Lo tolosan es una varietat occitana parlada dins l'airal de Tolosa. Aqueste sosdialècte lengadocian meridional presenta d'afinitats e de transicions marcadas amb lo gascon. Sa varianta orientala es plan vesina de la vila mondina e mai s'i installèt istoricament dins qualques barris, que Tolosa es la capitala d'aquel airal mixt e doncas la ciutat per excelléncia ont se va trabalhar e far de comèrci. Per encausa d'aqueste ròtle la Gasconha tolosana a son torn recebèt una influéncia lengadociana marcada e se presenta actualament coma un espandi de transicion amb son article le e la h gascona per exemple.
La percepcion de diferéncia dialectala es remarcada simbolicament per un mot en l'expression de la salutacion: cossí. aquest emplèc faguèt que los locutors gascons designavan amb l'escais les cossís los lengadocians de Tolosa, perque los gascons dison "coma va?" e pas "cossí va?".
Un dels escrivans mai importants e representatius del país mondin e de sa varietat es Pèire Godolin.
Limits entre gascon e lengadocian
Los limits entre lo gascon e lo lengadocian son plan coneguts dempuèi l’enquèsta d'Edoard Bourciez en 1895. Son consideradas gasconas las comunas ont la -f- es remplaçada per una -h-. Atal, avèm la lista que seguís per la Nauta Garona [g : gascon. lg : lengadocian.] : Sent Cesert (g), Launac (g), Larrà (g) / Granada (lg). Daus (g) / Mervila (lg). Ausona (g), Selh (g), Bausèla (g), Còrnabarriu (g), Colomèrs (g) / Blanhac (lg). Pibrac (g), Legavin (g), Fontanilhas (g) / Salvetat Sant Gièli (lg). Plasença de Toish (g), Cunhaus (g) / Tornafuèlha (lg).
Los barris de Tolosa de Sent Martin deu Toish e Sent Simon (g) e totes les autes barris de Tolosa (lg).
Portèth (g), Pinçaguèl (g), Ròcas (g), Murèth (g) / La Crotz Falgarda (lg). Pins e Justaret (g), Labarta de Lèsa (g) / Goirans (lg), Clarmont le Fòrt (lg). Le Vernet (g) / Venèrca (lg).
Lagardèla de Lèsa (g) / Grepiac (lg). Beumont de Lèsa (g), Aurivalh (g) / Miramont (lg). Lagraça-Diu (g), Poi Danèu (g), Mauressac (g) / Autariba (lg). Espèrça (g) / Galhac Tolzan (lg).
Fonetica
jo se pronóncia [ju] "puèi", "despuèi" sonan [pèy], [despèy]
Morfologia L'article definit masculin es le al singular e les al plural. En contacte amb una consonanta levat de [p], [t] o [k] ven [lej], [li]) e [li] dins lo barri de Sant Çubran de Tolosa: lis amics. L'article definit femenin plural las ven en contacte amb consonanta levat de [p], [t], [k] [laj]).
Sas formas contractas son:
a + le(s) > al(s) de + le(s) > del(s) ([dez/deiz] davant vocala e [dej] davant consonanta manca [p], [t], [k] entà + le(s) > ental(s) ende + le(s) > endel(s) per + le(s) > pel(s) sus + le(s) > sul(s)
[au/as, déu/dés, éntau/entàs, éndeu/éndés, péu/pés, so/sos]
Lo tolosan utiliza totjorn lo partitiu de. Ex.: as de mica, jo vòli de crostas; aquò es de vin doç.
Pòstposicion del pronom, non solament après los imperatius, mas encara après los infinitius (dins la lenga dels sègles XVI e XVI, aquel usatge èra gaireben general). Ex. Venjar-se ; per saludar-la ; anar-i ; venir-ne ; portar-o ; far-las espelir ; tirar-me quicòm ; parlar-li.
Perifrasa d'iteracion "tornar a + v. inf." : Ex. : Tornaràs pas mai a intrar.
Conjugason La primièra persona del vèrb "èsser" es "som" o "soi" [sun] e de conèisser es conegui.
Lo present de l'indicatiu dels vèrbs en -ER, -RE, -E es en -en e lo dels vèrbs en -IR s'acaba en -issen
Segon Schnakenburg en 1840: Al present de l'indicatiu lo vèrb 'aver' fa: èi, as, a, avèm, avètz, an e 'èstre' fa: som/soi, ès/siás, es, siam/èm, siatz/ètz, son
'anar' fa: vau(c), vas, va, anam/anèm, anatz, van
A l'imperfach la primièra conjugason es: parlavi, parlavas, parlava, parlaven, parlàvetz, parlavon; la seconda: rendiá, rendiás, rendiá, rendiam, rendiatz, rendian; la tresena: rostissiá, rostissiás, rostissiá, rostissiam, rostissiatz, rostissian.
Al preterit la primièra conjugason es en -èr-, -èg- o -èv- : parlèri/parlègui/parlèvi, parlèras (?) o parlères/parlègues/parlèves, parlèt/parlèc, parlèrem/parlèguem/parlèvem [-m], parlèretz/parlèguetz/parlèvetz, parlèron (?) o parlèren/parlèguen/parlèven; la seconda: rendèri, rendèras, rendèt, rendèrem, rendèretz, rendèron; la tresena: rostiguèri/rostiquèri, rostiquèras, rostiquèt, rostiquèrem, rostiquèretz, rostiquèron. (mòure: mògui/mòvi)
Lo vèrb 'aver': auguèri/augèvi, auguères/augèves, auguèt/auguèc/augèt/augèc, auguèrem/augèrem, auguèretz/augèretz, auguèron/augèven Lo vèrb 'èstre': fosquèri, fosquères/fogués, fosquèt/fosquèc, fosquèrem/foguèrem, fosquèretz/foguèretz, fosquèron/foguèron
Al futur las conjugasons son totas parièras: parlarèi, parlaràs, parlarà, parlarem, parlaretz, parlaràn. 'aver fa': aurèi/aurè, auràs, aurà, aurem, auretz, auràn e 'èstre': serai/serèi, seràs, serà, seram, seratz, seràn
Al condicional son totas parièras: parlariá(i), parlariás, parlariá, parlariam, parlariatz, parlarian. 'èstre' fa: siriái/seriá, siriás, siriá, siriem, siriatz, sirian
Al subjontiu present la primièra conjugason es: parle, parles, parle, parlem, parletz, parlen/parlon, la seconda: rendòi == DE VERIFICAR! ==, rendas, renda, rendam, rendatz, rendon; la tresena: rostigòi, rostigas, rostiga, rostiqan, rostigatz, rostigan. (Far: fasam (=fagam)
'aver' fa: aja/auja, ajas, aja, ajam, ajatz, ajan e 'èstre' fa: siá, siás, siá, siam, siatz, sián Al subjontiu imperfach la primièra conjugason es: parlessi, parlessas, parlessa, parlèssem, parlèssetz, parlèsson, la seconda: rendessi, rendessas, rendessa, rendèssem, rendèssetz, rendèssan; la tresena: rostiguessi, rostiguessas, rostiguessa, rostiquèssen, rostiguèssetz, rostiguèssan.
'aver' fa: aguessa/auguessa, agueessas, aguessa, aguèssem, aguèssetz, aguèssen e 'èstre' fa: foguessa/fosquessa, foguessas, foguessa, foguèssem, foguèssetz, foguèssen Lo participi passat de 'aver' es agut o 'augut e lo de 'èstre es estent.
Per mai d'informacions sus las conjugasons tolosanas Tableau synoptique et comparatif des idiomes populaires ou Patois de J. F. Schnakenburghttp://books.google.fr/books?id=-9oTAAAAQAAJ&pg=PA19&lpg=PA19&dq=%22dialecte+toulousain%22&source=bl&ots=4qftzowx44&sig=6uYEn9XIBLli9WY0z6B3tboOEbE&hl=ca&sa=X&ei=kDj1UrmtEMi3hQeo3oDADw&ved=0CDsQ6AEwBDge#v=onepage&q=%22dialecte%20toulousain%22&f=false
Lexic
Mots e locucions exclusivas (o partejadas amb un o mants dialèctes occitans), aicí los 63 primièrs dels 798 resultats per la mencion "Toul." al diccionari de Loís Alibèrthttp://mertyl.free.fr/dico/alibert.pdf e lo diccionari occitan-francés de Nicolas Rey-Bèthbéder e d'autras fonts.
ac: o, ac gasc. (pronom neutre) acampar, v. tr. conduire un tropèl als camps, lo menar pàisser acelar v. abrigar (a)charrat: passerat (fr. moineau) acojolar v. coconejar acojolar (s’) v. s'acocolir adessiatz interj. prononciacion de 'adieu-siatz' afisorlar: desgordir, afirolar (Aude) afiu, m. ardor, vam agit,-ida a. adrèit, biaissut ; aisit agorrudar (s'), v. tr. fr. Se blottir; s'accroupir, s'asseoir sur les talons agradèla: orselha (Rumex acetosa) agrassolièr: fr. groseillier agrò??, m. pollèn, espèrma; lactància ahilar v. agusar, afilar alba : sause (tanben emplegat) albre: aubre, aibre aubin, m. (Lupinus albus) alhassa: alh salvatge (Allium vineale e divèrses) alibòr: elebòr alinjar v. tr. provesir de linge alispal: alispada (fart de còps) almòina, f. almòsna amarraire,-a a. avar amassa, adv. ensemble amaurocar v. metre lo desordre apachaunar v. apachonar aparrat: passerat (fr. moineau) apatrassar (s'), v. tr. s'espaterrar ("S'étendre de son long") ambe: amb apuèi [apèy] prep. après apèch, m. aglan o gland?? apedanhar, v. tr. elevar de bas en aut apitarrar, v. tr. et tr. assadolar, afartar arbelha, f. fr. Gesse chiche, jarosse (Lathyrus cicera) argentièr m. Cistus arjalàs m. argelàs armaus m. armòlh, m. (Atriplex hortensis) arrocar (s’) v. s’accroupir aseraut: lat. Acer campestre atraç m. amàs, pilòt atraçar, v. tr. Traçar un camin; amassar petit a petit auberja: persèc (s'i ditz tanben pressèc, pressèga) aubre: aibre auèi: uèi augneta, f. (Molinia caerulea) auqueta, f. (Lampsana communis) auriòla, f. (Centaurea calcitrapa) avant: abans avasar v. tr. e tr. emplir de tèrra avelhèr m. bergeronnette (aucèl) averigar, v. tr. verificar babís m. (Onopordum acanthium) badafi (a) loc. adv. a rofle, a baudre badòrca, f. caforna, turna, soda, sodòt (endacòm mai: tuta) balafi (a), loc. adv. a rofle, a baudre baleja f. escoba. balejar v. escobar balet, m. galariá pichona al darrièr estatge d'un ostal balòcha f. fèsta locala, bal banhetja, f. borratge baratar v. tr. e intr. parlar tòrt e a drech, bavardar baula f. (Anthriscus cerefolium) baume de font m. (Mentha aquatica) bequèina, f. Animal fantastic becut m. céser bedòs, -òssa, adj. e s. quèc berret de capelan m. fr. fusain biardar v. intr. S'enfugir, far fugida bibòtis interj. chut(-mut), cala! bigard m. mostic que non pica biscolon m. Ficaria ranunculoides) biule m. (Populus alba) blaisan m. (Euphorbia esula, falcata, helioscopia, sylvatica) blanca f. agaça blasèra, f. (Acer campestris) blasinièr, m. (Cercis siliquastrum) blat marés m. blat d'Espanha; blat banhat (donar ): enganar blaus, m. pl. bolet pernicieux blavàs m. (Polygonum fagopyrum) bleta f. bleda-rave bochòrla/botiòrla f. bocerla ; esquirau boharica f. veissiga bohòla m./f. vantard,a bolòfa f. balòfa, aròfa, bòlfa, òlfa, òlba (fr. balle des céréales) bòrda de las vacas f. estable bòria f. abitacion brauta f. baldra, baudra, brauda brave,-a: gròs,ssa (un brave mòrs de carn) ça que la/çaquelà conj./ad. pasmens, totun, emper (lemosin) caboçat m. graulhet càiger vi. càder, caire caijuda f. casuda, caseguda calimàs: canicula camusseta f. cambriòla canh,a n. can,a, gos, ssa caravat (a) loc. ad. de cavalgons, a cambarèlas carièra f. cadièra (rotacisme) carrelòt m. carrerron, carreròt caucic m. cardon (planta) cela f. abric ; tenguètz-vos a la ~ al reveire clarièja f. ariège, m. (Smilax aspera) clucas f. pl. besiclas, bajaulas còit,a a. cuèit,a colac: alausa (peis. Clupea alausa) colendron ('rasim de colendre' dins Òlt) fr. groseiller rouge ou des jardins delavàs m. avèrsa despenjar vt. despéner, descrocar (de cortinas, un quadre…) ; ~ le telefòne despuèi [despèy] diguens m. dedins ; interior (cf. gascon 'deguens, dehens') dimarts [dimar(t)s] díver m. deure díver vt. devoir. 'diu' : el/ela deu dornèr m. aiguèra draubir vt. (d)obrir eishantar v. espantar ende: per (cf. 'entà' gascon) entà: en çò de eres: eles escàiger (s’) vp. escàder, escaire (advenir) escaigença f. asard m. ; coïncidéncia. escàiger vi. escàder, escaire ; arribar escàiger (s’i) vi. reussir (vt.) m’i soi escaijut : ai escadut. escaijuda f. escaduda, escasuda (succès) escantir v. amortar, atudar, esténher. ~ la lutz : atudar escaplevar [éskalléwa] v. bascular escarbilhat, -ada fr. dispos fòïna f. fagina, faïna fòrça ad. plan, mot, hèra (gascon) ; ~ plan : fòrt plan gafet,a n. dròlle, a; jove, a aprendís, sa gat pudís: pudís grafús adj. pudent, grossièr gratolha f. pessigola grèpia/grepia f. manjadoira (dels animals o de Nadau) hauguèra f. falguièra. haugar m. falguerar hèr vt./vi. faire, far ; agir ; formar. hèr-s’i : s’aplicar, s’esforçar, trabalhar de valent. hèr a (+ nom deu jòc) : jogar a. Hè a las cartas : jòga a cartas. hèr (se) vp. se faire, se far ; devenir (per evolucion naturala o professionala) ; s’adaptar ; se nommar. Se hè Labòrda : se sona Labòrda herum m. odor fòrta f., lengabit, escaufit hisança f. fisança, confiança. hisar vt. fisar, confiar. Me hisi a tu : te fau fisança. hoa f. tartarassa (aucèl) hòc m. fuòc ; incendi hormic m. formiga f. jamès ad. jamai jassers [ja'ses] ad. ièr al ser jaupar v. (gos) jaupet m. (gos) lauseta f. (a)laudeta (aucèl) lèg, lèja a. laid,a lag, latja leit: lièch limac m. cagaraula liset m. anaduèlh lotra f. loira, lúria (loiria dins Tarn) mai adv. mas, mès