vinheta|The Scapegoat (Lo Boc emissari), quadre de William Holman Hunt, 1854-1856 L'espression boc emissari (amassant las nocions de victima patiràs o victima expiatòria) designa un individú, un grop, una organizacion, etc., causit(da) per cargar la responsabiltat o expiar una deca que n'es, totalament o parcialament, innocent(a). Lo fenomèn du boc emissari pòt venir de motivacions multiplas, deliberadas (coma l'escapament de responsabilitat) o inconscientas (coma de mecanismes de defensas intèrnas). E, lo procediment pòt se realizar entre doas personas (e.g., un emplegat e son subaltèrne), entre de membres d'una mèsme familha (e.g., un enfant pres per boc emissari), entre los membres d'una organizacion (e.g., los responsables d'una entrepresa) o a l'interior de tot autre grop constituit. E mai d'aqueste aspècte intragropal, lo fenomèn pòt tanben èsser intergropal e s'observar alors entre de grops diferents (dins un quita d'un país o societat).
Existís diferents critèris menant a la causida d'una persona o d'un grop particular coma victima expiatòria, coma la diferéncia percebuda de la victima, l'antipatiá que provòca o lo gra de poder social que ten. Segon las escasenças de figura e las motivacions dels agressors, las consequéncias per la victima e las reaccions possiblas dels protagonistas pòdon variar. Tanben, las possibilitats d'intervencion fàcia al fenomèn son multiples, podent se realizar a l'encòp al nivèl individual, gropal o procedural.
Originas de l'expression
Referents culturals vinheta|Se manda lo boc emissari, gravadura de William James Webb Una de las originas d'aqueste concèpte se pòt trobar dins la Grècia antica ont lo farmacòs (en grèc ancian : φαρμακός, aqueste que immola per expiar de fautas d'un autre) designa la victima expiatòria dins un rite de purificacion largament utilizada dins las societats primitivas. Lo mot prenguèt en grèc, a l'epòca classica, la significacion de malfactorAristophane, Les Cavaliers, vers -405.. Per combatre una calamitat o de caçar una fòrça menaçanta, una persona, a vegada vastida de sagrat, o un animal èra causit e menat fòra de la ciutau, ont èra a vegada tuat. Aquesta victima sacrificiala, e tanben innocenta, èra censada, coma lo boc emissari ebrieu, se cargar de totes los mals de la ciutatJacques Derrida, La dissémination, 1972, Seuil, « Points-Essais », pp. 162-163.. Lo filosòf francés René Girard ne faguèt un dels fondaments de sa teoria del boc emissari dins La violéncia e lo sagratRené Girard, La violence et le sacré, Grasset, Coll. Pluriel, 1972.
Lo tèrme de « boc emissari » ven de la traduccion grèga de « boc per Azazèl », un boc portant sus el totes los pecats d'IsraèlLévitiques 16:21-22. Se la tradicion rabinica concep Azazèl coma una val desertica ostila, los autors de la Septanta ligisson ez ozel (« boc al partir ») que traduson en grèc ancian per / , venet en latin caper emissarius. Lo tèrme « boc emissari », tant utilizat al sens figurat dins la cultura judeocrestiana, es citat pas qu'un còp dins l'Ancian Testament qu'introduch lo tèrme: Dieu demanda a Moïses de far portar los pecats de l'òme per un boc. Lo prèire pausa alara las mans sul boc, e lo carga atal, simbolicament de totes los pecats. Puèi lo prèire manda l'animal dins lo desèrt per los portar a Azazèl.
La nocion de sacrifici de substitucion es intecrat a la tematica crestiana, Jèsus essent presentat dins los Evangèlis coma un anhèl immolat, expiant los pecats del mond en morissent sus la crotz al tèrme de sa passionJean 1:29.
Modèls explicatius
Antropologia mimetica: René Girard Pels antropològs contemporanèus, lo concèpte de « boc emissari » designa l'ensemble dels rites d'expiacion utilizats per une comunautat. Lo primièr a aver utilizat aqueste concèpte es James George Frazer dins Lo Boc emissari, estudi comparat d'istòria de las religions.
L'obratge Lo Boc emissari de René Girard (1982) mòstra a l'òbra aqueste fenomèn que nomena lo « triangle mimetic »: format de tres pòls que son los individús A, B e lo supausat ben, lo triangle mimetic descriu aqueste jòc simbolic e la relacion reala entre A e B, ont B:
dispausa d'un ben, sembla dispausar d’un ben, o poiriá dispausar d’un ben,
que A pensa:
qu'el n'es desprovesit, que lo sieu gausiment del quita ben es menaçat sonque pel fach que B ne dispausa (o ne pòsca dispausar).
Lo « ben » es nomenat per René Girard « objècte » e es pas necessàriament material.
Aquestre triangle mimetic sembla motivat per la necessitat d’aver per manca de poder èsser. Podent èsser l’autre dirèctament, l’individú (A) pensa que çò que caracteriza l’autre (B) e que justifica encara la diferéncia entre el (A) e son modèl (B), es un aver (l’objècte o lo ben). Lo problèma demora dins l’imitacion recipròca al desir de l’objècte. Mai A desira l’objècte, mai B (se dintra dins lo mecanisme del desir mimetic) fa çò mèsme. E mai A e B (al respècte de lor desir) se semblan.
Esquematicament, mai la tension cap a l’objècte es fòrta, mai l’indiferenciacion entre A e B es importanta. Per Girard, es aquesta indiferenciacion dels individús qu'es portaira de violéncia (mejans la tension cap a un mèsme objècte). Fin finala, aquesta rivalitat mimetica tanben engendrada serà creatritz de conflicte e de violéncia. Dins un autre obratge, nota: « Fixar son atencion admirativa sus un modèl, es ja li reconéisser o li acordar un prestigi que ten pas, çò que ven a constatar la sieuna insufisença d'èsserRené Girard, Mensonge romantique et Vérité romanesque, Grasset, Paris 1961. ». Girard nota tanben que « lo subjècte mesconeisserà sempre aquesta anterioritat del modèl, que seriá a l'encòp desvelar son insufisença, son inferioritat, lo fach que son desir es, non pas espontanèu mas imitat. Aurà l'aster enseguida de denonciar la preséncia de l'Autre, mediator de son desir, coma tenent de la sola enveja d'aqueste darrièr ».
Lo fenomèn del boc emissari, collectiu, es la responsa inconscienta (René Girard utiliza « mesconeissença ») d’una comunautat a la violéncia endemica que los sieus membres generèron mejans las rivalitats mimeticas degudas al triangle mimetic.
Lo fenomèn del boc emissari es une consequéncia del « totes contra un ». A per foncion d’exclure la violéncia intèrna a la sociatat (endemica) cap a l’exerior d'aquesta societat. Per qu'aqueste fenomèn siá efectiu, cal:
que la realizacion del ritual del boc emissari demore amagada, que la violéncia resultanta d'aqueste acte provòque pas un desencadedanement de violéncia, d’ont la necessitat d’un « tipatge » de las victimas (son pas causidas a l'azard). Es lo principi de mendre violéncia, que los individús si persuadits de la culpabilitat del boc emissari, e (dins una mendre mesura) que las victimas sián persuadidas d'èsser copablas.
Aqueste mecanisme regulator de la violéncia es temporari. En efièch, la violéncia endemica generada pel desir mimetic o mimesis se fa, tard o d'ora, sentir. S'en pren alara un boc emissari novèl.
En resumit, per René Girard, lo boc emissari es lo mecanisme collectiu permetent a una comunautat arcaïca de subreviure a la violéncia generada pel desir mimetic individual de sos membres (quitament se la determinacion dels desirs es, per una pro larga partida, collectiva). Lo boc emissari designa tanben l’individú, necessariament copable per sos accusators, mas innocent al vejaire de la « vertat », per aqueste grop, s’unissent uniformament contra el, tornarà a una patz efemèra.
Lo murtre fondator genèra lo religiós arcaïc, los rites (repeticions de la crisi mimetica) e los mites (racontes, desformats pels persecutors, del murtre fondator).
L'innocéncia del boc emissari, que coneissem plan ara, es revelat pel biblic e subretot per la Crucifixion de Jèsus Crist, mai a vegada nomenat «l'Anhèl de Dieu» en referéncia al boc emissari. Es plan la fola, e per ela, totat l'umanitat, que rebuta sos mancas, culpabilitats e pecats sus Jèsus. Es vengut impensable uèi de se far la representacion d'un òrdre social anterior a la revelacion evangelica. Amb l'avançada de la revelacion evangelica e l'evangelizacion del mond al sens fòrt del tèrme (en mai del sens exclusivament religiós), lo mond, privat de sa solucion preferida, lo mecanisme expitòri, ven sempre mai violent, quitament se las formas de civilizacions de contunh evoluisson per conténer, dins ambedos sens del tèrme, aquesta violéncia dicha « apocaliptica ». vinheta|Bouc emissari, 2012, esculptura de bronze
Psicologia sociala La persisténcia del fenomèn de victima patiràs, d'en primièr ritual, dins las sociatats actualas, secularizadas e racionalas, poiriá surprene e las teorias psicosocialas suggeriguèron diferentas explicacions relativas a aquesta permanéncia.
Frustracion Es John Dollard e sos collaborators que en 1939Dollard, J., Doob, L., Miller, N., Mowrer, O., & Sears, R. (1939). Frustration and aggression. New Haven, CT: Yale University Press. cal Review, 48, 364-366., realizèron una de las primièras teorias al subjècte del fenomèn del boc emissari dins lo domèni de la psicologia sociala: la teoria de la frustracion-agression.
Per conceptualizar aquesta teoria, Dollard s'inspirèt d'un concèpte desvelopat per Sigmund Freud dins son libre Dòl e melancolia. En efièch, aquesta suggerís que lo blocatge d’una portada al plaser o a l’expression d’una pulsion causa, per la persona, de frustracion. Dins aqueste vejaire, aquesta frustracion mena o a un sentiment de culpabilitat o d’agression.
Mejan sas experiéncias, Dollard utilizarà aquesta teoria per l'aplicar a de dinamicas presentas en psicologia sociala. Utiliza la premissa seguenta: « l'agression es sempre una consequéncia de la frustracion »Billig, M., Social psychology and intergroup relations, Academic Press (European Monographs in Social Psychology), 1976.. La teoria implica doas prediccions :
« l’agression que se pòt pas dirigir dirèctament sus l’agent frustrant serà desplaçada cap a una autra cibla » « l’expression d’agression es catarstica, demesís la probabilitat de futuras agressions ».
L'agression es capvirada de biais privilegiat cap a la font de la frustracion, mas s'aquesta es absenta o non accessibla (ierarquia), l'agression es desplaçada cap a un boc emissari, la cibla mai aisida (grops minoritaris). Dirà tanben que l’agression pòt èsser «dobèrta» o non (fantasmas, sòmis), aquò depend de las enibicions del subjècte e del contèxte. Miller e BerkowitzBerkowitz, L., Frustration-Aggression Hypothesis: Examination and Reformulation , Psychological Bulletin, 1989, p. 59-73. tornaràn, un pauc mai tard, utilizar lo concèpte a partir de la teoria de Dollard postulant que lo subjècte desplaça l’agression sus una cibla similara a l’agent frustrant. Mai li sembla, e mai las agressions li seràn destinadas. Atal, se compren per « ostilitat desplaçada », una ostilitat dirigida cap a una cibla similara a l’agent frustrant. Mai s’alunham de la similaritat amb la cibla originala, mai dintram dins una ostilitat generalizada. Segon los autors, una mèsma causa s’origina desl dos procediments: lo gra d'enibicion del subjècte frustrat al subjècte de l’agression per l’agent frustrant.
La teoria, desvelopada per Dollard, ensagèt de conténer las dimensions interpersonalas e intergropalas, mas aquesta darrièra demorèt plan minima sul plan experimental. Aquò vol dire que lo fenomèn foguèt estudiat mai sovent dins un contèxte interpersonal mai que dins un contèxte ont dos grops son concernits - pasmens se Dollard aviá d'en primièr per ambicion de poder aplicar sa teoria tanben als grops.