Un emperaire roman es lo cap de l'Empèri roman, dempuèi la fin de la Republica romana amb August (en 27 AbC) fin a l'aclapament de l'Empèri roman d'Occident (Romulus August, 476) e la casuda de l'Empèri bizantin (Constantin XI, 1453).
Dins la Roma antica, lo tèrme se definí pas una foncion precisa e legala mas puslèu un ensems de poders que podèron s'apondre, se sostraire o cambiar al cors dels sègles (mai sovent basat sus un acumulacion dels poders republicans e del sosten de l'armada). Lo títol d' "empraire", resultant d'un concèpte pro modèrne, es pas utilizat pels Romans amb lo meteis sens: se un òme èra "empraire proclamat", èra sovent nomenat "August", "Cesar" o "imperator" pels militars (que ne ven lo tèrme emperaire), alara que lo títol es uèi utilizat per resumir la posicion tenguda pels individús tenen lo podeir dins l'Empèri roman.
Los emperaires romans refusavan d'èsser considerats coma de reis, aimavan mai l'idèa d'aparéisser coma de líders de la Republica, quitament s'es defunta. Lo primièr emperaire, August, evita tota associacion amb lo tèrme de monarc, cridant que sos poders son autenticament republicans, e amb lo periòde del Principat (27 AbC-285 ApC), las institucions republicanas (senat, cònsols, magistraturas, eca.) son conservadas, e l'emperaire es considerat , « primièrs entre sos parelhs ». Amb Dioclecian, que comença lo Dominat (285-476), aquelas institucions son abandonadas, e los empereraires venon de "monarcs", pasmens se lo contraste amb los "reis" sián mantengut, e venon , « mèstres e dieu ». Dins l'Empèri roman d'Orient (Byzantin), los emperaires adoptan lo títol de Basileus ("rei" en grèc), mas qu'es reservada als emperaires "romans", alara que los autres reis son nomenats Rigas.
En mai de lor foncion pontificala (), los emperaires avián un estatut divin, d'en primièr après lor mòrt, e, dempuèi lo Dominat, a partir de lor accession al poder. Quand lo cristianisme preval sul paganisme, l'estatut religiós dels emperaires cambia, per venir lucctenent del Crist sus Tèrra.
Foncions e poders dels emperaires romans
Las originas del poder imperial Lo poder imperial es una delegacion, una mission confiada a un individú teoricament causit o acceptat pel pòble roman e lo Senat. Los Cesars successius son tanben presentats coma « una cadena perpetuela de delegacions »Gilbert Dagron, Empereur et prêtre, sur le « césaropapisme » byzantin, Paris, Gallimard, 1996, 72.. drecha|vinheta|240x240px|Neeron, Musèus del Capitòli (Roma). Tot ciutadan abnegat, apartenent a la noblesa senatoriala dels « clarissims » pòt pretendre al poder per assegurar lo salut comun. De leis non escrichas escartan los Grècs e mai tard los Germans. Pas cap d'emperaire roman ven d'aqueles dos pòbles.
Per l'istorian J. Béranger, los emperaires romans son de grands « patriotas » qu'assumisson los afars publics, las passent tot naturalament a lor eritièr presomptiu, o encara los conqueriguèron de nauta lutaJ. Béranger, Recherches sur l’aspect idéologique du principat, Bâle, 1953, p. 72.. L’emperaire es donc pas un rei ereditari. A vegada, los emperaires adòptan la persona destinada a lor succedir. A vegada, la succession es ereditària. Mas dins aquel cas, lo novèl emperaire, succedís a son paire dins son pòst sonque se recebèt expressament l’investituraDagron, p. 70. En cas de crisi, un general portat en triomf pels sieus soldats pòt per las armas accedir al poder suprèma, es lo cas pendent la crisi del tresen sègle.
Fins a la fin de l’empèri bizantin, l'idèa que lo tròn èra la proprietat de pas degun, ni d’un individú ni d’una dinastia, es acabada. La consequéncia d'un tal sistèma es lo risc de guèrra civila a cada cambiament de regne. Los perides ont la succession se realiza de biais tranquil coma jols Antonins, èran d'excepcionsPaul Veyne, « Qu'était-ce qu'un empereur romain », Diogène, no 199, 2002/3. [lire en ligne]. Lo Senat e lo pòble an la crenhença d’una guèrra civila al còrs a cada succession. Acceptan donc lèu l'idèa qu’un descendent del prince regnant prenga la seguida de son paire. Un dels devers de tot emperaire es de preparar lo passatge pacific de son tròn. La causida mai logica es, quitament als uèis dels Romans, de designar son filh o de n'adoptar un. Al sègle I, après l'assassinat de Neron, Galba adòpat en preisa Pison, Oton se prepara a adoptar son nebòt e Vitellius presenta son enfant als sieus soldats. Quand l’emperaire regnant capita a transmetre sens problèma son poder a son successor, aquò es considerat coma l’acabament d’un regne astratDagron, p. 42-43.. De fach, l’ereditat del tròn es gaire pas un principi de drech public, mas una practica aristocratica admesa per l’opinion romana.
Als sègles III e IV, los emperaires son creats per un nòu grop, l’estat major de l’armada. Causissiá lo nòu emperaire, qu'es enseguida avalizat pel Senat. Lo reng imperial venguèt, als uèis dels militars, lo grade mai naut dins la ierarquia dels oficièrsPaul Veyne, « Qu'était-ce qu'un empereur romain », Diogène, no 199, 2002/3. [lire en ligne].
Imperator Lo tèrme nòstre d'emperaire ven del mot latin imperator, que lo mòt latin aparten a la familha de imperare (comandar) o imperium (comandament, poder). Lo mot imperator designa un general victoriós avent èsser aclamat per sas tropas e avent tanben agut drech al triomf, doant pel Senat. Pasmens, après lo triomf, al meteis temps que son imperium (poder de comandar las tropas), devián tanben pausar son títol.
Juli Cesar es lo primièr dirigent roman de portar aquel títol, seguit per August, primièr emperaire. Lo títol dimperator enseguida passèt d'usatge abans de tornar jol regne de Neron e serà enseguida portat coma praenomen per totes los emperaires romans. De là ven lo fach que lo títol imperator ven subretot portat per l'emperaire. Lo general victoriós, quitament aclamats per lors soldats, veson sovent aquela aclamacion èsser aponduda a la lista d'aquelas de l'emperaire.
Les Romains abreujavan le tèrme imperator en IMP, e aquel tèrme apareissián mai sovent dos còps dins la titulatura d'un emperaire. Lo primièr còp donc coma prenom (praenomen), e lo segond còp coma títol, seguit del nombre de còps ont l'emperaire aviá estat personalament o pels sieus generals, aclamat (l'accession a l'Empèri comptava per una acclamacion).
Dels podes immenses Mercé a l'imperium, l'emperaire es tot poderós. Son poder es absolut, complet e illimitat, sens partatge e sens aver a tornar de comptes a quin que siá. L’imperium es la poténcia absoluda e complèta d’un oficièr sul camp de batalha. A drech de vida e de mòrt suls sieus òmes. Aquela poténcia qu'èra divisada entre mai d'un magistrats es amb l'Empèri dins las mans d'un sol òme. L'emperaire decidís de la patz e de la guèrra, lèva los impòsts e es lo mèstre de las despensas publicas. En qualitat de Pontifex maximus, es lo mèstre dels cults publics e dels drechs religioses. Pas cap d'autres poders limita lo sièu. Cada novèl emperaire a un ròtle tan indeterminat qu’immens. L’emperaier pòt legiferar directament per un edicte o un simple rescrit qu'a la meteissa fòrça qu’una lei votada pel Senat, car tot çò que decidís l'emperaire es legal. Consulta lo Senat sonque coma li cal e n'obten çò que vòlPaul Veyne, « Qu'était-ce qu'un empereur romain », Diogène, no 199, 2002/3. [lire en ligne].
Coma l'emperaire pòt decidir de tot, a cada dificultat li es demandar de s’en ficar. L'emperaire a drech de vida e de mòrt sus totes lo subjèctes. Quitament pòt far executar un senator sens jutjament, car la viada de tot òme, es a sa mercé. L'emperaire ten donc sol le poder vertadièr, tot tocan d’èsser un servicial responsable de l’Estat. Aquela ambivaléncia èra la quita esséncia del cesarismeA. Wallace-Hadrill, « Civilis princeps : between citizen and king », dans Journal of Roman Studies, 72, 1982, p. 32-48.. De fach, lo ceremonial, lo cul imperial e lo caractèr sagrat dels imatges imperials escavan un valat entre los emperaires e lo rèste dels òmes. Mai, al vejaire del pòble, l'emperaire es pas un mandatari, mas un mèstre, un èsser superior per natura als sieus subjèctesPaul Veyne, « Qu'était-ce qu'un empereur romain », Diogène, no 199, 2002/3. [lire en ligne]. La cort imperiala fa pas que los menar cap a la megalomania.
Un personatge « sagrat » Pels Orientals e una partida de las populacions ellenizadas, l’emperaire es un monarc, un basileus. Lo ligam d'aquel rei amb los sieus subjèctes se manifesta dins lo jurament de ligam a la persona del sobeiran. Cada an totes los abitants de l’Empèri fan lo jurament a l’emperaire. Cada subjècte jura de prene en totas causas la causa del prince e de sa familha, de los defendre al prètz de sa vida e d'aquela dels sieus enfants, d’èsser l’enemic dels enenics de l'emperaire e de denoncair tota accion, volontat o paraula qui lor serián ostilasPaul Veyne, « Qu'était-ce qu'un empereur romain », Diogène, no 199, 2002/3. [lire en ligne]. Lo cult imperial enfortís encara lo sentiment monarquic e lo caractèr divin del prince.
L'evolucion del poder imperial
Lo Principat Un còp al poder sol, Octavi evita los títols de rei e de dictator, fatals a Cesar; pasmens, alara que se gardava las apéncias de la Republica, concentra dins sas mans totjorn mai de foncions republicanas: foguèt tretze còps cònsol, e recep los poders de censor e de tribun de la plèba sens èsser estat elegit a aquela magistraturas. De -31 a -27, prepara l'estabilizacion del regime novèl que n'es lo fondator: lo principat. Pendent la sesilha del Senat de genièr de -27, la res publica, es en aparéncia restaurada per el et torrnada al Senat e al pòble. De fach, le Senat garda pas que l'administracion d'unas províncias sens legion. Octavi, que recep pac après lo títol d'August, garda sos immenses poders e se vei confiar l'administracion de las província frontièras e donc lo comandament de las armadasPaul Petit, Yann Le Bohec, Le Haut Empire, Encyclopaedia Universalis, DVD, 2007. Lo nom d'Augustus mòstra son caractèr sagrat e divin, e balha a sas decisions un pes considerable pasmens s'existís pas de fondament institucional. En -23, recep la poténcia tribuniciana complèta e a vida, basa civila de son poder, e un imperium proconsular màger (mai grand qu'aquel dels procònsols de las províncias senatorialas). En - 2, recep lo títol de Paire de la patria, que plaça jos sa proteccion l'ensemble del pòble roman. Pertot es lo « primièr », lo princeps. Aquel nom demora pel regime que fondèt: lo principat. August interven dins l'eleccion dels magistrats mercé al drech de recomandacion. Pòt far intrar al Senat qui vòl e nomena a totes los escalons de foncionaris que son sos legats (delegats) dins las legions, las província. Dirigís la diplomacia e la politica exteriora. Fin finala, l'emperaire dispausa de mejans financièrs considerables, mercé a sa fortuna personala en partida eritada de Cesar, als revenguts d'Egipte, son domèni privat, e a unes impòstes qu'alimentan las caissas imperialasPaul Petit, Yann Le Bohec, Le Haut Empire, Encyclopaedia Universalis, DVD, 2007. Al meteis temps, creèt d’autras foncions (prefèctes, legats de las províncais imperialas, ...) que lo titularis dependavan pas que d'el.
Mai, Octavi se faguèt balhar pel Senat roman los títols d' Imperator, d' august e de Princeps senatus (lo primièr de parlar au Senat). Aquel darrièr títol, vengut « Prince » amb lo temps, fa guèt designar jol nom de Principat la forma de poder realizada per August.
Los primièrs successors d’August (julioclaudians, flavians, antonins) tornèron a aquela ficcion d’un govèrn al nom del Senat e del pòble roman (SPQR = Senatus PopulusQue Romanus), concentrant totjorn mai de poder personal. Los mots « Imperator » e « Augustus » venon dels títols portats per cada emperaire.