Marie Jean Antoine Nicolas de Caritat, marqués de Condorcet, nascut lo 17 de setembre de 1743 Ribemont e mòrt lo 29 de març de 1794, a Bourg la Reine, es un matematician e òme politic francés, representant de las Luses. Es celèbre per sas òbras davancièras sus l'estatistica e las probabilitats, son analisi dels mòdes d'escrutinh possibles lo « paradòxe de Condorcet » e tanben per son accion politica, abans e prendent la Revolucion. Es del costat dels Girondins, alara prepausa de reformas del sistèma educatiu e del drech penal. La Convencion nacionala ordona son arrestacion en 1793, e emprisonat en 1794, es trobat mòrt dins sa cèla dos jorns après sa presa.
Biografia Nascut a Ribemont (Aisne) en 1743, es un dels descendents de la familha Caritat. Los Caritats tenon lor títol de la vila de Condorcet (Daufinat) que ne son originaris. Morís lo paireAntoine de Caritat, originaire du Dauphiné, était lors de son mariage officier au Régiment de Barbançon, en garnison à Ribemont lo 22 d'octobre de 1743 pendent de manòbras en Alsàcia. Sa maire, fòrça devòta e que vodat son enfant a la Verge, l'eleva e lo vastit de filha fins nòu ans, edat a que confia son educacion a un preceptor jesuista a l'ostal, puèi, mercé a l'intervencion de son oncle pairal Jacques de Condorcet, evesque de Gap, Aussèra e Lisieux, es format a onze ans al collègi dels Jesuistas de Rems; puèi es enviat a quinze ans al collègi de Navarra a París. En reaccion a aquesta educacion religiosa, farà partit de la primièra generacion dels ideològs.
Condorcet se destria lèu per sas capacitats intellectualas. Las primièras distinccions publicas que recep son en matematicas. A l'edat de setze ans, sas capacitats d’analisi son remarcadas per D'Alembert e Clairaut, e lèu, ven l’escolan de d’Alembert. Es a aqueste edat que presenta sa tèsi de matematicasMarie Jean Antoine Nicolas de Caritat, marquis de Condorcet, sur Larousse.fr. Refusa la carrièra militara que sa familha li aviá destinat, per se consacrer a aquela de matematician.
Lo matematician esquèrra|vinheta|Marqués de Condorcet. De 1765 a 1774, se concentra subretot sus las sciéncias. En 1765, publica sa primièra òbra sus las matematicas, titulada Ensag sul calcul integral, qu'es plan aculhida. En 1767-1769, escriu sos primièrs articles sus l'aritmetica politica e lo calcul de las probabilitats, desbosigant atal la novèla disciplina estatisticaPierre Crépel, « Comment la mesure en arithmétique politique est venue à Condorcet », in La mesure. Instruments et philosophies, dir. Jean-Claude Baune, éd. Champ Vallon, 1994, p. 175-185.. Condorcet es influencat pels sabents de las Luses de l'Itàlia del Nòrd e per los ensags de formalizacion del real (Cesare Beccaria, ls Pietro e Alessandro Verri, Paolo Frisi, etc.). S'interessa tanben a de calculs en matèria de jurisprudéncia. Mas deguèt esperar 1784 per que Condorcet desvelope una teoria d'ensemble de l'aritmetica politica.
Lo 25 de febrièr de 1769, amb lo sosten de D'Alembert, es elegit a l’Acadèmia reiala de las sciéncias.
En 1772, publica d'òbras novèlas sul calcul integral, unanimament acclamats. Pauc après, s'enamiga amb Turgot, que vendrà administrator jos Loís XV (1772), puèi Contrartolaire general de las finanças jos Loís XVI (1774).
En 1786, esposa Sophie de Grouchy, la sòrre del futur mareschal de Grouchy, aqueste darrirèr ja sògre de Cabanis.
Del ministèri Turgot al partit girondin vinheta|Estatua del marqués de Condorcet per Pierre Loison vèrs 1853, cort Napoleon, Lovre
L'inspector general de la Moneda e l'engenhaire En 1774, Condorcet es cridat al ministèri per Turgot. Alara, Condorcet desplaça son centre d’interés de las matematicas cap a filosofia e la politica. La primièra annada, escriu subretot de panflets defendent las idèas dels amics de Julie de Lespinasse. Los ans seguents, ve defensor dels drech de l'Òme e sosten los drech de las minoritats, coma drech de la femnas, dels josieus e del Negres (ven membre de Societat dels amics dels Nègres). Sosten las idèas novatriças dels Estats Units d'America qu'acaban de venir independents, e prepausa en França de projèctes de reformas politicas, administrativas e economicas.
Nomenat inspector general de la Moneda en 1775 per Turgot, es encargat d'una expertisa sul canals (coma un projècte de canal sosterren en Picardia) amb Charles Bossut e d'Alembert. Aquesta expertisa « presenta un episòdi de la luta del partit enciclopedista fàcia ald egenhaire dels Ponts e Cauçadas ». Cal alara mesurar en mai de la resisténcia que presenta lo fluid fàcia a la nau, lo rapòrt dels costs al beneficis. Amb Turgot, prepausa tanben una reforma del tonatge, visant a evaluar lo contengut de las naus per establir una fiscalitat justa. Aquò va contra la Renda genrala e la Cort de las ajudas, e tanben Lavoisier.
L'academician En 1776, Turgot es demés de son pòste de contrarotlaire general. Condorcet causís alara de demissionar de son pòste d’inspector general de la Moneda, mas sa demission es refusada, e demora en pòste fins a 1791. Mai tard, Condorcet escruirà la Vida de S. Turgot (1786), ont expausa lo bon fondament de las teorias economicas de Turgot.
Condorcet contunha de se veire atribuir de foncions de pretigi: en 1776Liste des secrétaires de l'Académie royale des sciences (1666-1793) - site de l'Académie des sciences , es nomenat secretari de l’Acadèmia de las sciéncias, e en 1782, secretari de l’Acadèmia francesa. S'interessa alara al « Rapòrt sus un projècte per la reformacion del cadastre de Nauta Guiana de 1782 », problèma scientific que vòl resòlvre dos tipes d'enjòcs: cossí realizar l'operacion de carpentatge? cossí estimar a lor justa valor las tèrras? ja aviá escrich l'article sul carpentatge dins le Suplement paregut en 1776. Mas, segon la teoria fisiocrata en vigor, l'impòst just es proporcional al produch net de las tèrras, exigissent donc un cadastre precís e racional, qu'encara existissiá pas.
A partir de la prima de 1785, milita près dels politics per que l'aritmetica politica siá ensenhada coma sciéncia d'esperela entièra, e li dona un ròtle central al subjècte de l'instruccion publica; serà l'aujòl de l'estatistica modèrna.
Lo deputa girondin vinheta|Estatua en bronze de Condorcet par Jacques Perrin, Cai de Conti, París, 1894. Pòrtavotz de las Luses, Condorcet vei dans la Revolucion la possibilitat d'una reforma racionalista de la societat. Après la presa de la Bastilha, es elegit al conselh municipal de París. En 1790 fonda amb Sieyès la Societat de 1789 e dirigís lo Jornal de la Societat de 1789, la Bibliotèca de l'òme public (1790-1792), la Cronica de París (1792-1793) e lo Jornal d'instruccion sociala (1793). Mai, es actiu per la causa de las femnas, se prononciant pel drech de vòte de las femnas en 1788 dins Las letras d'un borgés de New Haven puèi dins lo Jornal de la SocietatArticle de 1789, e publicant en 1790 De l’admission de las femnas al drechde ciutat. Jamai un Estat democratic a vertadièrament jamai existit segon el, que "jamai las femnas exerciguèron los drechs de ciutadan". Fasent referéncia a La Declaracion dels Drechs (1789), denóncia la violacion del principi de l'egalitat en drechs que las femnas son victimas. Desbastís tota l'argumentacion comuna qu'a per tòta d'escartar las femnas dels drechs de ciutat: i a pas de femnas amb d'engèni? es que les femnas an pas accès a l'educacion; mai, la granda partida dels ciutadans an pas d'engèni e existís de femnas mai intelligentas qu'unes òmes a qui se pensa pas a levar los drechs civics. Al subjèctes de las diferéncias entre ambedos sèxes, son pas « naturalas » mas bastidas socialament per l'educacion e de leis inicas. Dominique Godineau nota qu'es malaisit de mesurar lo reson encontrat per aquestas presas de posicion, "es pas impossible que, sens èsser explicitament citat, aja influenciat los escritchs "feministas" posteriors (Gouges, Aelders, Guyomar...)". Ie segur es mèstres de pensar pels joves nòbles liberals coma lo cavalièr de Pange o André Chénier.
En 1791, es elegit deputat de París al sen de l’Assemblada legislativa, que ne ven secretari. Es un dels inspiraires de l'establiment del sistèma metric: la proposicion de Talleyrand a l'Assemblada nacionala constituenta, ven largament de sos conselhs, que seguisspb las òbras jos Turgot. Als costats de Borda, Laplace, Lagrange e Monge, fa partir de la Comission nomenada per l'Assemblada e que deu determina quina mesura utilizar, per exemple entre l'alternativa de la mesura del pendul o la mesura del quart du meridian. Lo 26 de març de 1791, l'Assemblada decretava lo « mètre » coma unitat nacionala e escapolon del sistèma unificat de peses e mesuras per remplaçar la multitud de las unitats utilizadas en França. La longor del mètre èra establida coma egala a la detz milionena partida del quart del meridian terrèstre, çò qu'anava plan amb lo projècte de las Luses e aquel de l'edificacion, per la Revolucion, d'un òrdre racional, que s'agissiá, segon sos promotors, d'una « unitat que dins sa determinacion, conteniá res d'arbitrari ni de particular a la situacion de pas cap pòble sus la planeta »Histoire de la mesure, brève introduction sur le site métrologie-française.
Condorcet lança lo movement de l'educacion permanenta que deu permetre a tot ciutadan de se formar tot lo long de sa vida. En abril fr 1792, presenta un projècte de reforma del sistèma educatiu per tòca de crear un sistèma ierarquic, plaçat jos l’autoritat d’òmes de saber, qu'agirián coma de gardians de las Luses e que, independentament del poder, serián los garants de las libertats publicas. Lo projècte es jutjat contrari a las vertuts republicanas e a l'egalitat, liurant l'educacion de la Nacion a una aristocracia de sabentsKeith Michael Baker, « Condorcet », dans Dictionnaire critique de la Révolution française, dir. François Furet et Mona Ozouf, Paris, 1988, p. 240..
En 1792, es de nòu elegit deputat de l’Aisne a la Convencion nacionala. Es dins lo partit dels Brissotins. Es tanben membre del comitat de constitucion qu'adopta gaireben sens modificacions peu près sans modifications le projècte de constitucionLadite constitution est publiée sur Wikisource : Voir Projet de constitution Girondine qu’iaviá dirigit mas qu'es fin finala pas adoptat per l’Assemblada.
Condorcet lèu se trapa en posicion marrida. Dos corrents de pensada s’afrontan al subjècte de reformar l’Estat francés: los Girondins, e los Montanhards, aquestes darrirèrs son dirigits per Robespierre. Girondin e oposat a la pèna de mòrt, Condorcet vòta contra l’execucion de Loís XVI, presicant la condamnacion a las galèras a vida, idèa qu’es los sol a defendre.
Los girondins pèrdon lo contraròtle de l’Assemblada en contra lo jacobins, en 1793. Lo jacobin Marie-Jean Hérault de Séchelles prepausa alara una constitucion novèla, fòrça diferenta d'aquela de Condorcet. Mas aqueste la critica, çò que lo fa condamnar per traïson. L'8 de julhet de 1793, sus prepausicion del convencional montanhard François Chabot, la Convencion vòta un decret per l'arrestar.
La fugida e l'arrestacion