vinheta|Antefixa ornada d'una tèsta de Medusa. Sègle IV AbC. Illa de Pafos (?). Musèa de las bèlas arts Pouchkin, Moscóu. vinheta|Masqueta de Meduse, ornant l'egida de l'estatua d'Atena del Partenon. Copie d'un original de Phidias. vinheta|Masqueta de Medusa, tipe Rondanini, present aal castèl de Bellver (Palma de Malhòrca). L’òbra es una copia eissida d'un original atribuit a Fidias.
Medusa (en grèc ancian , de , « comandar, regnar »), nomenada tanben Gorgo, es, dins la mitologia grèga, une de las tres Gorgonas (amb sas dos sòrres Euriala e Estèno). Es la sola d'èsser mortala.
Felena de l'union de la Tèrra (Gaia) e de l'Ocean (Pontos), aparten a las divinitats primordialas, tot coma sas cosinas, la Quimèra e l'Idra de Lèrna, que, elas tanben, avián de trachs associats a l'imatge de la sèrp e foguèron destruchas per d'eròis.
Sa caveladura es entrelaçada de sèrps. Sos uèis am lo poder de petrificar tot mortal que la mira. Après aver estat decapitada per Persèu, sa masqueta () es donada a Atena que la fixa sus son bloquèr. La representacion del gorgoneion serà longtemps utilizada coma una proteccion contra lo mal uèi.
La percepcion de Medusa se modificada amb lo temps. Lo mite, qui pòt èsser vist coma un conte d'initiacion, provisèt de recercas sus la poténcia de feminin, lo poder de l'agach, l'importança dels talismans, l'ànsia de castracion, lo rapòrt intima al monstrós e l'existéncia de societats matriarcalas preïstoricas. La figura de Medusa es sempre presente dins la cultura contemporanèa.
Lo mite dins l'Antiquitat
Versions del mite Las primièras mencions de Medusa apareisson dins Omèr e Esiòde. Aqueste darrièr nomana tres Gorgonas: Euriale, Esteinó, Medusa, aquesta darrirèra essent proprament la Gorgona. Lo tèrme « Gorgona » deriba de γοργωπίς que significa « de l'agach viu ». Alara que lo nom de Medusa, significa « la governaira ».
Dins los primièrs estats del mite, « la Gorgona es un mostre, una de las divinitats primordialas, apartenent a la generacion preolimpiana. Puèi se'n ven a la considerar coma una victima d'una metamorfòsi. » Aqueste mostre ibrid aviá d'alas d'aur, de mans de bronze e de defensas de singlar. Es a vegada presentada jos la forma d'un centaure. Sa demora varia segon los autors: es situada al tèrme oèst del mond, del costat de las Esperidas, segon Esiòde, del costat de l'Iperborèa, al nòrd, segon Pindar o, le mai sovent, a l'oèst de la Libia.
Arbre genealogic de Medusa esquèrra|vinheta|Persèu tornant lor uèlh las Grèas. Quadre de Johann Heinrich Füssli. Filha de Forcis e de Ceto, e donc sòrre de las Grèas, Medusa es una bèla joventa que Poseidon se n'enamora. Violada per aqueste dieu dins un temple dedicat a Atena, es castigada per aquesta mèsma divesa que la transforma en Gorgona. Sos cabèls venon de sèrps, sos uèis se dilatan e ara son agach petrifica totes aqueles que lo crosan. Segon una autra version, que cita Pseudo Apollodor, Medusa èra una joventa tan ufana de sa beutat e de sa caveladura que s'èra gausada rivalisar amb Atena. Per la castigar, la divesa cambia sos cabèls en sèrps e modifica son agach.
A la demanda de Polidècte, rei de l'illa de Serifos, que volgava seduire Danaèa sens èsser empachat per la preséncia de son filh Persèu, aqueste accèpta l'escomessa d'anar decapitar Medusa. Es ajudat, segon de font mai tardièras, per Ermès, que li dona de sandalas aladas, e Atena, que li dona un bloquièr polit coma un miralh. Atena li dich tanben d'interrogar las Grèas (las « Vielhas »), sórres de las Gorgonas, per aprene dins quina balma s'amaga Medusa. Las Grèas nasquèron amb de pèls blancs e vivon dins una balma on jamai dintra la lutz del solelh nimai la claror de la luna; ensemblas an pas qu'un sol uèlh e una sola dent, que se passan caduna son torn. Coma refusan de cooperar, Persèu lor pana lor uèlh unic al moment ont se lo passavan de l'una a l'autra, per los forçar a li respondre. Apren atal lo camin que mèna cap a las nimfas, après que, o lor torna l'uèilh e la dent, o los geta dins lo lac Triton, en Libyia, per las neutralizar definitivament. Contunhant son camin, Persèu arriba a çò de las nimfas que vivon al nòrd, a çò dels Iperborèus. Aquestas indican la balma ont se trapan las Gorgonas e li donan lo casco d'Ades (la cunèa), que fa invisible, e tanben qu'una biaça e, segon unas fonts, de sandalas aladas.
Persèu arriba dins la cauna ont las tres Gorgonas son a dormir. Cobèrt du casco d'invisibilitat, capitat a s'aprochar de Medusa sens n'èsser vist mercé a rebat que li torna son bloquèr, avent plan sonh de desviar sa tèsta. Saisís Medusa a palpas e la decapitat, o amb l'espasa diamantina que ten de Zèus, o amb la harpè, podet utilizat pels Ititas e lors successors, que la tendriá d'Ermès o d'Atena. De la sang de Medusa ajason dos filhs, Crisaor, paire de Gerion, e Pegàs, lo caval alat. La sang que sortís de sa ferrida es reculhit pr Asclèpi: aqueste que rajava de la vena esquèrra es un poison, alara qu'aquesta de la vena drecha es un remèdi capable de ressuscitar un mòrt, li mite manifestant atan l'ambivaléncia caracteristica del farmacos.
Persèu plaça la tèsta de Medusa dins sa biaça e fugís amb sas sandalas aladas, tot essent amagat, amb son casco d'invisibilitat, las doas autras Gorgonas que lo percaçan. Segon Esiòde, encamba alara Pegàs. Utiliza la tèsta de Medusa, qu'a pas res perdut de son poder, per petrificar Atlas —un dels titans desfachs antan pels Olimpiens—, qu'aqueste li refusa l'espitalitat alara que se fa nuèch. L'endeman, alara susvolava lo desèrt de Libia, unas gotas de sang casudas de la tèsta de Medusa se transforman en dangierosas sèrps, que l'una tuarà mai tard un dels Argonautas. Contunha son viatge Persèu e apercep la verge Andromèda ligada nuda a una illeta rocasuda. La desliura, s'enaora tant fòrt qu'acaba per l'esposar, après n'aver satisfach los parents tuant lo mostre que devastava lor país. Al passatge, las algas a l'entorn del ròc son petrificadas en coralh. Coma l'oncle d'Andromèda, Finèu, li cercar brega pretendent que la jovent li èra promesa, lo petrifica amb la gorgona. Tornat a Serifos, petrifica atala Polidècte, que tengava sa maire presa, e ofrís fin finala a Atena la tèsta de Medusa, que la divesa, amb l'ajuda d'Efèst, fixa sus son bloquièr, l'egida. Aquesta, fabricada a partir d'una pèl de cabra, aviá tanben per foncion de semenar l'esglasi, tot coma lo gorgoneion, que n'es una mena de doble. vinheta|Detalh d'una estatua d'Atena vestida de l'egida ornada del « gorgonesion » (sègle I e II). Copia arquaïsanta d'una estatua del Sègle V AbC Musèu Sainte-Croix (Peitieus). Descendencia de Medusa
Lo mite dins l'iconografia antica vinheta|Amfòra del Pintre de Nessos (sègle VII AbC) presentant sul còl un combat entre Eracles e Nessos e, dejós, de Gorgonas percaçant Persèu. Musèu nacional arqueologic d'Atenas. esquèrra|vinheta|Persèu portant un petàs, de sandalas aladas e sa biaça a l'espatla (la kibisis), desvia la tèeta per tuar Medusa. Pitos orientalisant de relièus, v. 660 AbC. Lovre (CA 795). Medusa es gaireben sempre presentada de fàcia puslèu que de perfil. Segon diferents cercaires, las representacions mai ancianas de Medusa mòstran pas que la tèsta. Aquesta èra ja utilizada coma un talisman sus de vestits, de pèças de moneda o d'armas, plan abans l'epòca d'Omèr. Esiòde i apond un còrs e lo personatge de Persèu. Se trapa enseguida de bèlas representacions del personatge sus dos pitoi beocians de relèu e una amfòra de còl protoatic, totes tres venent del segond quart del sègle VII AbC. Suls primièrs, Medusa apareis coma un centaure femna, al mand d'èsser decapitada per Persèu, que desvia la tèsta per eviter la petrificacion. Sus l'amfòra d'Eleusis, Medusa jai, decapitada, d'entre las flors; sas sòrres, de forma umana mas de cara monstrosa, volon perseguir Persèu, mas son arrestadas per Atena que s'interpausa.
A la fin del sègle VII, la representacion de la tèsta sens còrs o masqueta de Medusa, tanben nomenada gorgoneion, evolua jol pincèl dels pintres de Corint, vila situada près d'Argos d'ont ven Persèu: a una cara redonda, amb d'uèlhs grosses protuberants, un nas aplatit e una barba; sovent tira la lenga. L'exemple mai conegut es una sieta atica de Lidos. Los mèsmes trachs de cara s'encontran encara dins un mosaïc romain del sègle II a Còrdoa. Tan a vegada d'alas, coma dins lo mosaïc trobat a Tarragona o aquesta d'Atenas.
La masqueta de Medusa, o gorgoneion, es l'emblèma mai frequent suls bloquièrs eroïcs dins la pintura de vases atics: « son efficacité visuelle se double d'une dimension sonore. La bouche distendue de Gorgo évoque le cri énorme d'Athéna surgissant dans le camp des Troyens [...] mais aussi le son de la flûte, qu'invente Athéna pour imiter la voix aiguë des gorgones ». aquesta masqueta, que pòt ornar lo bloquièr de que que siá guerrièr, es un element tipic de las representacions dl bloquièr d'Aquilles, l'imatge terrificant de la gorgona essent censat terrificar l'adversari, coma l'evòca Omèr mai d'un còps dins l'Iliada:
« [Aquilles] s’abriga tot entièr sota un bèl bloquièr de detz cercles d’aram e de vint fibas d’estam blanc, entre que n'i aviá una d’esmalt negre ont s’enrotlava Gorgò d’aspècte espaventós e als agachs orres. Al près èra la Crenta e la Terror.. »
A partir de la mitat del sègle V, lo gorgoneion s'encontra mai sovent coma ornament de l'egida d'Atena, e tanben sus de vases e dins l'escultura.
Lo gorgoneion es tanben lo motiu mitologic mai frequent suls sarcofages etruscs del sègle V, que se'n trapèt de desena d'exemplars. Segon Isabelle Turcan, « les gorgones appartenaient au monde des morts que les pythagoriciens situaient précisément dans la lune, œil unique de la nuit. Cela explique la présence de têtes de gorgones sur des monuments funéraires (sarcophages, autels) même si cette représentation avait aussi une valeur apotropaïque visant à éloigner les mauvais desseins des détrousseurs de morts. » Lo ligam de Medusa amb lo mond dels mòrts sembla confirmat pel fach que « les deux représentations les plus connues de Méduse tuée par Persée se trouvent sur deux temples consacrés à Artémis, celui de Sélinonte et celui de Corfou. » Mas Artèmis es associada a la luna e a la mòrt.
Aqueste motiu du gorgoneion es tanben frequent dins los mosaïcs decorant las ricas vilás romanas o coma decoracion de pòrta. Aquesta representacion apotropaïca visa a s'aparar del mal uèlh.
Las masquetas de la Gorgona son sempre de fàcia e remarcablament semblablas las unas a las autras per un mèsme epòca. Se pòt pasmens constatar que la representacion passèt per tres fasas. Las masquetas arcaïcas an una cara redonda, d'uèlhs protuberants, una boca granda dubèrta mostrant dents e cròcs, amb una lenga sortissent. An sovent de pèls boclats entremesclats de sèrps. Las masquetas mai ancianas pòdon èsser masclas o femnas e pòrtan sovent una barba. Aqueste trach despareis quand lo mite serà associat amb aqueste de Persèu. Lo gorgonéion enseguida pèrd son aspècte grotesc e esglasiant, tot gardant la lenga sortida e las dents aparentas; la barba desapareis e las sèrps venon de boclas. Dins un tresen temps, poirà prene l'aparéncia d'una bèla joventa, solas las boclas de la cabeladura remembrant son associacion amb las sèrps e sa nature monstrosa. a partir de -490, Pindar evòca atal dins un de sos poèmas « Medusa de las gautas bèlas ». Es una de las primièras representacions de la Gorgona jols trachs d'una bèla femna. Per l'escasença, l'art foguè en retard sus la poesia.