L'alfabet fonetic internacionau (var. -al, abreujat AFI ; en anglés: International Phonetic Alphabet, IPA) es un sistèma estandardizat de notacion fonetica (sons) e fonologica (fonèmas) per representar scientificament lo lengatge parlat. Dins lo Mond, l'AFI es lo sistèma majoritari de notacion fonetica e fonologica. Se basa sus l'alfabet latin e es gerit per l'Associacion Fonetica Internacionala. Aquelei qu'utilizan l'AFI son de lingüistas (inclús de lexicografs), de terapeutas que suènhan lei patologias dau lengatge, de professors de lengas, de cantadors e de traductors.
Principis Lei principis tecnics de l'AFI son aquestei: Lei signes son valables e identics per notar totei lei lengas dau Mond. Una utilizacion rigorosa de l'AFI garentís una transcripcion immediatament comprensibla per totei lei legeires dau Mond e ajuda la circulacion de l'informacion scientifica. Malaürosament certaneis autors fan pas encara un usatge rigorós de l'AFI. Cada sòn correspònd a una letra, cada letra correspònd a un sòn. Se pòt ajustar un signe diacritic per precisar un sòn. Se pòt ajustar un signe suprasegmentau (per notar la prosodia, l'accent tonic, l'intonacion generala, lo ton, etc). Dins l'estat actuau de l'AFI dempuei 2005, i a 107 letras distintas e 56 signes diacritics o suprasegmentaus. De còps que i a, l'Associacion Fonetica Internacionala apond, lèva o adòba de simbòls. I a ges de distincion entre minusculas e majusculas. Lei sòns (notacion fonetica) s'escrivon entre parentèsis cairadas: fonetica = . S'admet de gras diferents d'exactitud: La transcripcion larga, pus usuala, pòt economizar lei signes e se limitar ais informacions essencialas: fonetica = . La transcripcion sarrada pòt èstre pus precisa e notar de fenomèns segondaris: fonetica = . Lei fonèmas (notacion fonologica) s'escrivon entre barras oblicas: fonologia = .
Letras
L'AFI dividís sei simbòls de letras en tres categorias: vocalas, consonantas pulmonicas e consonantas non pulmonicasInternational Phonetic Association, Handbook, p. 6..
Vocalas thumb|200px|Lei rais X mòstran lei vocalas thumb|200px|Posicion de la lenga per prononciar lei vocalas cardinalas anterioras, amb una indica dau ponch pus aut
L'AFI definís una vocala coma un sòn que se tròba au centre d'una sillabaInternational Phonetic Association, Handbook, p. 10.. Çai sota lo tablèu representa lei vocalas de l'AFI, en foncion de la posicion de la lenga e dei labras. L'ais verticau dau tablèu representa l'autor dei vocalas. Lei vocalas dobèrtas, prononciadas en abaissant la lenga, son avau. Lei vocalas barradas, prononciadas en auçant la lenga, son amont. Parierament, l'ais orizontau dau tablèu representa lanterioritat dei vocalas. Lei vocalas anterioras, que se pronóncian en botant la lenga enavans dins la boca, son a man senèstra. Lei vocalas posterioras, que se pronóncian en botant la lenga enrèire dins la boca, son a man drecha. Quand i un pareu de vocalas separadas per un ponch (•), aquela de drecha representa una vocala arredondida (se pronóncia en arredondissent lei labras) mentre qu'aquela de senèstra es sa correspondenta non arredondida.
</div></div> </div>
Nòtas representa oficialament una vocala anteriora, mai se fai gaire de distincion entre una vocala dobèrta anteriora e una vocala dobèrta posteriora, donc es sovent presentat coma una vocala dobèrta centrala. e s'escrivián respectivament e dins de versions ancianas de l'AFI.
Consonantas (pulmonicas) Una consonanta pulmonica obstrutz la glòti (l'espaci entre lei còrdas vocalas) o la cavitat orala (la boca) e laissa sortir l'aire dei paumons. La granda majoritat dei consonantas son pulmonicas. Totei lei consonantas occitanas o son.
Aqueste tablèu es arrengat: en renguieras que designan lo mòde d'articulacion, valent a dire de quin biais se produtz lei consonantas, en colomnas que designan lo ponch d'articulacion, valent a dire ont se produtz lei consonantas dins lo conduch vocau. Lo ponch d'articulacion que se tròba enavans dins la boca es a man senèstra. Lo ponch d'articulacion que se tròba enrèire dins la boca es a man drecha. Quand lei consonantas son en pareu dins una casa, aquela de senèstra es una consonanta sorda o non vosada (se pronóncia sensa far vibrar lei còrdas vocalas), aquela de drecha es una consonanta sonòra o vosada (se pronóncia en fasent vibrar lei còrdas vocalas).
Nòtas Per leis r apicalas (dichas "rotladas"), quand i cau destriar la version brèva e la version lònga, i a dos usatges contradictòris dins la notacion: Lei publicacions occitanas e italianas an costuma de notar ansin: batuda ("r rotlada brèva") e vibranta ("r rotlada lònga"). Lei publicacions catalanas an costuma de notar ansin: batuda ("r rotlada brèva") e vibranta ("r rotlada lònga"). Leis asteriscs (*) marcan de sòns qu'an pas (encara) de simbòl oficiau AFI. Lei crotz (†) marcan lei simbòls AFI qu'an pas encara de supòrt oficiau en cò d'Unicòde. Es lo cas de la batuda labiodentala: 20px|Labiodental flap. A sa plaça utilizam aicí lo simbòl v^ (v amb accent circonflèxe a drecha). Lei casas ombradas son de consonantas qu'es impossible de lei prononciar. Es subretot la forma de la lenga puslèu que sa posicion que destria lei pareus de fricativas , (çai sota) e . Coarticulacion Una consonanta coarticulada implica dos ponchs d'articulacion simultanèus.
Coarticulacion ʍ Aproximanta labiovelara sorda w Aproximanta labiovelara sonòra ɥ Aproximanta labiopalatala sonòra ɕ Fricativa alveòlopalatala sorda ʑ Fricativa alveòlopalatala sonòra ɧ Fricativa pòstalveòlovelara sorda
Nòta se descriu coma "simultaneament e ".
Africadas e articulacion dobla Una consonanta africada e una consonanta doblament articulada son de grops de doas oclusivas representadas per un trach de liadura subre (o sota) lei simbòls (o ben per dos simbòls soudats, pasmens l'AFI a abandonat oficialament lei simbòls soudats).
Es admés, dins la practica, de levar lo trach de liadura, quand i a ges de confusion possibla.
Africadas e articulacion dobla Liadura amb trach(sola notacion oficiala) Liadura per soudatge(notacion abandonada) Descripcion t͡s ʦ africada alveolara sorda d͡z ʣ africada alveolara sonòra t͡ʃ ʧ africada pòstalveolara sorda d͡ʒ ʤ africada pòstalveolara sonòra t͡ɕ ʨ africada alveòlopalatala sorda d͡ʑ ʥ africada alveòlopalatala sonòra t͡ɬ – africada alveolara laterala sorda d͡ɮ – africada alveolara laterala sonòra k͡p – oclusiva labiovelara sorda ɡ͡b – oclusiva labiovelara sonòra ŋ͡m – nasala labiovelara
Nòtas La liadura per un trach deu aparéisser subre lei dos caractèrs a l'encòp. Un bug fa que sovent lo trach apareis solament sus lo segond caractèr (especialament amb lei navegadors qu'utilizan la poliça Arial Unicode MS). Es una error frequenta de confondre lei simbòls deis oclusivas palatalas amb aquelei deis africadas .
Consonantas (non pulmonicas) Lei consonantas non pulmonicas son de sòns que se fan sens lei paumons. Incluson lei clics (tipics dei lengas khoisan d'Africa Australa) e lei consonantas implosivas (tipicas de certanei lengas coma lo swahili) e lei consonantas ejectivas.
Consonantas non pulmonicas Clics Implosivas Ejectivas ʘ Bilabiau ɓ Bilabiala ʼ Per exemple: ǀ Laminau alveolar ("dentau") ɗ Alveolara pʼ Bilabiala ǃ Apicau (pòst)alveolar ("retroflèxe") ʄ Palatala tʼ Alveolara ǂ Laminau pòstalveolar ("palatau") ɠ Velara kʼ Velara ǁ Laterau coronau ("laterau") ʛ Uvulara sʼ Alveolara fricativa
Nòta L'AFI utiliza pus lei simbòls per lei sordas implosivas . En luòc d'aquò l'AFI utiliza l'equivalent sonòr amb un signe diacritic de sorda: , etc.
Signes diacritics Lei signes diacritics (o lei diacritics) son de marcas pichonas a l'entorn dei letras de l'AFI per indicar quauque alteracion o una descripcion pus especifica de la prononciacion de la letra International Phonetic Association, Handbook, p. 14-15.. Lei diacritics que se plaçan normalament dessota una letra se pòdon plaçar dessús quand lo dessenh de la letra s'espandís ja sota la linha, per exemple: .
L'''i sens ponch, , s'utiliza quand lo ponch risca d'interferir amb lo diacritic.
D'autrei simbòls de l'AFI pòdon aparéisser coma diacritics per representar un detalh fonetic: (realizacion fricativa), (murmur), (ataca glotala d'una sillaba), (schwa epentetic).
Diacriticssillabicitat ɹ̩ n̩ consonanta sillabica e̯ ʊ̯ vocala non sillabicarealizacion dei consonantas tʰ dʰ aspirat d̚ realizacion inaudibla dⁿ realizacion nasala dˡ realizacion lateralafonacion n̥ d̥ assordiment s̬ t̬ sonorizacion b̤ a̤ votz murmurada b̰ a̰ laringalizacionarticulacion t̪ d̪ consonanta dentala t̼ d̼ consonanta linguolabiala t̺ d̺ consonanta apicala t̻ d̻ consonanta laminala u̟ t̟ avançat / pus anterior i̠ t̠ retractat / pus posterior ë ä centralizat e̽ ɯ̽ semicentralizat e̝ ɹ̝ ˔ auçat/dobèrt (ɹ̝ = fricativa alveolara sonòra) e̞ β̞ ˕ abaissat/barrat (β̞ = aproximanta bilabiala)coarticulacion ɔ̹ x̹ pus arredonit ɔ̜ x̜ʷ mens arredonit tʷ dʷ labializat tʲ dʲ palatalizat tˠ dˠ velarizat tˁ dˁ faringalizat/enfatic ɫ z̴ velarizat o faringalizat e̘ o̘ raiç de la lenga avançada e̙ o̙ raiç de la lenga retractada ẽ z̃ nasalizat ɚ ɝ rotacizat
L'estat de la glòti se pòt transcriure finament amb lei diacritics. Vaicí una seria d'oclusivas alveolaras que s'escalonan d'una fonacion amb glòti dobèrta a una fonacion amb glòti barrada:
[t] consonanta sorda [d̤] votz murmurada [d̥] assordiment [d] consonanta sonòra [d̬] sonorizacion [d̰] laringalizacion [ʔ͡t] barradura glotala
Signes suprasegmentaus Aquestei simbòls descrivon lei trachs dau lengatge que despassan lo nivèu dei consonantas solas o dei vocalas solas, coma la prosodia, lo ton, la longor e l'accent tonic. Agisson subre de sillabas, de mots o de sintagmas, çò es: d'elements coma l'intensitat, l'autor, la geminacion (alongament) dei sòns, lo ritme e l'intonacion dau discors.
Signes suprasegmentauslongor, accent e ritme accent tonic primari accent tonic segondari lòng (vocala lònga o consonanta "dobla") semilòng ˘ subrebrèu copadura de sillaba liason (abséncia de copadura)intonacion | copadura menora ‖ copadura majora ↗ montada globala ↘ baissa globalatons e̋ o ˥ subreaut ê descendent é, ˦ aut ě montant ē, ˧ mejan è, ˨ bas ↓e ton avau ȅ, ˩ subrebàs ↑e ton amont
Nòta Dins la practica, lo signe de longor s'utiliza mai que mai per indicar una vocala lònga: . Una consonanta lònga se nòta pus sovent dobla, , puslèu qu'amb un signe de longor, , e mai se la segonda notacion es teoricament pus rigorosa e pus oficiala.
L'AFI en informatica Poliças e claviers Lei signes de l'AFI son de mai en mai disponibles dins leis aisinas de tractament de tèxt, aumens amb certanei poliças, e son ben integrats dins lo sistèma Unicòde. Existisson de poliças accessiblas e (sovent) gratuitas que tenon lei signes AFI. Tanben i a de claviers adaptats a l'AFI. La poliça Lucida Sans Unicode, que compren lei simbòls de l'AFI, es preïnstallada dins Microsoft Windows. Leis utilizaires de Mac OS X pòdon consultar: Poliças e claviers per l'AFI amb lo sistèma operatiu Mac OS X (en anglés). Lei poliças dau SIL venon d'un organisme scientificament contestable, mai son gratuitas e telecargablas: Gentium (quasi completa), Charis SIL (pron completa mai s'aficha mal amb Linux), Doulos SIL (pron completa), SIL93 (pron completa). I a de claviers en linha per l'Internet, coma aqueu d'aquí. Leis acorchas de clavier, per picar lei caractèrs AFI, son de bòn configurar dins Microsoft Word e dins leis ordenadors MacIntosh. Per còntra son de mau configurar amb Linux e OpenOffice perque demandan de faire de macros.
Adaptacion ai signes ASCII Bòrd que l'AFI utiliza de simbòls que son inconeguts dins lei caractèrs de basa de la majoritat deis ordenadors (caractèrs ASCII), s'es desvolopat de sistèmas per representar lei signes fonetics amb lei caractèrs de basa ASCII. Lei pus coneguts son l'X-SAMPA, lo SAMPA e lo Kirschenbaum. Son practics, en particular, per lei messatges electronics.