vinheta|506x506px|Mapa d'America representant lo diferents pòbles presents al sègle XI AbC L'America precolombiana constituís un periòde istoriografic que compren totas las subdivisions del periòde de l'istòria e de la preistòria dins las Americas abans las influéncias europèas sul continent american, que cobrís l'epòca de la colonizacion originala del paleolitic superior fins a la colonizacion europèa pendent l'edat modèrna.
Se lo tèrma "epòca precolombina" fa referéncia literalament sonque als temps anteriors als viatges de Cristòl Colomb en 1492, en practica s'utiliza en general per far referéncia a tota l'istòria d'America e de las culturas indigènas fins a qu'aquestas culturas foguèron conquistadas o influenciadas de baias significatiu pels europèus, quitament s'aquò se dabana de decènnis o de sègles après lo primièr viatge de Colomb (come per de tribús dins de cantons isolats de las Amazonas). Alara de tèrmes alternatius coma America precoloniala o America preïstorica son tanben en usatge. dins las zònas d'Ispanoamerica lo tèrme mai sovent utilizat es preispanic.
Fòrça civilizacions precolombianas establiguèron de marcaires d'identitat coma los establiments permanents, vilas, agricultura, l'arquitectura monumentala e civila, mudasons de tèrra importants e ierarquias socialas complèxas. Unas d'aquestas civilizacions s'èran atudadas fòrça temps abans las primièras arribadas permanentas dels europèus (fin del sègle XV / començament del XVI), e se coneisson solament per las investigacions arqueologicas. D'autras foguèron contemporanèus al periòde colonial, e foguèron descriches dins los recits istorics de l'epòca. D'autras encara, coma los maias, avián los lors registres escrichs. Que la majoritat dels europèus crestians de l'epòca percebèron aquestes tèxtes coma eretics, ne destruiguèron fòrça dins d'autodafés. Solament unes rares documents amagats demoran.
Se demoran, las societats e las culturas que descendon d'aquestas civilizacions, son ara sensiblament diferentas al respècte de las precedentas. Fòrça d'aqueles pòbles e sos descendents mantenon diferentas tradicions e de practicas que se fan referéncia als temps de las originas, e tanben las mesclant amb los apòrts dels colonizators europèus (sincretisme).
De civilizacions precolombianas semblan aver bastir de grands centres urbans, desvolopar l'agricultura e tanben de ierarquias socialas complèxas. Fòrça d'aquestas civilizacions èran ja en decadéncia o atudadas al sègle XVI, alara que se realizavan los primièrs establimentsas europèus permanents, e coneissèm lors istòrias sonque mejançant las investigacions arqueologicas e las tradicions oralas dels pòbles vesins sobrevivents. D'autras, se desvolopèron de biais contemporanèu a l'arribada dels europèus, e doncas, avèm pro de documents istorics dels autoctòn e dels colonizators e conquerents. Los pòbles qu'an subreviscut, las culturas e las societats que ne descendon dirèctament d'aquelas civilizacions, son estats sensiblament influenciats per las culturas e religions europèas, quitament se se conserva de tradicions e practicas, coma de lengas.
Estapas istoricas La division cronologica entre la preistòria e istòria europèa, que compren de tèrmes coma paleolitic, edat mejana e mai, es pas aplicabla a l'istòria dels territòris americans precolombians e tanpauc se pòdon ulteriorament assimilar las estapas de l'istòria universala.
Los primièrs classaments autoctòns destrian entre cinc fasas (qu'aprèp s'adapta segon los territòris): Estapa litica: fa unes 10000 ans comencèron a se desvolopar las primièras culturas americanas, fruch de las emigracions dempuèi l'Asia, coma la cultura Clovis. Estapa arcaïca: compren las primièras societats totalament sedentàrias,al començament de 8000 AbC. Estapa de formacion: ont naisson las primièras populacions d'importància, coma las vilas de la civilizacion olmèca; lo periòde se situa entre 1000 AbC e 500 ApC aperaquí. Estapa classica: en aquela èra se desvolòpan las grandas civilizacions del continent, coma los maias, dempuèi lo sègle VI fins al XII aperaquí. Estapa pòstclassica: compren los pòbles que se desvolopèron al continent dins los temps medievals e que foguèron, majoritàriament, aqueles que trobèron los explorators europèus. Data de l'an 1200.
Migracion continentala La data de l'arribada dels primièrs pòbles sul continent american es un tèma fòrça controverciat. L'arqueologia recenta mòstra que i a agut de multiplas èrças de migracion que comencèron en 40.000 AbC La majoritat de las teorias accèptan que los pòbles inuits arribèron de biais separat, e fòrça temps après, benlèu a l'entorn del sègle VI, dempuèi la Siberia cap al Canadà.
La teoria mai acceptada ditz que lo continent nordamerican recebèt sos primièrs poblaments de las èrças d'immigrants de l'Asia que crosèron l'Estrech de Bering gelat. E mai se la data del començament de las èrças de migracion es pas fixada (e vària de 40.000 AbC a 13.500 AbC) se crei qu'arribèron al Cap Hòrn, lo ponch mai austral de l'America del Sud a l'entorn de 10.000.AbC
Desvolopament de las civilizacions d'America del Nòrd vinheta|Mòta de la cultura del Mississipi La majoritat dels pòbles natius nordamericans èran de tribús de nomads-caçaires, pasmens se d'autras avián desvolopat de civilizacions basadas sus l'agricultura. Mas, aquelas civilizacions foguèron pas tan avançadas tecnològicament ni politicament que las civilizacions mesoamericanas cap al sud. La majoritat d'aquelas tribús formèron de poderosas confederacions per lutar contra la colonizacion europèa.
La cultura del Mississipi dominava l'airal del riu omonim pendent l'istòria precolombiana. Una de las caracteristicas d'aquela cultura foguèt lo bastiment de grandas mòtas de tèrra de forma piramidala. Cultivavan lo milh e participavan a una ret de comèrci vast; desvolopèron tanben una societat estratificada complèxa. Lo pòble del Mississipi s'establiguèt a l'entorn de 1000 AbC. Mas, aviá ja descasut pendent l'arribada dels primièrs europèus.
L'establiment mai grand d'aqueste pòble, Cahokia, localizat près de la vila actuala de East St. Louis, Illinois, aguèt una populacion superiora a 20.000 abitants. Pendent aqueste periòde d'apogèu, entre los sègles XII e XIII, Cahokia foguèt la vila mai poblada de l'America del Nòrd (levat de la region culturala mesoamericana). La mòta de Monk, lo centre cerimonial mai grand de Cahokia, es lo bastiment de tèrra mai granda del mond preistoric.
Mesoamerica vinheta|Guerrièrs toltècs a Tula, Hidalgo Mesoamèrica èra la region que s'espendissiá del centre del Mexic (dempuèi lo Tropic de Càncer) cap a la frontièra nòrd-oèst de Còsta Rica. Dins aquesta region se desvolopèron de civilizacions agràrias complèxas e avançadas 3.000 ans abans de l'arribada dels primièrs europèus. Mai, la Mesoamerica foguèt èra tanben un airal sociocultural e environamental ocupat per nombroses pòbles ancians que partejavan (e desvolopavan) de cresenças religiosas, l'art, l'arquitectura e lors avançadas tecnologicas. La noiritura mai importanta d'aquestres pòbles èra lo milh; en fach, aquela cultura èra venerada e incorporat a lor teologia. Pasmens, aquesta region èra pas egemonica: èra una region multicultural, multietnica e multilinga, e cada pòble conservava una cultura amb de caracteristicas unicas dins sa cosmovision e organizacion sociala. e uèi encara al Mexic los pòbles amerindians parlan 62 lengas diferentas (e los diferents dialèctes d'aquelas) qe subrevisquèron amb lo passatge del temps.
Entre 1800 e 300 AbC se formèron las culturas complèxas de Mesoamerica. Unas s'espeliguèron fins a venir en las conegudas civilizacions olmèca, teotihuacana, maia, zapotèca, michteca, uachteca, purepetcha, toltèca e fin finala mexica (astèca). Aquelas civilizacions amerindianas avián de coneissenças fòrça avançats en arquitectura, matematicas, astronomia, medecina, escritura (ieroglifica), art, engenhariá, e teologia entre autras. Son sistèma numeric, un dels mai avançats del mond, èra vigesimal. De vilas mesoamericanas, coma Teotihuacan, Tenochtitlan e Cholula èran las mai grandas del mond pendent son epòca de màger espandiement amb de populacions superioras a 150.000 abitants. Èran de centres de comèrci, d'idèas, ceremonials e teologics qu'espandissián lor influéncia dins los pòbles vesins.
Quitament se diferentas vilas-estats, reialmes e empèris èran en concurréncia los unes contra los autres per obténer poder e prestigi, los istorians considèran qu'en Mesoamerica se desvolopèron cinc grandas civilizacions: la civilizacion olmèca, la civilizacion teotihuacana, la civilizacion toltèca, la civilizacion mexica o astèca, e la civilizacion maia. Aquestas (levat de la civilizacion maia, qu'èra politicament fragmentada) espandiguèron lor influéncia e poder de Mexic a tota e l'America Centrala. D'autres poders regionals realizèron d'alianças amb aquelas quatre civilizacions pendent los 4.000 ans de lor desvolopament o lor declarèron la guèrra. Mas, èran jos lor esfèra d'influéncia.
Periòdes de l'istòria mesoamericana L'istoriografia mexicana dividís l'istòria de Mesoamerica en tres grands periòdes: Lo Periòde de Formacion o preclassic, de 1800 AbC a 200 AbC, periòde que los pòbles nomads-caçaires formèron d'establiments permanents permetent lo desvolopament de l'agricultura fins a l'apareisson de la primièra granda civilizacion: l'olmèca. Lo Periòde Classic, de 200 AbC al 800 ApC, periòde que se desvolopèron las primièras e complèxas civilizacions: la teotihuacana, la zapoteca e la maia classica. L'organizacion de la majoritat dels pòbles èra similar dins las vilas-estadas grègas. Lo Periòde postclàssic de 800 fins a l'arribada dels espanhòls, periòde que començariá amb la casuda de las civilizacions del periòde classic per causa de l'invasion de las tribús nomadas de la Aridoamerica, region de Nordamèrica. Pasmens, las èrças de migracion, subretot de las tribús nahuas menèron lo desvolopament d'una cultura novèla, la cultura toltèca, e fin finala l'establiment d'un vast e complèx empèric: l'Empèri Astèca que dominava tota Mesoamerica. Unes istorians intercalan un periòde, lo "periòde classic terminal" entre lo classic e postclassic per far referéncia a l'establiment de Tula coma centre d'influéncia regionala, e la naissença de la civilizacion toltèca. La civilizacion maia descasèt dempuèi lo classic, mas, unas vilas foguèron pas abandonadas, e lor cultura e influéncia subrevisquèron fins a l'arribada dels espanhòls, quitament s'èran jol contraròtle politic de l'Empèri Asteca.
Lista de las civilizacions mesoamericanas Per saber mai de las civilizacions mesoamericanas vejatz los seguents articles: Civilizacion olmèca Civilizacion teotihuacana Civilizacion maia Civilizacion astèca Civilizacion toltèca Civilizacion zapotèca
Civilizacions sudamericanas vinheta| Machu Pichu, La vila perduda dels incas Las civilizacions sudamericanas comencèron a se desvolopar en 3000 AbC. La primièra civilizacion coneguda es la civilizacion de Norte Chico de la region del Peró. Malgrat la descobèrta de unes bastiments piramidals, los istorians dobtan encara de l'establiment de grands centres urbans d'aquesta civilizacion.
Entre 900 AbC e 300 AbC se desvolopèt la civilizacion chavin, tanben di la region del Peró. Aquesta seriá una civilizacion fòrça avançada qu'auriá desvolopat l'agricultura, l'art e la metallurgia. Après lo atudament d'aquesta cultura, sorgiguèt la cultura moche.
Al sègle III de la nòstra èra se desvolopèt la cultura dels tchibtches (tanben coneguts coma muiscs) de la region nòrd dels Andes. Pendent son periòde d'apogèu son cultura compreniá los territòris del Panamà e Colómbia. Èra un dels pòbles mai nombroses de Sudamerica.