En biologia, l’evolucion es la transformacion de las espècias viventas que se manifèsta per de cambiaments de lors caractèrs genetics pendent de generacions. Aqueles cambiaments successius pòdon abotir, a partir d'una sola espècia, a la formacion de novèlas « espècias-filhas » . Lo fenomèn d'evolucion permet d'explicar l'origina de la biodiversitat sus Tèrra. L'istòria de las espècias se pòt alara pensar e representar jos la forma d’un arbre filogenetic.
De filosòfs de l’Antiquitat (Lucrèci, 98-54 AbC, per exemple) aprochèron lo fenomèn de l’evolucion, mas es sonque a partir del sègle XIX que de teorias prepausan d'explicacions scientificas, es a dire refutablas o demostrablas. Lo modèl del transformisme de Lamarck dubriguèt la dralha. Puèi, a partir de 1859 amb la publicacion de De l'origina de las espècias per Charles Darwin., lo modèl darwinien de l’evolucion s’impausèt progressivament dins la comunautat scientifica coma aquel explicant un maxim de fachs observables amb un minim de postulats (principi de parcimonia). Darwin illustra, amb d'observacions detalhadas, la tèsi que las espècias viventas son pas des categorias fixas, mas se diversifican amb lo temps, veire desapareissonDarwin n'utilise pas le mot évolution dans son œuvre, puisque ce terme n'est introduit que dans les années 1870. . Coma cause dels cambiaments que se produison pauc a pauc al sen d’una populacion, prepausa l’idèa de la seleccion naturala, equivalent natural e espontanèu de la seleccion artificiala practicada pels elevaires d’animals domestics. Las espècias son prigondament condicionadas per lor mitan natural, ara nomenat ecosistèma. Pasmens, Charles Darwin, al contrari de cresença comuna, quitament a l'universitat, rebutava pas los mecanismes lamarckians d'abituacion e de transmission dels caractèrs acquerits; faguèt pas qu'apondre las variacions espontanèas e la seleccion naturala. Foguèt sonque un an après la mòrt de Darwin, en 1883, qu'August Weismann provèt la separacion de las linhadas germinala e somatica, e l'impossibilitat de la transmission dels caractèrs acquerits. Demorariá donc, dins l’òbra de Darwin pas que lo mécanisme variacions-selection coma versemblant.
Amb la descobèrta de la genetica per Mendel, los modèls de l’evolucion se son pauc a pauc precisat. Atal, dempuèi los ans 1930, la teoria sintetica de l'evolucion fa l’objècte d’un larg consens scientific.. Las recercas actualas contunhan l’estudi dels mecanismes que permeton d’explicar los fenomèns evolutiusComme souvent dans le monde scientifiques, les débats y sont nombreux, comme la controverse ayant opposé Stephen Jay Gould et Richard Dawkins sur l'intérêt d'introduire la notion d'équilibres ponctués pour décrire le rythme de l'évolution.. De procediment descobèrts après 1950, coma aqueles dels gèns arquitèctes, de la coevolucion e de l’endosimbiòsi, permeton de comprene melhor los mecanismes genetics en accion, de comprene l’evolucion de las espècias las unas al respècte dels autres o de descriure mai precisament los diferents ritmes de l’evolucion. « L'évolucion biologica es mai sonqu'un cas particular de l'universala evolucion, car pas res es estable: nebulosas, estelas, continents e mars, climas, sociatats, mòrs, religions, tot es en perpetuala transformacion »L Cuénot et A Tétry, L'évolution biologique, Masson et Cie, 1951. « L'évolucion significa mai que lo cambiament: implica tanben l'idèa de continuitat, coma aquela de l'unitat fondamentala de l'Univèrs. Alara qu'una coneissença superficiala del mond tend a lo partir en un mosaïc d'objèctes destriats e eterogèns, l'òbra de sciéncia tornèt de contunh a diversitat a una unitat non pas d'estructura mas de filiacion ». Las logicas evolutivas son utilizadas e estudiadas dins de domènis plan diferents coma l'agricultura, l'antropologia, la biologia de la conservacion, l'ecologia, la medecina, la paleontologia, la filosofia, e la psicologia.
Istòria de la teoria de l'evolucion Los òmes cercavan l'origina de la diversitat del vivent dempuèi lo periòde antic. L'idèa d'evolucion es ja presenta pels filosòfs grècs e romans (Empèdocles, Democrit, Epicur, Lucrèci). Pasmens, Aristòtel, coma fòrça autres, avián una concepcion fixista del vivent. Aquela vision demorèt dins la pensada occidentala fins al sègle XVIII. Las religions monoteïstas difusavan l'idèa fixista. Los racontes biblics, coma la Genèsi, afirmisson que totas las espècias viventas foguèron creada coma tal per Dieu. Mai, aquelas religions balhan a l'òme una plaça de tria dins lo vivent: seriá a l'imatge de Dieu e moralament superior a totas las autras espècias.
Pendent l'Edat Mejana, los debats filosofics en Euròpa occidentala son limitats per la dominança del dogmatisme crestian . Las autoritats religiosas condamnan fòrça tota idèa contradisent los escrichs biblics. Dins lo mond musulman, l'idèa d'evolucion torna per passadas. Al sègle IX, Al-Jahiz defend l'idèa que las espècias evoluan amb lo temps, e prepausa mai tanben una primièra teoria cercant a explicar aquela evolucionMehmet Bayrakdar (The Islamic Quarterly Third Quarter, 1983). . Al sègle XIII, lo filosòf Nasir ad-Din at-Tusi sosten la seleccion dels melhors e l'adaptacion de las espècias a lor mitan. Aqueles escrichs butan al dògma de la genèsi e foguèron obliats pendent de sègles.
A la Renaissença de sabents coma Girolamo CardanoJérôme Cardan, 1551, De Subtilitate Rerum., Giordano BrunoEn 1591 Giodano Bruno est mort brulé pour avoir affirmé que l'humain est parent des singes, faisait valoir qu'il n'était pas crédible que les Juifs et les Éthiopiens puissent avoir le même ancêtre il y a 6000 ans, et que par conséquent, soit Dieu a créé plusieurs lignées différentes, soit les Africains sont descendants d'humains préadamiques. e Giulio Cesare VaniniVanini et la préparation de l'esprit scientifique à l'aube du , Emile Namer, Revue d'histoire des sciences, 1972 . contradison lo dogmatisme religiós, pausan la question de l'origina de la vida, defendon de teorias poligenicas, veire l'idèa d'un aujòl comun als umans e als monins. Fàcia a l'Inquisicion, d'unes o paguèron de lor vida.
Al sègle XVIII, la paleontologia e la descobèrta de fossils d'esquelèts pareissent a pas cap d'esquelèt d'animals viventsLaurent Dubois, Histoire de la paléontologie, Darwin et Théorie de l'Évolution, Géopolis.fr, (page consultée le 4 juillet 2008). fasent trantalhar las idèas fixistas. Des sebents tornan descobrir l'idèa d'evolucion coma Pierre Louis Moreau de Maupertuis amb son interés per l'ereditat e Georges Louis Leclerc, comte de Buffon, naturalista. Per conciliar aquelas descobèrtas amb los tèxtes biblics, Georges Cuvier expausa sa teoria catastrofista que se seriá fach una succession de creacons divinas trencadas per d'atudaments subtes dins los temps geologics.. Atal admet que las espècias terrèstras foguèron pas sempre coma se las pòdon observar uèi, sens pasmens acceptar l'evolucion de las espècias, e que los 6 000 ans estimats fins alara per l'edat de la Tèrra son tròp corts per i integrar aquelas extinccions successivasSerge Lapierre, Éléments de théorie de l'évolution, Collège de Bois de Boulogne - Département de philosophie, (page consultée le 25 octobre 2008).. vinheta|Jean-Baptiste de Lamarck La primièra teoria vertadièrament scientifica d'una evolucion de las espècias viventas es avcançada pel naturalista Jean-Baptiste Lamarck. Après un long trabalh de classificacion de las espècias e sus la basa d'una teoria fisica dels èssers vivents, Lamarck desvolopa la teoria transformista. Considèra que las espècias se pòdon transformar segon dos principis: La diversificacion, o especializacion, dels èssers vivents dins de multiplas espècias, segon las escasenças variadas que son confrontats dins de mitans variats e que s'adaptan modificant lor comportament o lors organs per respondre a lors besonhs, mai sovent nomena per « l'usatge e lo non-usatge » ; la complexificacion creissenta de l'organizacion dels èssers vivents seguent la quita dinamica intèrna de lor metabolisme. La publicacion, en 1809, dins Philosophie zoologique, sa teorie transformista provòva de vius debats a l'Acadèmia de las sciéncias dintra en contradiccion amb las idèas en vigor a l'epòca coma lo fixisme. Al contrari d'una idèa comuna, Lamarck dona pas de teoria de la transmission dels caractèrs acquerits (çò que faguèrt per contra Darwin en 1868), sonque desvolopa las idèas admesa al subjècte dempuèi Aristòtel. Malgrat las criticas de Cuvier, que ven son principal opausant, las idèas transformistas recebon una adesion creissenta a partir de 1825 e fasent los naturalistas mai receptius a las teorias evolucionistasHélène Blais, « Lamarck, genèse et enjeux du transformisme, 1770-1830 », La Revue pour l’histoire du CNRS , - Novembre 2002, mis en ligne le . . vinheta|Charles Darwin vèrs 1859, epòca de la publicacion de "L'origina de las espècias". Charles Darwin publica en 1859 son libre L'origina de las espècias. ont expausa una seguida d'observacions fòrça detalhadas e presenta lo mecanisme de la seleccion naturala per explicar aquelas observacions. Aquela teoria, que provòca çò que nomena « la descendéncia amb modificacion » de diferentas espècias, considèra que, donat que totes los individús d'una espècia diferent al mens leugièrament, et que nais mai d'individús que lo mitan ne poiriá noirir, sols los descendents dels individús melhors adaptats a la « luta per la vida », es a dire a la competicion per prene de fonts raras, vendrán a engendrar una descendéncia. Los individús atal seleccionats transmeton lors caractèrs als descedents, las espècias s'adaptna de contunh a lor mitan. Nomena seleccion naturala aquela seleccion dels individús melhors adaptats en oposicion a la seleccion artificiala que practican los agricultors, ortalans e elevaires; aquela darrièra essent li sòcle experimental empiric que Darwin s'apièja per desvelopar sa teoria.
Darwin prepausa dins son obrtage de 1868, una « ipotèsi de la pangenèsi » qu'explica la transmission dels caractèrs acquerits, mas será enseguida contradicha per diferents estudis sus l'ereditat. August Weismann, a la fin del sègle XIX, teorisa la separacion estricta entre las cellulas germinalas (germèn) e las cellulas corporalas (soma), çò qu'interdís la transmission dels caractèrs acquerits. Quand se torna descobrir las leis de Mendel a la fin del sègle XIX e lo començament del XX es trebolada la compreneson dels mecanismes de l'ereditat e fa naícer la genetica. Es a l'origina de metòdes novèls dins l'estudi de l'evolucion, coma la genetica de las populacions.
Dins los ans 1940, la Teoria sintetica de l'evolucion, fondada entre autres per Theodosius Dobzhansky e Ernst Mayr, nais de l'articulacion entre la teoria de la seleccion naturala Darwiniana e de la genetica de Mendel. La descoubèrta de l'ADN e la biologia moleculaira venon acabar aquel edifici scientific. Dempuèi la biologia de l'evolucion es integrada a totas las disciplinas de la biologia e, en parallèl de son desvelopament, contribuís a remontar l'istòria evolutiva del vivent, e tanben a trobar de remèdis a las malautiás mai complèxas coma lo SIDA o lo càncer. Mai recentament, l'estudi de l'evolucion profiècha del desvelopament de l'informatica e del progrèses de la biologia moleculara, coama lo sequenciatge del genòma que permet lo desvelopament de la filogenia al respècte fòrça important de donadas.
Principis generals L'evolucion es la teoria scientifica que tracta de las espècias e explica los mecanismes de lor apareisson a partir d'espècias existentas o passadas. L'espècia, concèpte mai que realitat tangibla, es lo taxon de basa de la sistematica, pasmens se se pòt parlar de sosespècias. La realitat biologica es qu'une espècia es constituida de populacions que los individús pòdon se reproduire e engendrar una descendéncia viabla e fertila.