Arle (en francés Arles) es una vila d'Occitània, en Provença e es la capitala de Camarga. Es una comuna dau departament dei Bocas de Ròse dins la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Son animal totemic es lo leon. Lo gentilici es arlatenc -a.
Toponimia Lo nom d’Arle deriva d’Arelate, mot d’origina celtica significant luec situat près de l’estanhLuec situat près (are) de l’estanh (late) ; lo radicau *lat- es generalament ligat au substantiu feminin latis, bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga late dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : Pèiralata, Lata…. Fonts : Encyclopédie universalis, consultée le 4/05/2008; patrimoine.ville-arles, consulté le 4/05/2008, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'Edat dau Fèrre (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus oppida celtics de Mediterranèaréférence, Dominique Garcia, La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. -s av. J.-C., éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4). Vèrs 50 av. J.-C., Juli Cesar sona encara la ciutat Arelate dins sei Comentaris sus la Guèrra civila (I, 36, 4)« Naves longas Arelate numero XII facere instituit » (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »)..
Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom Arelate sia estat abreujat en Àrele, a l'origina de la fòrma occitanaDAUZAT, Albert. Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits. Delagrave, 1926.. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?).
Sos escainoms istorics son Arle lo Blanc a l'Edat Mejana e Arles en France ("Arles en França") abans 1789https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle.
Geografia Arle se situa a la broa de Ròse, ont comença son dèlta a la pòrta de Camarga. La vila la bastiguèron au sègle VI sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de paluns a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de Ròse que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats.
Quartiers La vila se compausa de nòus quartiers: L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions Actes Sud, lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vilaSource : patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008.
La Roqueta Sonat autrecòps, Borg dei Porcelets o Vielh Borg lo quartier de la Roqueta se situa entre Ròse, lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de Borg deis Porcelets remonta au sègle quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de Vielh Borg li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo Borg Nòu. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcisSource : patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008.
La Cavalariá / Pòrtanhèl Lo Barriòl (au sud) Lo Trebon (au nòrd) Leis Aliscamps (a l'èst) Trencatalha (a l'oèst)
Istòria
Lo periòde preroman
Avans lo periòde roman, la region rodanenca provençala èra poblada per de populacions celtoliguras arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna rocassosa d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un abitat fortificat tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions comercialas amb de navegaires punics, etruscs e grècs. Vèrs 540-530 avC, lei Focèus de Massalia i fondèron un emporion que se transformèt en colonia vertadiera vèrs 500-490 avC.
Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions mediterranèas. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei Nearchi, un pòble installat entre lo pendís sud deis Aupilhas e lo nòrd de Crau. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus.
A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei Nearchi integrèron probable la confederacion dei Sallavis, un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'Ais. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de Massalia. A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei Romans, ai pòbles indigèns installats en Provença. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de Ròse e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la Gàllia Narbonesa.
Lo periòde roman
La fondacion de la colonia d'Arelate
Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e Fòs per leis armadas de Marius en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un cementèri sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la Republica Romana quand Massalia refusèt de sostenir lo partit de Cesar e intrèt de facto en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la desfacha dei Massaliòtas. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a Tibèri Neron de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VIa Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei Bocas de Ròse e de Var foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai colons. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de ciutadans romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit foceanAquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la tribú Teretina, una dei 35 tribús de Roma..
Lo desvolopament de la colonia
Après l'assassinat de Cesar, la colonia gardèt la favor d'Octavian. Vèrs 40 avC, beneficièt ansin d'un premier plan d'urbanisme monumentau portant sus l'amainatjament d'un important espaci public (forum, arc de trionf, teatre) e d'una muralha defensiva. Quauqueis ans pus tard, un barri pus modèrne foguèt construch per completar aquel ensemsFernand Benoit, « La tour des Mourgues, note sur l’enceinte romaine d’Arles », Revue des Etudes anciennes – Annales de la Faculté des lettres de Bordeaux et des universités du Midi, t. 36, Bordèu, Feret et Fils, 1934, p. 206.. Pasmens, en causa de la creissença rapida de la populacion, aqueu perimètre fuguèt rapidament desbordat sus la riba drecha de Ròse amb l'extension dau bastit a TrencatalhaPaul-Albert Février (dir.), La Provence des origines à l'an mil, Rènnas de Bretanha, Editions Ouest-France, coll. « Histoire et Archéologie », 1989, p. 302.. Aquela premiera fasa d'urbanizacion d’Arelate s'acabèt a la fin dau sègle I apC. Permetèt l'establiment d'una vila romana prospèra, capabla de contrarotlar d'un biais eficaç un site estrategic au sud de la vau de Ròse, que son ròtle comerciau es clarament sinhalat dins lei tèxtes d'Estrabon e de Plini lo VièlhRespectivament, dins Estrabon, Geografia, libre IV e dins Plini lo Vièlh, Istòria Naturala, III, 7..
A la fin dau sègle I apC, durant lo periòde flavian, un segond plan d'amainatjament urban fuguèt adoptat per sostenir l'expansion economica e comerciala de la vila. Integrèt la construccion deis arenas e una modificacion dau traçat dei fortificacions. A aqueu periòde, l'eleit arlatenc acabèt son integracion au sen de l'eleit roman en intrant dins leis òrdres equestre e senatoriauPer exemple, Marcus Mettius Rufus fuguèt prefècte dau pretòri en 92 durant lo rèine de Domician, Pompeius Paulinus fuguèt prefècte de l'annòna en 50. Son fiu, egalament dich [Pompeius Paulinus (lo Jove)|Pompeius Paulinus]] fuguèt cònsol en 62.. La vila se dotèt tanben d'una mena de complèxe protoindustriau, lei molins de Barbegau, que permetiá de produrre chasque jorn de volums de farina representant lo manjar de personasLa foncion d'aquela installacion es pas clarament coneguda. Èran pas necessiàrament destinats a l'alimentacion d'Arle, mai èran benlèu gerits per l'annòna per avitalhar de naviris, de legions romanas o la vila de Roma (Philippe Leveau, « Les moulins romains de Barbegal, les ponts-aqueducs du vallon des Arcs et l'histoire naturelle de la vallée des Baux (Bilan de six ans de fouilles programmées) », Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres° vol. 139, no 1, 1995, p). 115-144 ; Gül Sürmelihindi, Philippe Leveau, Christoph Spötl, Vincent Bernard e Cees W. Passchier, « The second century CE Roman watermills of Barbegal: Unraveling the enigma of one of the oldest industrial complexes », Science Advances, setembre de 2018). Amb una poissança idraulica de 50 kW, serián estats la pus importanta concentracion d'energia mecanica dau monde antic (« Technological Innovation and Economic Progress in the Ancient World: M.I. Finley Re-Considered », The Economic History Review, New Series, vol. 53, n° 1, febrier de 2000, pp. 29-59).
Au començament dau sègle III, la religion locala èra dominada per la religion tradicionala romana e de cultes orientaus coma Mitra, Bona Dea, Cibèla o Isis. De divinitats indigènas èran egalament totjorn veneradas. Es dins aqueu contèxte que se difusèt lo cristianisme dins la vila. Segon la legenda, fuguèt Sant Trofime que creèt la Glèisa d'Arle durant lo segond quart dau sègle. Aquò es pas verificable, mai l'existéncia d'una glèisa arlatenca dirigida per un evesque es ben atestada dins una letra de 254 mandada per Sant Ciprian au papa Estève I per defendre de crestians pentós après lei persecucions de DeciCiprian 0250, p. EpistulaL XVIII, letra 68.
Lei dificultats dau sègle III