vinheta|Goya, Lo Sòm de la rason produch de mostres. Lo fantastic es un registre literari que se caracteriza per l’intrusion del subrenatural dins l'encastre realisme d'un raconte. Segon lo teorician de la literatura Tzvetan Todorov, lo fantastic se destria del meravelhós per l'esitacion que produch entre lo subrenatural e lo natural, lo possible o l'impossible e a vegada entre lo logic e l'illogic. Lo meravelhós, al contrari, crida lo subrenatural ont, un còp acceptats los presupausats d'un mond magic, las causas se debanan de biais gaireben normala e familiara. Lo fantastic pòt èsser utilizat al sen dels diferents genres: policièr, sciéncia-ficcion, orror, contes, romanças, aventuras o encara quitament lo meravelhós. Aquesta definicion plaçant lo fantastic a la frontièra de l'estranh e del meravelhós es mai sovent acceptada, mas faguèt l'objècte de fòrça controvèrsias, coma aquesta menada per Stanislas LemTodorov's Fantastic Theory of Literature, 1974..
L'eròi fantastic a gaireben sempre una reaccion de refús, de rebut o de paur fàcia als eveniments subrenaturals que se debanan. Lo fantastic es plan sovent ligat a una atmosfèra particulara, una mena de crespacion deguda a l'encontre de l’impossible. La paur es sovent presenta, que siá per l'eròi o dins una volontat de l’autor de provocar l’ància pel lector; pasmens es pas una condicion sine qua non del fantastic.
Lo fantastic en literatura se cal don pas confondre amb lo meravelhós (ont lo subrenatural es pausat e acceptat d'aviada), amb la sciéncia-ficcion (qu'es racionala) o amb l'orror, quitament s'aquestes genres pòscan se combinar. Lo cinèma fantastic se cal pas confondre amb lo cinèma del genre "fantasiá" l’equivalent del meravelhós dins lo mond del cinèma.
Registres parents Lo fantastic es sovent considerats coma plan pròche de la sciéncia-ficcion. Pasmens, d'importantas diferéncias los destrian: la sciéncia-ficcion ten pas del subrenatural e se vòl racionala. Atal, La Maquina del temps, de H. G. Wells, es un roman de sciéncia-ficcion que l'eròi viatja dins lo temps mercé a una maquina concebuda per aquò, alara es mercé a un procediment tecnologic, de segur desconegut dins l'estat actual de las coneissenças umanas, mas que, essent presentat coma tecnologic, s'o pòt pas qualificar de subrenatural.
Tanpauc se cal confondre fantastic e fantasiá, coma los racontes de J. R. R. Tolkien, qu'apartenon en realitat au domèni del meravelhós. Lo fantastic es tanben parent del realisme magic, genre pròpre de la literatura latinoamericana e fondat sus l'insercion d'elements subrenaturals dins un raconte realista. Mas los fachs subrenaturals i son considerats coma normals, çò que fa del realisme magic una branca del meravelhós e non pas del fantastic.
Tzvetan Todorov dona donc la definicion del fantastic coma essent entre l'estranh, es a dire un real que se buta las limitas fins al tèrme, coma dins La Casuda de l'Ostal Usher d'Edgar Allan Poe, ont se pòt adoptar una analisi racionala, e lo meravelhós, ont los elements subrenaturals son considerats coma normals: lo fantastic es aqueste entre-dos, aqueste moment ont l'esperit esita encora entre una explicacion racionala e irracionala. Apond coma condicion darrièra a l'aparicion del fantastic un univèrs o un contèxte realista: Cal lo decòrs èsser o percebut coma natural per poder i introduire las marcas del subrenatural, e donc l'esitacion que mèna al fantastic.
Istòria
Originas vinheta|Caspar David Friedrich.
Roman gotic La vertadièra font del genre fantastic es lo roman gotic anglés de la fin de 1785. En mai l'apareisson dels tèmas pròpres al fantastic, (los fantasmas, lo Diable, los vampires) aquestes romans caracterizats per una atmosfèra d'orror mai prononciada introdusent l'ambigüitat caracteristica del genre. D'entre las òbras mai representativas, i a Lo Castèl d'Otrante d'Horace Walpole, Lo Monge de Matthew Gregory Lewis (1796), Los mistèris d'Udolphe d'Ann Radcliffe (1794), Caleb Williams de William Godwin (1794), Zofloya, o le Morro de Charlotte Dacre (1806) e Melmoth, l'òme errant de Charles Robert Maturin (1821).
Romantisme frenetic vinheta|Pétrus Borel. A la descobèrta dels gotics angleses seguís en França la d'òbras dicha « freneticas » (On parle aussi de « roman noir »). William Beckford èra anglés, e pasmens escriu en francés Vathek (1786), roman de tendéncia frenetica. Situa l'accion en Orient, e dona al roman l'aspècte d'un conte oriental remembrant Las mila e una nuèchs. L'istòria conta la davalada als infèrns d'un califa avent cercat a obtenir de poders subrenaturals fasent un pacte amb lo Diable. L'autre grand roman frenetic es Lo Manuscrit trobat a Saragossa del polonés Joan Potocki, tanben escrich en francés. Es un ensemble de recits independents, imbricats anb de personatges recurrents, dona una granda diversitat de tipes de recits: le roman negre, lo roman picarèsc, lo conte, le recits filosofic, etc. Pasmens, lo subrenatural es omnipresent dins lo roman.
Lo roman frenetic francés atenh son apogèu amb los « pichons romantics ». Pétrus Borel, dins Champavert, contes immoraux (1833) e subretot dins Madame de Putiphar (1839), es encara mai provocant que los anglosaxons, subretot dins la complaséncia per l'òrre. La crualtat dels racontes de Champavert anóncia Auguste de Villiers de L'Isle-Adam. Mai, Borel escriguèt un vertadièt roman fantastic, Gottfried Wolfgang (1843).
L'autre davancièr de la literatura fantastica es lo francés Jacques Cazotte que lo cort roman, Lo Diable amorós (1772), es considerat coma lo primièr raconte fantastic de lenga francesa.
Naissença del fantastic verai esquèrra|vinheta|E.T.A. Hoffmann. Es en Alemanha al començament del sègle XIX que nais la quita literatura fantastica, amb Adelbert von Chamisso (Peter Schlemilh) puèi Achim von Arnim e E.T.A. Hoffmann. Lo fantastic de Hoffmann se caracteriza per l'exaltacion, lo caòs, e la frenesia.
Hoffmann aguèt una influéncia universala e gaireben de contunh sul genre. Sos contes forman un vertadièr repertòri del fantastic, declinat enseguida per d'autres autors e dins d'autres arts (opèra, ballet, cinèma).
En lenga francesa vinheta|Teofil Gautièr.
Vam del fantastic en França Dins las annadas 1830, los contes d'Hoffmann son traduchs en francés per Loève-Veimars e encontran un succès espectacular. Nodier es un dels primièrs escrivans francés a escriure de contes fantastics. Mas vei dins aqueste genre sonque una mena novèla d'escriure de racontes meravelhósVoir le chapitre Nodier et Balzac : une première synthèse, p. 58, in Jean-Baptiste Baronian, Panorama de la littérature fantastique de langue française, éditions de La Table Ronde, 2007.; lo fantastic li es un pretèxte a sòmi e a la fantasiá. Escriu tanben un estudi sul fantastic, ont mòstra que per el la frontièra entre meravelhós e fantastic pro fosc. Poblats de fantasmas, de vampires e de mòrts-vivents, sos tèxtes possedisson pasmens çò que caracteriza lo fantastic: l'ambigüitat, l'incertitud, l'inquietud. Sos contes mai coneguts son La Fada de las micas (1832), Smarra o los demònis de la nuèch (1821) e Trilby o lo fadet d'argail (1822).
Puèis dels mai grands de la literatura francesa s'i ensajam. Honoré de Balzac, autor d'una desena de contes e de tres romans fantastics, foguèt tanben influenciat per HoffmannVoir l'article sur E.T.A Hoffmann, ici.. En mai de L'Elixir de longa vida (1830) e Melmoth reconciliat (1835), sa principala òbra fantastica es lo roman La Peau de chagrin (1831), que lo personatge principal concluguèt un pacte amb lo Diable: crompa una fuèlha de cuèr qu'a lo poder d'exauçar totes sos sòts mas que, simbolizant sa vida, se redusís cada còp que l'utiliza. Malgrat la compausanta fantastica, aqueste roman es inscrich dins lo realisme: Balzac va una descripcion de París. Mas dins l'ensemble, l'òbra fantastica de Balzac es pas concebuda coma una finalitat. Es puslèu una òbra de reflexion, inscricha dins l'encastre de la Comèdia umana. Amb la poténcia allegorica dels personatges e de las situacions, Balzac escriu subretot de contes filosofics. esquèrra|vinheta|Guy de Maupassant. Grand admirator de Hoffmann, Teofil Gautièr es un autor incontornable de la literatura fantastica. Gautier excellís a téner lo lector dins lo dobte tot lo long de sas istòrias, e lo susprene al moment de la casuda. Es l'autor d'unes cap d'òbras de genre fantastic coma La cafetièra (1831) e La Mòrta amorosa (1836). Prosper Mérimée escriguèt pauc d'òbras fantasticas mas de tria. La Vènus d'Illa (1837), Lokis e Vision de Carles XI. Mérimée tanben traduguèt La Dama de pica de Pushkin, e publiquè un estudi sus Nikolai Gogol, lo mèstre del fantastic rus. Après aver escrich de tèxtes fantastics jos l'influéncia del romantisme alemand de Goethe e d'Hoffmannles nouvelles La Main de gloire et Le Diable vert., Gérard de Nerval a ecriu un obratge màger, Aurèlia (1855), dins un estil mai poetic e personal e tanben La Pandora (1854).
Guy de Maupassant es de segur un dels mai grands autors de la literatura fantastica. Es fortament ancorada dins lo quotidianVoir p. 111 de Jean-Baptiste Baronian, Panorama de la littérature fantastique de langue française.. Los tèmas recurrents son la paur, l'ància e subretot lo baujum, mai que ne'n va morir. Son cap d'òbras, Lo Horla (1887). La mescla de realisme e de fantastic es sovent, per Maupassant, portada pel baujum de l'un dels actors e dona atal sa vision desformada del mond dins lo realVoir p. 94-95 de François Thirion, De l'objet-piège à la liberté de l'imaginaire: Essai sur les mondes de papier.. Horla, mòt inventat per Maupassant, significa benlèu « Fòra de là », que poiriá voler dire qu'aqueste èsser invisible ven d’un autre mond. I a doas versions del Horla pel mèsme autor: la segonda version s'acaba sus la vision del personatge principal internat en espital psiquiatric.
Simbolisme e fantastic de la fin de siècle vinheta|Villiers de L'Isle-Adam. La fin del sègle XIX vei lo vam de la literatura dicha « decadenta », que sos tèmas preferits son la crudeltat, lo vice e la perversitat. Dins la dralha d'òbras coma À rebours de Joris-Karl Huysmans o Los Diabolics de Jules Barbey d'Aurevilly, lo fantastic passa d'èsser una finalitat, mas es mejan permetent de realizar una provocacion, una denóncia o una volontat estetic. Lo conte ven mai faiçonós, las descripcions son ricas, l'exotisme e l'erotisme d'elements importants. E, lo conte fantastic es una ocasion de far de la critica sociala, sovent dirigida contra lo materialisme borgés, per exemple dins los Contes crudèls de Villiers de L'Isle-Adam. Mai, los symbolistas decadents utilizan fòrça lo fantastic dins lors contes; çò que ven alara pròche de la fabla e de l'allegoriaVoir le chapitre symbolisme, allégorie et fantastique, p. 136, in Jean-Baptiste Baronian, Panorama de la littérature fantastique de langue française..
Anglatèrra victoriana esquèrra|vinheta|Oscar Wilde.