La civilizacion cartaginesa o civilizacion punica« Punic » vòl dire « fenician » en latin, savent que le mot « fenician » ven del grèc Φοινικήϊος o Phoinikếïos. es una anciana civilizacion situada dins lo bacin mediterranèu e a l’origina de l’una de las poténcias comercialas e militaras mai granda de la region dins l’Antiquitat.
Fondada per de fenicians sus las broas del golf de Tunis en 814 AbC, segon la tradicion mai correnta, Cartage pauc a pauc passèt las autras ciutats fenicianas en Mediterranèa occidentala, abans d’eissaimar d'esperela e de desvolopar la seuna civilizacion. Pasmens demorèt mens coneguda qu'aquela de Roma antica, que la ciutat feniciana foguèt destruida per l’armada romana a l'eissida la Tresena guèrra punica en 146 AbC., casuda contada per de fonts grecoromanas que se repetèron de contunh dins l’istoriografia. Se plan criticada per la celèbra punica fides, prejutjat venent d'una longa tradicion de fiansança contra los fenicians dempuèi Omèr, aquela civilizacion provoquèt pasmens de vejaires mai favorables:
« Per lor poténcia, egalèron los Grècs; per lor riquesa, los Persas. »— Appian, Libica, 2
Istòria
De las originas fins al sègle V
Fenicians en Africa En Africa del Nòrd que, d'en primièr, seriá estat pels fenicians pas qu'una simpla etapa sus la rota dels metals cap a Espanha, lèu se creèt d'establiments fenicians, coma Utica que foguèt fondada en 1101 AbC. segon Plini lo VièlhPlini lo Vièlh, Istòria naturala, XVI, 216. Al sègle XII Abc se coneis tanben un establiment a Lixus (Marròc)Plini lo Vièlh, op. cit., XIX, 63 e la fondacion de Gadés (Cadis, EspanhaVellei Patercul, Istòria romana, I, 2, 3).
La data de la fondacion de Cartage per Didon, una princessa tirena, es objècte de debat, dempuèi l’Antiquitat fins ara. Doas tradicions anticas s'afrontèron: la mai difusada la situava en 814 AbC, segon Timèu de Tauromenion que ne demòra pas que de fragmentsFragment 82 utilizats per d’autres autors. L’autra legenda fa nàisser Cartage a l'epòca de la guèrra de Tròia, tradicion utilizada per ApianAppiean, Libica, I, 1.
Las escavacions arqueologicas mòstran pas una data tan alunhada, d'istorians faguèron l’ipotèsi d’una fondacion fòrça mai tardièra (∼ 670 AbC), o una dobla fondacion, un establiment de comèrci avent precedit la naissença de la quita ciutat segon Pierre Cintas. Los istorians mai recents se fonda sus l’analisi dels annals de Tir, utilizats coma font per Menandre e Flavi Josèp, per avançar una datacion a l'entorn del darrièr quart del sègle IX AbC.
Substrat libian A l’epòca dels primièrs establiments fenicians, l’Africa del Nòrd èra ocupada per de populacions libianas importantas, que la continuitat amb los Berbèrs del Magrèb es la tèsi de Gabriel Camps. Se considèra que s'èra creat un iatus cronologic tròp grand e subretot d'èrsas invasivas successivas tròp nombrosas per que las populacions localas foguèsson pas marcadas de biais durable. Los Egipcians mencionan los libians (nomenats libós) a partir del sègle XII AbC coma essent las populacions situadas al tèrme oèst de lor territòri.
L’origina de las populacions libianas foguèt contada per fòrça legendas e tradicions, mens o mai seriosas, unas evòcan une origina mèda, o pèrsa, selon Procòpi de CesarèaProcòpi de Cesarèa, Guèrra contra los Vandals, II, 10-13. Mai informat, Sallusti dona una origina dels Libians dins sa Guèrra de JugurtaGabriel Camps, Les Berbères, mémoire et identité, p. 36-50. Estrabon(fr) Estrabon, Geografia, XVII, 3 tanben descriu lors diferentas tribús, los noms diferents destrian pas vertadièrament una division etnica e torna pas sus l’unitat del poblat de la region los fenicians arribant.
Espandiment en Mediterranèa e en Africa
Confiscacion de las possessions fenicianas en Mediterranèa occidentala e colonizacion punica Es plan malaisit de destriar, a partir de las escavacions arqueologicas realizadas dins l’ensems dels domeni fenicopunic, çò que tòca los Fenicians tanben tòca los Punics. Atal, los arqueològs mòstran pas de ruptura coma per de sites ancians (Bithia e Nora en Sardenha). La fondacion d’Eivissa, tradicionalament datada de 675 AbC, pòt èsser realizada per l'una o per l'autra.
L’« empèri » punic, que la formacion e lo foncionament resulta pas d’un imperialisme al sens estrict, mas ara considerat coma una mena confederacion de las colonias ja existentas jos la mai poderosa d’aquelas al moment que la ciutat maire, Tir, s'aflaquissiá. Cartage seriá estat encargada d'assegurar la seguretat collectiva e la politica exteriora, e quitament comerciala, de la comunautat.
Los Fenicians d’Occident puèi los Punics aguèron de relacions precòças amb d’autras civilizacions, subretot los Etruscs, amb que bastiguèron de ligams comercialsAristòtel, Politica, III, 9, 6. L’arqueologia confirma aqueles escambis, subretot las lamellas de Pyrgi de Caere e de descobèrtas dins las necropòlis cartaginesas: vases produchs dels etruscs (bucchero) mas tanben inscripcion en etrusc amb que se mòstra un CartaginésMichel Gras, « Étrusques », Dictionnaire de la civilisation phénicienne et punique, éd. . Lo ligam amb los Etruscs vòl tanben travar l'espandiment dels Focèus d’Occident, l’operacion s'acabèt per la desfacha focèa d’AlaliaEdward Lipinski, « Alalia », Dictionnaire de la civilisation phénicienne et punique, p. 14. A partir del declin dels Etruscs, l'aliança ven alara inoperanta.
Antagonisme amb los Grècs: las guèrras sicilianas La prosperitat de Cartage, ligada al comèrci maritim, provòca una rivalitat amb los Grècs sul territòri sicilian. Es la causa que l’illa demorèt longtemps una zòna d’afrontaments locals, degut a la volontat dels protagonistas d’installar d'establiments o de colonias sus las còstas.
Al començament del sègle V AbC, lo conflicte càmbia de natura : Gelon, tiran de Siracusa, ensag d’unificar l’illa amb lo sosten de mai d'una ciutats grègas. La guèrra, inevitabla, se desencadena amb Cartage, qu'obtenguèt benlèu l'ajuda de l’Empièri AquemenidaSegon la tradicion, la batalha d’Imèr se debanèt lo meteis jorn que la Batalha de Salamina.. Amilcar de Giscon, cap dels punics, es vençut a batalha d'Imèr en 480 AbC.
Vèrs 410 AbC., Cartage es reviscolada; son implantacion africana es mai poderosa, e las expedicions alunhadas d’Annon e d’Imilcon mòstran sa mestresa de las mars. Annibal de Giscon desembarca en Sicília en 409 AbC. e fa de victòrias localas mas capita pas a Siracusa. En 405 AbC., la segonda expedicion es mens aisida, lo cap de l’armada moriguèt d'una epidemia de pèste pendent lo sèti d’Agrigent. Imilcon, que succedís a Annibal, pòt negociar amb Denís que cèssen las ostilitats que pareis mai a una trèva qu’a una patz vertadièra. A partir de 398 AbC., Denís ataca Motia, que cai mas es presa de nòu. Un autre sèti se fa davant Siracusa e dura fins a 396 AbC., an ont la pèsta obliga que se lève. La guèrra contunha pendent seissanta ans. En 340 AbC., l’armada cartaginesa demora sonqu'al canton sud oèst de l’illa.
En 315 AbC., Agatòcle de Siracusa pren Messina e, en 311 AbC., envasís los darrièrs establiments cartagineses de Sicília. Amilcar ripòsta; en 310 AbC., contraròtla gaireben tota la Sicília e fa lo sèti de Siracusa. L'expedicion menada per Agatòcle sul continent african es victoriosa que Cartage deu retirar son armada per qu'apare lo seu territòri; la guèrra dura tres annadas e s’acaba per la fugida d’Agatòcle.
Sègle V e naissença d’un empèri african Segon la version mai correnta, Cartage se capvirèt al rèirepaís après la desfacha d’Imèr en 480François Decret, Carthage ou l’empire de la mer, coll. . Mas, aquela tèsi es a èsser controversiada pels istorians qu'estiman que l’installacion africana venguèt màger mai tardierament. Lo sègle V seriá estat segon aquel vejaire pas qu’un espandiment de l’espaci que cal per alimentar una populacion en aument.
Antagonisme amb Roma e fin de la Cartage punica
Primièras relacions amb Roma: los tractats Las primièras relacions amb Roma son pacificas, coma o mòstra los tractats conclusits en 509 AbC – transmés per l’òbra de PolibiPolibi, Istòria generala, III, 5 – puèi en 348 AbC. e 306 AbC.; garantisson a Cartage l’exclusivitat del comèrci dempuèi l’Africa del Nòrd e l’abséncia de pilhatge menat contra los aliats de Roma en Itàlia. La durada totjorn mai brèva entre aqueles tractats foguèt considerada coma significant de tension entre ambedoas poténcias.
Afrontament: las guèrras punicas
Los episòdis nomenats « guèrras punicas » mòstran l’antagonisme que s’espandís pendent mai d'un sègle, de 264 a 146 AbC., l’eissida pareissent longtemps incertana.
Lo primièr conflicte se debana de 264 a 241 AbC., resultant per Cartage a la pèrda de Sicília e al pagament d’un fòrt tribut. Aquela primièra desfacha provòca de consequéncias socialas gravas amb l’episòdi de la guèrra dels Mercenaris, entre 240 e 237 AbC., la vila essent fin finala salvada per Amilcar Barca. Roma profèita d'aquelas dificultats intèrnas per far pièger las condicions de la patz.
Après, l’imperialisme de Cartage s’orienta cap a la Peninsula Iberica e tusta los aliats de Roma, fasent lo segond conflicte ineluctable (219-201 AbC.) après lo sèti de Sagont. Pendent l’aventura italiana, Annibal Barca se mòstra capable de victòrias bravas mas dins l’incapacitat de los espleitar per pujar l'avantatge e aflaquir una Roma alara tranalhanta. Après 205 AbC., la guèrra ne se debana sonque sul sol african, l’an 202 AbC. marcant la victòria finala de Scipion l'African a Zama.
Pendent los cinquanta ans seguents, Cartage torna de biais regular lo tribut pesuc, mas al meteis temps fa d’equipaments costoses, coma de pòrts punics per desvolopar. La ciutat sembla tornar a una epòca astrada, coma o mòstra la construccion de programas edilitaris concertats coma aquel del quartièr punic de Byrsa (ligat al suffestat d’Annibal Barca).
Pasmens, fàcia al reviscol de la ciutat e a la fin del pagament del tribut, Roma impausa als Cartagineses d’abandonar la vila e de se retirar al rèirepaís e, s'anant, de renonciar a lor identitat maritimaHédi Dridi, Carthage et le monde punique, éd. . Al subjècte, Vellei Patercul escriguèt que « Roma, ja mestressa del mond, pensava pas èsser en seguretat tant que demorariá lo nom de Cartage »Aïcha Ben Abed, « Carthage. . Lo refús logic que seguís aquela intransigéncia provòca lo tresen e darrièr conflicte. Marcat pel sèti de Cartage, que dura tres annadas. Al tèrme, quitament se pas cap de sal foguèt espandit sul la tèrra coma o conta l’istoriografia de la fin del sègle XIX e lo començament del XXVejatz al subjècte R.T. Ridley, « To Be Taken with a Pinch of Salt: The Destruction of Carthage », Classical Philology, vol. 81, no 2, 1986, la destruccion de la vila es totala e una Malediccion getada sul site, qu'es declaratsacer. Cartage existís pas mai coma entitat politica, mas longtemps demoran d'aspèctes de sa civilizacion, eissamats en Mediterranèa: elements religioses, artistics e linguistics, quitament institucionals en Africa de Nòrd.
Geografia
Localizacion dels establiments Los sites ocupats pels Fenicians puèi los Punics, capvirats a la mar per far lo ligam amb las rotas comercialas, devián tanben garantir la seguretat dels abitants ne los aparant d’un rèirepaís que podavan èsser ostil. Aquela seguretat èra naturalament assegurada sus una illa, coma Gadés o Motia, mas tanben, dins una mesura mendre, sus una peninsula o un espaci aparat de puèges, fasent, sa defensa mai aisida. Alara, l’excelléncia del site de Cartage explica que foguèt lausat pels autor anciansFrançois Decret, op. cit., p. 55, coma Estrabon que comparava lo site a una « nau ancorat ». Pasmens, la qualitat protectritz del site natural podava pas sufire, alara se deguèt enforçar amb d'amainatjaments suplementaris, coma a Motia: l’illa foguèt cencha d'un barri, una cauçada permetent d'anar al fèrm e permetre lo porgiment.
Cartage, la vila màger: caractèrs generals