vinheta|L'aigla, simbòl de fòrça empèris occidentals mas tanben orientals (aicí aquel del Palaiologos). Un empèri designa una forma de comunautat politicaMarguerite Boulet-Sautel, « Empire », Dictionnaire de philosophie politique, PUF. unissent de pòbles diferents a l'entorn d'un poder central unic.
La nocion d'empèri es ligada fins a la fin del sègle XIX a l'idèa d'una estructura federala cobrissent l'ensemble del mond conegut sul modèl de l'Empèri roman e de la Pax Romana. Aquesta idèa es tanben plan presenta dins la filosofia politica ont, de Dante a Kant passant per Vico e Maquiavèl, la nocion d'empèri es vist coma lo biais d'assegurar la patzHobson, 1988, p. 9.. Al contrari, a la fin del sègle XIX, se realiza una luta entre empèris concurrents Empèri alemand, Empèri britanic, Empèri del Japon (Esfèra de coprosperitat de la granda Asia orientala; expansionisme del Japon), Russia imperiala, etc. Per HobsonHobson, p. 9-11., lo ligam qu'i aviá entre empèri e internacionalisme èra trencat.
Los empèris fondats sus la tèrra, coma l'Empèri roman o la Russia imperiala, an tendéncia a èsser monolitics; los empèris maritims, coma l'empèri de Creta incarnada pel Minos que precedís l'empèri atenian e aqueste de Cartage, o l'empèri britanic, an d'estructuras mai flacas e de territòris escampilhats. Mai sovent, la creacion d'un empèri implica una o mai conquistas militaras consideradas pel melhor coma una unificacion e un astre (Nauta et Bassa Egipte, set reialmes de China).
De fach, lo tèrme d'empèri es pro fosc, que fa pas referéncia a una organizacion politica precisa. S'utiliza a l'encòp per designar de republicas (Atenas al sègle V AbC), que de monarquias (Àustria del sègle XIX), o tanben de confederacions (lo Sant Empèri roman germanic de l'Edat Mejana). Tanben designa de democracias (la França de la Tresena Republica), a vegada de dictaturas (l'empèri rus del sègle XIX) o encara d'oligarquias (l'Empèri roman).
Quitament los istorians son en desacòrdi al subjècte. Segon Moses FinleyMoses Finley, Économie et société en Grèce antique, La Découverte, 2007., es empèri tot « exercici durable per un Estat d'una autoritat, d'un poder, o d'un contraròtle sus un o mai Estats, comunautats o pòbles ». A aquestaa concepcion pro larga s'opausa aquesta de Jean TulardJean Tulard, Les Empires occidentaux de Rome à Berlin, PUF, 1997., que per el es empèri aquò que ten los cinc trachs seguents:
una volontat expansionista; una organizacion centralizada; de pòbles encastrats per una armadura politica e fiscala comuna; la cresença en une superioritat d'esséncia; un començament e una fin clarament identificats.
Per l'Istoire Lo mot empèri ven del latin imperium, un mot designant lo poder dels cònsols, puèi l'estructura politica de l'Empèri roman, fondat en 31 AbC 31. Pendent de sègles, lo tèrme d'empèri s'apliquèt sonque al Estats que se consideravan coma eritièrs de l'Empèri roman, per exemple l'Empèri roman d'Orient, l'Empèri carolingian, lo Sant Empèri roman germanic o l'Empèri rus.
Amb lo temps, las monarquias qu'èran pas mai qu'un simple reialme, utilisèron aqueste tèrme o sa traduccion (per exemple la Bulgaria), puèi lo tèrme s'aplica a de monarquias non europèas e a d'Estats vastes non monarquics.
Lo concèpte politic precedís d'unes millenaris l'Empèri roman; los empèris son apareguts a partir de la creacion de las primièras ciutats-estats faguèron l'estructura administrativa possibla. Lo primièr exemple conegut es l'Empèri akkadian de Sargon. A posteriori, lo tèrme empèri s'applicarà a las civizacions expancionistas màger jos la dominacion d'un cap unic, coma l'Egipte faraonica e Babolònia, o a la capitada expansionista (sovent efemèr) d'un pòble (coma los Ititas) menat sovent per un cap illustre, coma Suppiluliuma al subjècte dels Ititas.
Los empèris pòdon prene diferentas formas. Tradicionalament, son basats sus l'autoritat d'una poderosa monarquia exercida per un emperaire ereditari, d'en primièr autodesignat. Istoricament gaireben totes lo empèris son lo resultat de conquistas militaras per d'Estats poderoses, los Estats conquerits essent amassats dins un ensemble politic mai vast. La monarquie o l'oligarquia situada dins lo territòri original contunha a dominar aquesta union. Nombre d'aquestes ancians empèris manteniá lor poder sus lors subjèctes pel contraròtle de las fonts vitalas. Los istorians parlan d'unes d'aquestes regims coma d' « empèris de l'aiga », que l'etnia dominanta s'atribuís lo contraròtle de l'aiga.
L'introduccion d'una religion comuna sovent enforcèt los empèris, coma aquò se realizèt amb lo cristianisme amb Constantin Ièr per l'Empèri roman, veire constituir l'esséncia d'un empèri (califats de Damasc e Bagdad), o al contrari unir diferentas cresenças (empèri de Roma, Índia…).
Imperialisme La descobèrta del Mond Novèl foguèt l'escasença per fòrça Estats d'Euròpa de s'embarcar dins un programa imperialista d'un tipe novèl, la colonizacion. Amb aqueste modèl novèl, d'en primièr testat dins lo Mond Vièlh a las Illas Canàrias e en Irlanda, los territòris conquerits venián de drech subordonats a l'Estat imperial, puslèu que de facto coma dins los primièrs empèris. Çò que mena a de fòrtas rencunas dins las colonias, e per consequéncia al declin d'aqueste sistèma a partir del sègle XVIII pels Estats Units d'America e fins a la fin del sègle XX pels autres païses.
Lo modèl imperialista europèu tanben provoquèt de talhs geografics arbitraris. La poténcia imperialista avent tendéncia a talhar los territòris seguent sos desirs, puslèu que segon aquestes de populacions. Per exemple lo talh Iraq/Kowait sembla mai correspondre als interesses petrolièrs, puslèu que per de rasons istoricas o etnicas. De biais general, l'Africa patís encara del desacòrdi entre las frontièras estaticas eritadas del periòòde colonial e las frontièras etnicas, mai sovent fòrça mai ancianas. Aqueste escart provoquèt diferents aspèctes perverses:
clanisme: un clan o una etnia s'apropria lo poder estatic; secessions: d'etnias, a vegada sostenguda per l'anciana poderosa coloniala o per un país imperialista, volent crear lo lor Estat (guèrra del Biafra, del Katanga, eca) ; expansionisme: de dirigents justifican lor expansionisme al nom de l'artificialitat de las frontièras.
Los diferents ensags d'union territoriala destinadas a lutar contra aquestes efièchs perverses faguèron fracàs:
panarabisme: Gamal Abdèl Nasser o Moammar al-Gaddafi panafricanisme: Moammar al-Gaddafi panislamisme: fraires musulmans o Al-Qaïda panslavisme: Vinko Pribojević e Nikolaï Danilevski pangermanisme: Hegel, Friedrich Naumann o Adolf Hitler; panamericanisme: Henry Clay e Thomas Jefferson.
Empèris contemporanèus Lo concèpte d'« empiri » dins lo mond contemporanèu, quitament se demora present politicament, comencèt a pèrdre de sa coeréncia semantica. Lo sol país encara governat per un emperaire es lo Japon, que la monarquia a una populacion etnicament omogèna (amb 99 % de soca japonesa). Coma las monarquias, levats las monarquias constitucionalas, an en granda partida perdut la favor, lo tèrme d'empèri es vengut anacronic dempuèi que los empèris colonials desapareguèron a l'eissida del procediment de decolonizacion.
L'ex-URSS respondava per fòrça critèris d'un empèri, jamai revendiquèt aquesta denominacion, tampauc foguèt governada per un « emperaire » ereditari. Pasmens, los istorians la classifican a vegada coma un empèri, a l'encòp per sa similaritat amb los empèris del passat e son influéncia sus un blòt eurasian multietnic.
Los Estats multietnics actuals (la Soïssa o la Belgica per exemple) se veson coma de federacions volontàrias, e non pas coma d'empèris; son mai sovent d'estructuras democraticas, e de sistèmas de govèrn que distrubuisson lo poder sus diferents nivèls federals e provincials. Quand de grops separatistas existisson, los observators intèrnes e extèrnes pòdon èsser pas en acòrdi per saber se las accions del govèrn contra eles son:
un enforçament legitim de la lei contra aquestes grops marginals, violents o non; de violéncias per contraròtlar una populacion mai sovent insomisa.
En 2010, la lista dels Estats multietnics ont se debanan ara d'actes de violéncia per o contra los separatistas serián tròp longa, pasmens la China, la Russia, l'Indonesia e l'Índia se destrian per lor importància.
Los Estats Unit d'America, mai sovent considerats coma una federacion, provesisson un autre exemple. D'entre las consequéncias de la Guèrra freja, apareguèron coma la primièra superpoténcia mondiala, e pasmens se lo país aja pas engatjat de biais formal una expansion territoriala dempuèi l'annexion d'Hawaii e de las Filipinas, fòrça son aquestes que suggeriguèron que sa poténcia militara e economica li permetava d'exercir una mena de neoimperialisme sus una granda partidel du mond modèrne (veire Empèri american).
Empèris istorics Unas datas de començament e de fin son aproximativas: Empire Dates d'existenceZone GéographiqueAncien Empire égyptien 2700-2200 Vallée du NilEmpire maya 2600-1521 Amérique centraleMoyen Empire égyptien 2033-1786 Vallée du NilNouvel Empire égyptien 1552-1069 Vallée du NilMoyen Empire hittite 1465-1380 Moyen-OrientMoyen Empire assyrien 1392-1056 Moyen-OrientNouvel Empire hittite 1380-1190 Moyen-OrientNouvel Empire assyrien 911-612 Moyen-OrientEmpire éthiopien 800 – 1974 Afrique de l'EstEmpire magadhan IndeEmpire achéménide 550-330 Moyen-OrientLigue de Délos 454-404 Mer Egée Empire d'Alexandre le Grand 336-323 Moyen-OrientEmpire Maurya 324-185 IndeEmpire séleucide 312-64 Moyen-OrientEmpire chola 300 – 1279 Asie du sud-estEmpire chinois 221 – 1911 ChineEmpire teotihuacán - Amérique centraleEmpire romain 27 – 476 Bassin MéditerranéenEmpire koguryŏ 53-668Extrême-OrientEmpire sassanide 224-651Moyen-OrientEmpire Gupta IndeEmpire romain d'Occident 395-476Bassin MéditerranéenEmpire romain d'Orient 395-1453Bassin MéditerranéenEmpire arabe 622-1258Moyen-OrientPremier Empire bulgare 680-1018Europe de l'estEmpire carolingien 800-924Europe de l'ouestEmpire khmer 802-1462Asie du sud-estSaint-Empire romain germanique 962-1806Europe de l'ouestEmpire ghaznévide 962-1186Moyen-OrientEmpire tongien –1826Océan PacifiqueEmpire Almoravides 1040-1147MaghrebEmpire pagan 1044-1287Asie du sud-estEmpire ayyoubide 1171-1260Moyen-OrientSecond Empire bulgare 1185-1422Europe de l'estEmpire inca 1200-1533Amérique du sudEmpire latin de Constantinople1204-1261Europe de l'estEmpire mongol 1206-1783Asie centraleEmpire ottoman 1281-1923Bassin MéditerranéenEmpire majapahitIndonésieEmpire serbe 1346-1371Europe de l'estEmpire timouride 1370-1506Moyen-OrientEmpire songhaïAfrique de l'ouestEmpire colonial espagnol 1492-1898Empire colonial portugais 1498-1975Empire moghol 1526-1857IndeEmpire colonial français 1534-1980Empire colonial danois 1536-1945Empire britannique 1583-1997Empire colonial néerlandais 1595-1705Empire colonial suédois 1638-1878Empire chérifien (Maroc) 1511-1956MaghrebEmpire marathe 1674-1819IndeEmpire russe 1721-1917Europe et AsieEmpire Durrani 1747-1826AfghanistanPremier Empire (France) 1804-1814, 1815EuropeEmpire haïtien (Premier Empire), (Second Empire)1804–1806, 1849–1859CaraïbesEmpire d'Autriche 1804-1867EuropePremier Empire mexicain 1822-1823Amérique du nordEmpire du Brésil 1822-1889Amérique du sudEmpire colonial belge 1843-1962Second Empire (France) 1852-1870Europe de l'ouestSecond Empire mexicain 1864-1867Amérique du nordEmpire austro-hongrois 1867-1918EuropeEmpire japonais 1868-1945Extrême-OrientEmpire allemand 1871-1918EuropeEmpire colonial allemand 1884-1920Empire colonial italien 1889-1945Empire coréen 1897-1910Asie de l'EstTroisième Reich 1933-1945EuropeEmpire vietnamien 1945Asie du sud-estEmpire soviétique 1945-1991Europe de l'Est, AsieEmpire centrafricain 1976-1979Afrique
Los 20 empèris mai vastes a lor mai grand espandiment
Empèri mongòl: 33 milions de km (1279); Empèri britanic: 33 milions de km (1922);