Luses (filosofia)

vinheta|Imatge de tampa de l'interpretacion per Voltaire de l'òbra d'Isaac Newton, elements de la filosofia de Newton, mes a la portada de totòm (1738). Lo manuscrit del filosòt setat, que traduch l'òbra de Newton, sembla « far lum » que la font, al biais quasi divin, ven del quita Newton, lutz rebatida pel miralh tengut per una musa, qu'es la traductritz de l'òbra de Newton, Émilie Du Châtelet, mestressa e collaboratritz de Voltaire. Lo movement de las Luses es un movement cultural, filosofic, literari e intellectual qu'emergís dins la segonda mitat del sègle XVII amb de filosòfs coma Spinoza, Locke, Baile e Newton, abans de s'espandir dins tota Euròpa. Per extension, foguèt donat a aquel periòde lo nom del sègle de las Luses.

Per lor engatjament contra las opressions religiosas e politicas, los membres d'aquel movement que se pensavan coma un elèit avançat trabalhant per un progrès del mond, combatent l’irracional, l'arbitrari, l’obscurantisme e la supersticion dels sègles passats, realizant au renovacion del saber, de l’etica e de l'estetica de lor temps. L’influéncia de lors escrichs foguèt determinanta dins los grands eveniments de la fin del sègle XVIII que son la Declaracion d'independéncia dels Estats Units d'America e la Revolucion francesaJosiane Boulad-Ayoub : « Ainsi explicitée, adaptée, transformée, la Philosophie a pu servir de garant aux idées et aux valeurs que la Démocratie française sur toute l’Europe, et qui, au nom des lois de la République une et indivisible, au nom de la liberté, de l’égalité, et de la fraternité, faisait trembler les tyrans sur les champs de bataille ou, chez elle, guillotinait le roi » et « La vie coloniale (de l’Amérique du Nord) s’organisa autour de quatre idées inspirées par les philosophes des Lumières : les droits naturels, la hiérarchie de lois (aucune loi des colonies n’est contraire à la Couronne ), la séparation des pouvoirs, le contrôle du contre-pouvoir. .

Lo movement del novelum intellectual e cultural de las Luses demora, al sens estricte, europèu subretot, e se debana gaireben sonque exclusivament dins un contèxte especific de maduracion de las idèas eritadas de la Renaissença. La pensada de las Luses s’espandiguèt per Euròpa, pasmens se la traduccion del tèrme, dins las autras lengas europèas, privilègian l'idèa d'un « enlusiment » venent de l’exterior, alara que lo tèrme original francés dona l'idèa que las Luses venon de se meteis. De biais pro general, suls plans scientific e filosofic, las Luses veson lo triomf de la rason sus la fe e la cresença; suls plans politic e economic, lo triomf de la borgesiá sus la noblesa e lo clergat.

Tematicas de la filosofia de las Luses

Revolucion dins las sciéncias e programa de la filosofia de las Luses

Evolucion de la reflexion scientifica vinheta|Fragment del frontispici de l’Encyclopédie de Diderot e D’Alembert: s'i vei la Vertat irrandianta de lutz; a drecha, la Rason e la Filosofia li arracant son voela (pintura de Charles Nicolas Cochin e gravadura de Benoît-Louis Prévost en 1772). Lo movement de las Luses foguèt, en granda partida, lo contunh de las descobèrtas de Nicolas Copernic al sègle XVI, pauc difusada de son vivent, puèi subretot de teorias de Galileo Galilei (1564-1642). Una quista d’axiòmas, de certituds eprovadas, se contunhent dins le movement del cartesianisme pendent tot lo sègle XVII.

Gottfried Wilhelm von Leibniz (1646-1716) desvelopa las matematicas e lo calcul infinitesimal. Sa filosofia de las monadas se demarcava tanben d'aquela de René Descartes. Los filosòfs britanics coma Thomas Hobbes e David Hume, adoptèron un caminament empiric, insistissent suls sens e l’experiéncia dins l’acquisicion de las coneissenças, al prejudici de la rason pura.

Baruch Spinoza prenguèt partida per Descartes, subretot dins son Etica.. S'escarta pasmens de son aïnat dins son Tractat de la reforma de l'entendement (Tractatus intellectus amendatione), ont mòstra que lo procediment de percepcion engatge en maid de la rason los sens e l’intuicion. La concepcion de Spinoza èra centrada sus una vision de l’Univèrs ont Dieu e la Natura fan pas qu’un. Aquela idèa vendrà centrala al sègle de las Luses., dempuèi Isaac Newton (1642-1727) fins a Thomas Jefferson (1743-1826).

Un cambiament notable foguèt l’emergéncia de la filosofia naturalista mejans tota l’Euròpa, incarnada per Isaac Newton. Sas idèas, sa capitada indenegabla per confrontar e assemblar las pròvas axiomaticas e las observacions fisicas en un sistèma coerent, fan de prediccions, donèron lo ton de tot çò que seguirián son exemplar Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687). Per mostrar lo progrès entre l’Edat de la Rason e lo movement de las Luses, l’exemple de Newton demora en efièch non passable, que lo scientific utiliza de fachs observats empiricament, coma la dinamica de las planètas de Johannes Kepler o l’optica, per bastir una teoria sosjacenta explicant aqueles fachs a priori: la Lei de la gravitacion universala. aquel movement correspond a l’unificacion d’un pur empirisme, coma aquel de Francis Bacon e de l’apròche axiomatic de Descartes (1596-1650).

La cresença dins un mond intelligible ordonat pel dieu crestian representèt leo lanç mai fòrt del questionament filosofic sus la coneissença. D’un costat, la filosofia religiosa se concentrava sus la pieta, la tota poténcia e lo mistèri de la natura ultima de Dieu; de l’autre, d'idèas coma lo deïsme soslinhava que lo mond èra visiblament comprensible per la rason umana e que las leis lo governant l’èran tanben. L’imatge de Dieu coma « Grand Orlogièr » penetèt alara los esperits, alara que los observaires del mond prenián consciéncia qu'aquel darrièr semblava de segur parfièchament ordonat e que, dins le meteis temps, se realizava de maquinas torjorn mai sofisticadas e precisas.. Sus aquel subjècte, es interessant de soslinhar la critica d'aquela teologia naturala portada per Buffon, lo mai que celèbre naturalista del sègle XVIII, dins son òbras monumentala Istòria naturala. Buffon rebuta l'actitud que consistís a atribuir a l’intervencion divina, subrenaturala, çò que la sciéncia sap pas – pas encara – explicar. Aquela critica li valguèt d’afrontar la Sorbona que, dominada per la Glèisa catolica, que de contunh volgava lo censurar. En 1751, se li obliga de se retractar sus « de proposicions contràrias a la cresença de la Glèisa », per aver prepausat un edat de 74 000 ans a la Tèrra, alara qu'èra admés per vertat scientific lo recit biblic e la datacion de nòstra planèta gaireben 6 000 ans. Mai es ostil al sistèma de classificacion de son contemporanèu suedés non mens celèbre, Linné, es pas luènh de pensar que l’òrdre existís pas dins la naturaYves Zarka (avec la collaboration de Marie-France Germain), Buffon, le naturaliste philosophe, éditions Chemins de tr@verse, 2014.

Libertat individuala e contrat social Aquela constança per cercar e enonciar de leis, per determinar los comportaments particulars, foguèt tanben un element important dins la constitucion d’una filosofia ont lo consèpte d'individualitat prevaliá, dins lo sens ont l’individú aviá de drechs basats sus d’autres fondaments que la sola tradicion. Se parla alara d’aveniment del subjècte pensant, coma l’individú que pòt decidir per son quita rasonament e pas mai jol jo dels usatges e costumas. Atal, John Locke redigissiá sos dos Tractats del govèrn civil ont avança que lo drech de proprietat es pas familhal, mas totalament individual e legitimat pel trabalh consacrat al terren concernat, e tanben de sa proteccion fàcia a altrú. Un còp l’idèa emesa qu’èran de leis naturalas e dels drechs naturals, veniá possible de s’aventurar dins los domènis novèls que se nomenan ara l’economia e la politica.

Dins son celèbre ensag Was ist Aufklärung?, Immanuel Kant dona de las Luses la definicion seguenta: « Las Luces es la sortida de l’òme fòra de l’estat de tutèla qu'es d'esperel reponsable. L’estat de tutèla es l’incapacitat de se servir de son entendement sens la mena d’un autre. Sèm se meteis responsable d'aquel estat de tutèla quand la causa ten non pas a una insufiséncia de l’entendement mas a una insufiséncia de la resolucion e del coratge de se'n servir sens la mena d’un autre. Sapere aude ! Aja lo coratge de te servir dels tieu entendement ! Tal es la devisa de las Luces. »

Las Luses se basan donc sus la cresença en un mond racional, ordonat e compensible, exigissent de l’òme l’établisment d’una coneissença tanben racionala e organiszada. Aquò comença per l’idèa que las leis governan, que sián los cèls o los afars umans e que lo poder del Prince emana de la lei e non pas lo contrari. La concepcion de la lei coma contracte social teorizada ear Jean-Jacques Rousseau coma relacion recipròca entre los òmes, puslèu qu’entre las familhas o de grops, ven totjorn mai remarcable, accompanhada del desir de la libertat individuala coma realitat imprescriptibla - lo sol drech venent de Dieu. Lo movement de las Luses creèt o tornèt inventar donc las idèas de libertat, proprietat e racionalitat, coma se las coneis encara uèi e coma son introducha dins aquela filosofia politica: l’idèa e le desir d’èsser un individú liure, libertat encara mai garantiada que l’Estat ne reliza l'estabilitat de las leis.

Per comprene quines cambiaments intervienon realament entre « l’Edat de Rason » e lo « movement de las Luses », la comparason entre Thomas Hobbes e John Locke es un bon apròchi. Hobbes, que passa los tres quarts del sègle XVII, comencèt de classificar de biais sistematic las emocions umanas, çò que lo menèt a menar un sistèma regde garantissent per coercicion l'estabilitat del caòs primari - qu'es la font de son trabalh (vejatz Leviatan). Al contrari, Locke vei dins la Natura la font de l’unitat e de totes los drechs, que l’Estat deu s’assegurar de recobrar e d'aparar, non pas d’escanar. Atal, la « revolucion » culturala entre los dos sègles fa intervenir la relacion de l’òme a la Natura.

Aquela recerca mena, en França, a la formulacion dels drechs de l'òme, que tròban son expression dins la declaracion dels drechs de l'òme e dels ciutadans de 1789, qu'influencièt fòrça las declaracions de drechs lpendent de segègle seguents, et entraïnèt dins sa tirassièra de trebolums politics dins lo mond entièr. Que siá en França o als Estats Units d'America, las libertats d'opinion, de religion, de pensada, d'expression tenon une plaça fondamentala.

Valors e representacions socialas de las Luses vinheta|Jean-Jacques Rousseau.

Changement de représentation Les valeurs essentielles défendues par les hommes des Lumières dans toute l’Europe sont la tolérance, la liberté et l’égalité. Ces valeurs débouchent, en Angleterre, en Amérique et en France, sur la définition de nouveaux droits naturels et sur une séparation des pouvoirs politiques. À ces valeurs s'ajoutent le goût de la Nature et le culte de la raison.

Ideal del filosòf vinheta|L’Histoire des deux Indes de l’abbé Raynal, encyclopédie de l’anticolonialisme au XVIIIe siècle La figura ideala de las Luses es lo filosòf, òme de letras amb una foncion sociala qu'exerçcís sa rason dins totes los domènis per guidar las consciéncias, presica una escala de valors e militar dins los problèmas d’actualitat. Es un intellectual engatjat qu'interven dins la societat, un « onèste òme qu'agís en tot per rason » (Enciclopèdia), « que s’ocupa a desmascar de decas » (Diderot).

Lo racionalisme de las Luses exclusís pas cap de biais la sensibilitat. Rason e sentiment dialògant quitament al sen de la filosofia de las Luses. Los pensaires de las Luses pòdon èsser capables de rigor intellectuala mas tanben de sensibilitat.