vinheta|Glèisa Sent Aventin, en val del Larbost: remplecs de dos altars galoromans al dieu Abelio, encastrant lo cip funerari d'un parelh. Lo panteon pirenenc es l'ensemble de las divinitats que faguèron l'objècte d'un cult en Pirenèus abans conquista romana e pendent lo periòde galloroman. Las divinitats d'aquel panteon prolific e eteroclit (gaireben una quarantena) semblan aver estat venerats, levat unas excepcions, de biais local, sus de zonas fòrça pauc espandidas. Unas foguèron assimiladas als dieus romans.
Los noms d'aquelas divinitats son mai sovent eissits de la lenga aquitanica, una lenga non indoeuropèa. Foguèron servats sus d'inscripcions latinas d'altars votius per gaireben totes descobèrts en Comenge.
Origina dels rèstes vinheta|Exemple de remplec, totjorn dins la glèisa de Sent Aventin, mas aqueste còp d'un altar funerari (dedicat als dieus Manes del defunt). Los noms de las divinitats pirenencas demorant (una quarantena) venon subretot d'inscripcions latinas levadas sus d'altars votius datant del sègle I ApC. Fòrça d'aqueles altars foguèron trobats, al meteis títol que diferents rèstes coma d'altars funeraris, remplegats dins la maçonariá de las capèlas e glèisas romanas pirenencas.
Un important trabalh d'epigrafia foguèt realizat al sègle XVI e XVII (Joseph Juste Scaliger a XVI e Arnauld Oihenart al XVII). Seguit al sègle XVIII de recercas d'escavacions e de constitucions de colleccions privadas (coma aquela del cavalièr Pierre Rivalz, a l'origina de la colleccion del musèu dels Antics de Tolosa). Al sègle XIX cal signalar l'òbra importanta, mas dobtosa, d'Alexandre du Mège, mas subretot de Julien Sacaze que l'òbra contunha de far referéncia uèi. Al sègle XX se faguèt o tornat far de descobèrtas, la mai importanta essent sens dobte lo sanctuari consacrat a la divinitat Erriap, a Sent BiatLaëtitia Rodriguez et Robert Sablayrolles, Les autels votifs du musée Saint-Raymond, musée des Antiques de Toulouse, Musée Saint-Raymond, musée des Antiques de Toulouse, 2008 (ISBN 978-2-909454-26-9), p. 9-11..
Fòrça d'aqueles rèstes, qu'avián fach l'objècte de levadas, e tanben los luòcs de cult atestats, coma lo luòc dichAruse (de Harauso ?) a Cièr d'ArribèraL'article de Joseph Pouy-Fourca de Parra, « Prieuré d'Aruse », Mosaïque du Midi, vol. , an totes desaparegut« ...aqueles monuments trobats dins lo vilatge d'Ardièja (...) avent estat preses per un curiós, foguèron plaçats sus un radèl que se trenquèt sus un escuèlh ». .
Gaireben totes los rèstes demorants, levat aqueles utilizats en remplèc dins las parets d'unas glèisas, foguèron transportats dins de musèus: lo Musèu dels Agustins a Tolosa (per l'arqueològ del Sègle XIX Alexandre du Mège), lo Musèu de Sant Ramond de Tolosa, lo musèu francés d'arqueologia nacionala de Saint-Germain-en-Laye, lo musèu de Luishon, eca. Quatre altars votius, venent dels entorns de Sent Biat e de l'anciana glèisa d'Arlos, sont al musèu Dobrée à Nantas (lègs de Maurice Gourdon)Musèu Dobrée, Quatre altars votius galloromans de la val de Luishon.
Lor reparticion geografica La partida mai granda dels altars votius foguèron tobats en Comenge e en Val d'Aran. La fòrça granda majoritat es subretot situada tot lo long de la nauta val de Garona (dempuèi la plana de Ribèra passant per Sent Bertran de-Comenge fins a Sent Biat) e de la val de la Pica e del Larbost, a l'entorn de Banhèras de LuishonVejatz los esquèmas sus Laëtitia Rodriguez et Robert Sablayrolles, Les autels votifs du musée Saint-Raymond, musée des Antiques de Toulouse, Musée Saint-Raymond, musée des Antiques de Toulouse, 2008 (ISBN 978-2-909454-26-9), p. 30-31.
La plana de Ribèra (plana Garona), amb las comunas de Cièr d'Arribèra, Ardièja, Martras de Ribèra, Era Barta d'Arribèra, coneguèt a l'epòca galloromana una ocupacion importanta, que justifica la cresença locala, de segur exagerida, segon que « un cat poiriát anar de Sent Bertran de Comenge a ValentinaValentina se trapa al pè de Sent Gaudenç sautant de teulat en teulat »H. Castillon d'Aspet, Histoire de Luchon et des vallées environnantes, Toulouse - Saint-Gaudens, 1851, reprint Éché, Toulouse, 1982.
L'influéncia d'una vila importanta a l'epòca coma Lugdunum Convenarum e dels tèrmes celèbres de Banhèras de Luishon, la preséncia en consequéncia dins aquelas regions de fraccions de la populacion convertidas a las mòrs romanas e sacrificant als dieus al biais roman, la proximitat de peirièra de marbre (coma a Sent Biat), explicariá aquel destriament.
Los cults, lor origina e lor espandiment Un bon tèrç dels teonimsTeonim: nom designant una divinitat. son atestats pas que per una sola descobèrta isolada. Per los autres, levat pel dieu Abelio venerat dins tot lo Cominge, lor airal d'influéncia es restrencha. Dins lo sud d'Aquitània, las populacions èran detriadas, coma o signalavan a l'epòca los istorians Estrabon e Plini lo Vièlh; las comunautats montanhòlas vivian dins una granda autarcia, coneissián pas que pauc de contactes los unas amb las autrasArticle La religion sur le site Pyrénées Antiques de l'Université Toulouse le Mirail.. Aqueles cults èran locals e avián pas gaire d'espandiment.
Aquelas divinitats son conegudas pas que per de dedicacions eissidas d'un sol sanctuari: a Montcirèr, un sanctuari al dieu Erge conteniá vint e quatre dedicacions; près de Sent Biat, vint altars èran dedicats a Erriap; a Ardièja, vint altars al dieu Leheren èran remplegats dais la capèla de Sent Pèr (uèi desmolida) e la glèisa paroquiala ; un mai foguèt trobat a Francavièla, a uns dotze quilomètres, çò que daissa supausar l'existéncia pròcha d'un ancian sanctuari consacrat a aquela divinitat. Del meteis pel dieu Artahe, que sièis altars foguèron trobats a Sent Pèr d'Ardet. L'espandiment del cult d'aquelas divinitats sembla pas anar al delà de lor sanctuari.
Dins d'autras escasenças, es possible d'identificar un pichon airal en que de divinitats èran veneradas: los cinc altars a la divesa Lahe son situadas dins la val de la Loja. Set altars al dieu Ageio son situats entre la vall de Campan e Montrejau. Lo dieu Sèisarbo es venerat dins la val d'Arbas.
Origina dels teonims Se los noms d'aquelas divinitats foguèron latinizadas qu'inserits dins d'inscripcions latinas, pasmens fa pas cap de doptes que los noms dels dieus pirenencs son eissits d'una lenga anteriora a la preséncia romana.
Achille Luchaire foguèt lo primièr de signalar en 1879Achille Luchaire, Études sur les idiomes pyrénéens de la région française, 1879. la semblança entre unes d'aqueles noms e lo basc, quitament se l'arribuiguèt a gaireben totes, coma èra la costuma en son temps, de raïces celticas o galleses.
Dempuèi, fòrça controvèrsias e bregas d'escola se debanèron suls aprochaments possibles dels noms d'aquelas divinitats amb de raïças ibèras, celticas e bascas, veire « liguras ». D'un costat, l'espandiment de la lenga basca (o puslèu protobasca) sus una granda partida dels Pirenèus sembla atestada per la toponimia. D'un autre costat, lo deschifeament de l'ibèr e son destriament del celtibèr, l'abandon de l'ipotèsi del basquiberisme permetèron dins los ans 1950 las recercas de Koldo Mitxelena e de René Lafon, puèi mai recentament aquelas de Joaquín GorrochateguiJoaquín Gorrochategui, Estudio sobre la onomástica indígena de Aquitania, 1984, meton en valor la multiplicitat de las pistas esquemanticas e fasent mens asseguradas, malgrat d'omonimias a vegadas evidentas, los aprochaments possibles amb los vocables del basc modèrneLaëtitia Rodriguez et Robert Sablayrolles, Les autels votifs du musée Saint-Raymond, musée des Antiques de Toulouse, Musée Saint-Raymond, musée des Antiques de Toulouse, 2008 (ISBN 978-2-909454-26-9), p. 12-14..
La terminason en -e es frequenta dins los noms dels dieus pirenencs. Aquela terminason es o un datiu, o una forma indeclinabla de la lenga aquitanicaRodriguez et Sablayrolles, op. cit., p. 44.. Al subjècte de las diferentas variantas d'un meteis nom (per exemple aqueles de Baigorix o de Harauso), trobadas a vegadas sus d'altars d'un meteis luòc (coma es lo cas per Alardos / Alardost a Cièrp Gaud), pòdon daissar entendre de diffcultats de transcriptcon en latin de las sonoritats de la lenga aquitanica, d'adaptacion a la declinasons de la lenga latina mas tanben una coneissença aproximativa d'aquel quitament al sen de las classas mai o mens romanizadas de la populacionRodriguez et Sablayrolles, op. cit., pp. 26-27 et p. 185..
Assimilacion als dieus romans Lo cult dels dieus locals se produson en parallèl amb aquel dels dieus romans recentament implantats (o d'autres dieus coma Cibèla e Mitra, d'origina orientala) e se faguèt coma endacòm mai una assimilacion frequenta dels uns e dels autres. Jupitèr se vei identificat al dieu local Beisirisse; es invocat coma Auctor bonarum tempestatiumInscripcion d'Era Escura, in Olivier de Marliave, Panthéon pyrénéen., « actor de las bonas sasons », atribucion que se trapa enlòc mai; se presenta sens sa barba a Heches. Mart, plan adaptat als dieus locals (Leheren, Sutugius, Dahus, Arixo e, totjorn en Aquitània mas fòra del sector pirenenc, al dieu Lelhunnus a Aira). Segon Olivier de Marliave, aqueles cults aurián demorat mejans las tradicions dels Prestons, dels Bacairòls e dels Malevats d'Arièja et de l'AndòrraOlivier de Marliave, Panthéon pyrénéen, p 24.. Apollon se presenta benlèu coma Abelion. Minèrva se figura jols trachs de Belisama. Gaireben totes los autres son de divinitats topics: Dis Montibus, « als dieus dels monts », FólzerL'Année Epigraphique 2006 signala al numèro 809 una inscripcion Fulguri Deo à Pouzac., Fonts, e fòrça Nimfas.
Las representacions visualas de las divinitats son posterioras a l'ocupacion romana, los Galleses avent pas l'abituda de presentar lors dieus jos forma umana, tot coma de pòbles germans que parla Tacit: « Emprisonar los dieus dins de muralhas, o los presentar jos una forma umana, sembla als Germans tròp pauc digne de la grandor celèsta. Consacran de bòscs ramuses, de selvas escuras; e, jols noms de divinitats, lor respècte adòra dins aqueles misteriosass solitudas aqueles que lors uèlhs veson pas »Tacite, De origine et situ Germanorum liber, IX. .
Postaritat Lo sovenir dels dieus ancians s'atudèt lentament de la memòria locala. La descobèrta dels altars al sègle XIX tornèt al vam l'interés pels letrats, mas tanben d'unes poètas coma José María de Heredia. Demorant un temps a Marinhac a la confluéncia de Garona e de la Pica, Coneguèt d'altars votius de la region, que ne va directament referéncia dins de poèmas de son recuèlh Les Trophées. E subretot lo pèma Le vœu:
Aujourd'hui, comme aux jours d'Iscitt et d'Ilixon, Al jorn de uèi, coma als jorns d'Iscitt e d'Ilixon, Les sources m'ont chanté leur divine chanson ; Las fonts me cantèron lor divina cançon; Le soufre fume encore à l'air pur des moraines. Lo solpre fuma encara a l'aire pur de las morènas. C'est pourquoi, dans ces vers, accomplissant les vœux, Aquí perqué, dins aqueles vèrs, acomplissent los vòts, Tel qu'autrefois Hunnu, fils d'Ulohox, je veux Vòli tal coma o faguèt Hunnu, filh d'Ulohox Dresser l'autel barbare aux Nymphes Souterraines. Levar l'altar barbar a las Nimfas Sosterranhas.
Lo dieu Abelio inspirèt son nom de pluma a l'écrivan Raymond Abellio.
En 1997, una divinitat pirenenca inspirèt a l'escrivan Philippe Ward lo roman fantastic Artahe: dins un vilatjòt dels Pirenèus contunhavan lo cult d'aquel « Dieu Ors ».
La darrièra nascuda de las estacions d'espòrt d'ivèrn pirenencas, Nistos-Cap Neste, a placèt sa comunicacion jol nom Domèni dels dieus. Las pistas màger pòrtan de noms de dieu: Erge, Silvan, CibèlaDe vertat, lo cult de la divesa Cibèla èra puslèu rare dins los Pirenèus centrale. , Abelio, Belisama, Ageion, Arixo, Fagus.
Lista dels dieus pirenencs màger
Divinitats atestadas