley J. Wildman (dir.), Science and the World's Religions: Origins and Destinies, vol. 1, Praeger/ABC-CLIO, p. 81..