La pelòta basca (Euskal pilota) regropas de jòcs de pelòta venent del jòc de palma. Dins gaireben totas las especialitats, lo jòc consistís a tornar, a la volada o après un rebomb, la pelòta contra una paret màger, nomenat frontis, per que casa sus l'airal de jòc nomenat cancha. Lo punt contunha fins a qu'una equipa realize una falta o capite pas a tornar la pelòta abans lo segond rebomb.
Lo jòc pelòta es universal, legats d'autras civilizacions, que los Bascs adaptèron e transformèron amb la lors caracteristicas. Ja evocat dins la mitologia o sus d'estelas funeràrias, practicat dempuèi de sègles dins de zonas de jòcs situadas en montanha, la pelòta basca s'inspirèt al sègle XVII del jòc de palma per i portar fòrça modificacions e crear de novelas e fòrça especialitats. Fàcia a fàcia o contre una paret, en interior o en exterior, la man nuda o amb instruments, l'introduccion del cauchó dins la fabricacion de las pelòtas, pauc a pauc, los novelums crean de particularitats e règlas de la pelòta basca actuala. A la fin del sègle XIX, una pelòta basca espectacle amb de pilotaris professionals nais e contunha existir fins ara, una pelòta basca de tradicion totjorn activa suls frontons.
La Federacion internacionala de pelòta basca (FIPV) reconéis dotze especialitats« Modalités internationales du jeu », sur le site de la FIPV (consulté le 11 mars 2015)., alara que la Federacion francesa de pelòta basca (FFPB) ne reconéis ara vint e doas« La Fédération française de pelote basque », sur le site de la fédération (consulté le 11 mars 2015).. D'entre las mai conegudas i a aquela de la man nuda, sovent considerada coma mai nòbla, lo grand chistera (nomenat cesta punta quand es practicada en jaï-alaï), considerat coma mai espectacular, o la paleta goma plena (nemada abitualament pala), mai accessibla tecnicament e financièrament e mai practicada de cada costat dels Pirenèus.
La pelòta basc se pratictica subretot en Bascoat e dins las regions termièras d'Occitània e del nòrd de l'Espanha, mas tanben dins fòrça autres païses de fòrta migracion basca.
Los terrens de jòc L'airal de jòc o cancha, correspondent a la superfícia de jòc, es limitada al sol per de linhas. La paret ont se deu tornar la pelòta, pels jòcs indirèctes, se nomena frontis. Los terrens de jòc o se practican la pelòta basca pòdon aver de formas e de dimensions variadas segon lor situacion geografica e la data de lor construccion.
L'installacion que s'encontra mai del costat nòrd pirenenc es lo fronton plaça liura (plaza en basc) alors al qu'al sud pirenenc, los frontons paret a esquèrra son mai espandits (Frontón en espanhòl epilotaleku, « luòc de la pelòta », en basc). Dels dos, sol lo fronton del sud es reconegut per la Federacion internacionala de pelòta basca (FIPV). La pelòta basca se jòga tanben en trinquet, terren cobèt e tancat, mai sovent costat nòrd. Lo trinquet essent directament eritat de la sala de jòc de palma francés ont una partida del teulat (tambor) foguèt levat per desemcobrar lo frontis. Exportat en Argentina, lo trinquet argentin diferís un pauc dels europèus car una autra partida del tambor a es levada per desempachar la paret del fons, o paret de rebot (de l'espanhòl rebote, « rebomb »). Es aquela darrièra forma que foguèt causida per la FIPV per la practica de la pelòta internacionala. Lo fronton argentin (frontón argentino), entre paret a esquèrra e trinquet, o lo fronton cuban (frontón cubano), paret a esquèrra fòrça cort, ne son d'autras variantas.
Material e equipament
Vestit del jogaire de pelòta: lo pelotari Pendent los tornegs, lo pelotari es vestit de bragas blancas, de cauçaduras de dominanta blanca e d'un pòlo amb còl de las colors del club. Se deu portar de lunetas de proteccion dins las especialitats de pala, paleta, frontenis e xare, e un casco per las especialitats jogada en interior amb pelòta de cuèr - levat a la man nuda.
Las pelòtas La pelòta es la bala utilizada pels jòcs de pelòta basca. N'i a de talhas, pes e composicion diferentas que varian segon la disciplina praticticada.
La pelòta se costituís d'un clòsc de bois de 20 a 36 mm de diamètre (1). Es enrodat d'un fial elastic (2) (man nuda del nòrd, paleta, pala plaça liura, joko garbi o grand chistera), per constituir lo clòsc que lo pes es reglementat segon lo jòc e l'edat dels jogaires. Auquel clòsc pòt tanben èssser de latèx (3): cesta punta, xare, pala corta, remonte.
Un fial de pura lana verge (4) es enseguida enrodat contrarotlant menimosament son cachament tot lo long del procediment de fabricacion. Un red de fial de coton (5) es cordurat en superfícia per manténer la lana e eviter que cofla. De « uèits » en pèl de cabra (6) son copats e cordurats ensems a la man (7) en 1 o 2 sisas. Aqueles « uèit » sont talhats dins de pargamin (cuèr non ruscat) per la cesta punta, lo xare o lo remonteSource : Jean-Paul Mendiharat, ancienne fabrique de pelotes Pumpa à Saint-Pée-sur-Nivelle..La dimension de la pelòta es reglamentée fòrça precisament. Varia de 5 a 10 centimètres de diamètre, e son pes va de 52 a 230 gramas.
Los instruments de jòc vinheta|Veirina 1 d'instruments de jòc al Complèxe de pelòta basca a Pau. vinheta|Vitrina 2 d'instruments de jòc al Complèxe de pelòta basca a Pau.
Los gants
Los gants de cuèr Los gants de cuèr aparan la man al jòc de palma. L'utilizacion de gants alongats prenent ja un pauc la forma del chistera que n'es anterior. Los primièrs escrichs al subjèctes venon del sègle XX
La forma e la talha dels gants varian segon la disciplina, de la morfologia del jogaire o mai de sa plaça dins lo jòc (abans o arrièr). Après umidificacion, la pèl es tibada sus una forma de fusta, copiá de gants ancians. Tres sisas sont successivament pausadas respectant de periòdes de secatge intermediaris. Son enseguidas corduradas amb un fial trenat, pegat a la man e terminat per una seda de sanglar permetent de lo passar dins los traucs preparats dins l'espessor de pèl. Lo quita gant es enseguida cordurat per l'arrièr de panièr. L'interior d'aquel panièr es encirat per permetre a la pelòta de limpar plan pendent lo jòc.
Al Bascoat, sonque tres personas fabrican lo gants de pasaka e de laxoa, tanben utilizats pels cordièrs al rebot. Dos d'entre eles, vièlhs de mai de 70 ans son en Espanha e lo tresen demora a Sent Joan de Lus.
Los gants de vim o chisteras Un chistera es un panièr (xister en basc e cesta en espanhòl) de vim fixat a la man del jogaire per un gant de cuèr.
Foguèt inventat en 1857 per Jean Dithurbide (dich Gantxiki) a Sent Pèr de NivelaPierre Sabalo 2003, p. 32-33. per remplaçar los pesucs gants de cuèr d’origina, utilizats per trapar et tornar las pelòtas. Mai leugièrs, lo chistera permet d'enviar la pelòta mai luènh e fatiga mens lo braç. Un obrador de fabricacion es obèrt a Ascain e los chisteras fan lor apareisson en partida a Espeleta en 1862. Dempuèi 1887, à Baiona, puèi Anglet, la familha Gonzalez, de paire a filh, contunha de façonar e trenar, a la main, de chisteras de castanh e de vim, n'i mai autres vint del costat sud pirenenc. Se destria ara tress tipes de chisteras segon lor talha e prigondor. vinheta|Chistera joko garbi. Lo chistera joko garbi - gant pichon - pichon chistera: de panièr pauc prigond, la pelòta deu èsser presa e tornada sens s'arrestar. Se la pelòta demora dins lo chistera, i a atxiki, es una fauta. La pelòta tampauc deu rebombar dins lo chistera: lo kask kask, bruch degut al rebomb, es assimilable al berjes (fauta quand un jogaire tòca del còs la pelòta abans de la picar a après l'aver picada). Lo jòc se nomena joko garbi, que significa « jòc net/pur » en basc, quand se jòga en fronton paret a esquèrra de 36 m o en plaça liura. Aquel tipe de gant es tanben utilizat per tres jogaires de de cada equipa al rebot alara los cordièrs son equipats de gants de cuèr. Movement pendent una partida de rebot. Los jogaires son equipats del gant pichon. vinheta|Grand chistera. Lo grand chistera - grand gant - cesta punta en espanhòl: chistera de grand panièr, lo pelotari pòt arrestar la pelòta, marchar unes passes abans de tornar, lo tot dins un meteis movement. Se lo temps es jutjat tròp long o la presa de vam tròp granda, i a fauta. Se la pelòta rebomba dins lo chistera après la recepcion al delà dels costats laterals o de la pòcha de retencion, i a fauta (pumpa). Al contrari de gant pichon, la recepcion se fa sus la punta del panièr (cesta).
Lo chistera de remonte : chistera sudenc tipic de panièr pauc prigond (coma lo joko) mas mai long. I a une pichona diferéncia al nivèl dels materials utilizats, de vim pel joko e lo grand chistera, de rotin pel remonte, s'utiliza sonque en jaï-alaï.
Las palas e paletas Las palas e paletas son de raquetas de fusta permetent de picar la pelòta. Venon dels batedors e pals utilizats al jòc de palma. La paleta goma cava - paleta goma argentina - balina - (paleta goma - paletón - paleta pelota - pala ancha en espanhòl): la mai larg, son pes peut va 400 a 500 g; servís a picar una pelòta de goma cava de 40 g caracterizada per un grand rebomb. S'i jòga en trinquet e en paret a esquèrra de 30 m.
La paleta goma plena - paleta goma espanhòla - pala - pala ancha - (pala - paleta goma maciza en espanhòl): un pauc mai estrecha e mai espesa pesa entre 400 e 500 g tanben. S'utiliza una pelòta de goma plena de 55 g, fòrça mai dura e que lo rebomb depend de la goma utilizada. Un punt colorat indica la longor del rebomb coma a l'squash (blanc: fòrça còrt; jaune: mejan; verd: long; bleu: fòrça long; roge : fòrça fòrça long). S'i jòga en trinquet e en paret a esquèrra de 36 m e en plaça liura.
La paleta cuèr - (paleta cuero en espanhòl): raqueta mai espesa e mens larga qu'aquela de las paletas goma, pesa entre 500 e 600 g e se jòga amb una pelòta pichona de cuèr de 52 g que gaireben 15 g de latèx. Lo jòc es fòrça rapid çò que ne fa un jòc fòrça dinamic e los escambis mens longs. S'i jòga en trinquet e en paret a esquèrra de 36 m e en plaça liura.
La gròssa pala - (pala corta en espanhòl): encara un pauc mai pesuca, espessa e estrecha, sembla a una maçuga e pesa entre 600 e 800 g. La pelòta de cuèr es mai gròssa e pesa 100 g en plaça liura (que 30 g de latèx), lo jòc se nomena alara gròssa pala, e 85-90 g en paret a esquèrra (que 28 g de latèx), lo jòc se nomena alara pala corta.
La pala larga: totjorn mai longa e pesuga amb près de 900 g, per picar una pelòta de 105 a 110 g, se jòga pas qu'al sud e en jaï-alaï.
Las raquetas
Lo xare Lo xare es una mena de raqueta que lo sedaç es sople. Pasmesns s'es originari de Bascoat es en Sudamerica que se desvolopèt per tornar en Euròpa. Los Argentins modifiquèron lo biais de trenar e centrar melhor la pelòta e ganhar en precision. Lo xare tanben se nomena raqueta en argentina; se jòga pas qu'en trinquet.
La raqueta de frontenis La raqueta de frontenis es une simpla raqueta de tenis que lo cordatge es enforcé al respècte de la duretat de la pelòta.
Las especialitats Per cada instrument correspond una especialitat de la pelòta basca, que pòta mai sovent lo nom de l'instrument utilizat.
Los jòcs dirèctes derivats dels jòcs de palma
Rebot