La democracia participativa es una forma de partatge e d’exercic de poder forme de partage et d'exercice du poder, fondada sus l’enforçament de la participacion dels ciutadans a la presa de decision politica. Se dich tanben « democarcia deliberativa » per insistir l'accent suls diferents procediments permetent la participacion del public a la realizacion de las decisions, pendent la fasa de deliberacion. La democracia participativa o deliberativa pòt prene diferentas formas, mas primièr s’instaurèt sul terren de l’amenatjament del territòri e de l'urbanisme, abans de s'espandre dins los camps de l'environament. Dins aquestes encastres, las associacions jògan un ròtle central coma interlocutors per las autoritats publicas. En França una Carta de la participacion del public publicada en 2016 fa la lista de las bonas practicas en matèria de la participacion del publicprojet "Rapport d'éxecution de la Convention d’Aarhus 2017" soumis a consultation du public en 2017 (format odt - 67.8 ko - 16/05/2017), voir p. 24.
Fondaments
L'imperatiu participatiu: « democratizar la democarcia » Aparegut a la fin de las annadas 1960, lo concèpte politic de democracia participativa se desvolopèt dins lo contèxte d’una interrogacion creissenta sus las limitas de la democracia representativa, del fach majoritari, de la professionalizacion del politic e de l'« omnisciéncia dels expèrts ». Atal s’afirmèt l’imperatiu de metre a disposicion los mejans de debatre, d’exprimir lors avises e de pesar dins las decisions lo concernant.
Aqueste novèl biais de comprene la decision politica respond tanben al besonh etic d’estuar sus las controvèrcias sociotecnicas eissidas entre autre de las novèlas descobèrtas tecnologicas e scientificas. L'obratge de Michel Callon, Pierre Lascoumes e Yannick Barthe, Agir dins un mond incertanMichel Callon, Pierre Lascoumes, Yannick Barthe, Agir dans un monde incertain, Seuil, 2002, resumís de biais sistematic aqueste problèma e los mejans de passar: « Las avançadas de las sciéncias e tecnicas son pas mai contrarotlables per las institucions politicas que dispausam ». Los decideires devon aver, en cas d'error, la possibilitat de corrigir las decisions publicas e de tornar prene de nòu d’opcions qu’avián abadonadas. Per evitar l'irrevocable, cal daissar l’encastre de las decisions tradicionalas e acceptar de prene, puslèu qu'un sol acte trencat, una seria d'actes mesurats, enriquits al respècte dels profans. Es per exemple, dins lo domèni de la santat publica, un aquerit de las associacions de pacients victimas del sida. Es uèi admés qu’aquestes movements de malauts participèron a un equilibri novèl de la relacion entre mètge e pacients que los beneficis faguèron profièch al delà de la luta contra lo sida.
Aquesta necessitat de reviscolar la democracia se pièja donc sul ròtle e un poder novèl devolguts als ciutadans. Se pièja, coma lo disiá lo filosòf pragmatista John Dewey, sus una « ciutadantat activa e informada » e sus la « formacion d'un public actiu, capable de desplegar una capacitat d'enquèsta e de cercar d’esperel una solucion adaptada a sos problèmas »John Dewey, Le Public et ses problèmes, Paris, Publication de l'université de Pau/Farrago, 2003.. Dins aqueste sens, la participacion ciutadana es intrinsecament ligada al drech d'accès a l'informacion, çò qu’es formalizat, per exemple, dins la Convencion d'Aarhus sus l'accès a l'informacion, la participacion del public al procediment decisionel e l'accès a la justícia en matèria d'environament de 1998.
Democracia e coesion sociala Se la democratcia es una valor e pas solament una « tecnica de govèrn », una majoritat de 51 % dels votants, representant pas qu'una partida inferiora a aqueste chifre dels còrs electoral, sufís pas a justificar una politicaFauchard, . L'Estat es encargat d'assegurar la coeréncia dins una societat qu’es eterogenèaSapir, . Uèi lo problèma de la coesion se substituís a aqueste de l'integracionRosanvallon, . La democracia es una activitat collectiva que la foncion essenciala es de « far societat »Rosanvallon, .
Las insufisança de la democracia representativa
Lo desinterés La participacion al primèr torn de las legislativas, qu’èra de 80 % en 1958, casèt a 60 % en 2007Fauchard, . Dich autrament 40 % dels electors potencials en 2007 (abstencion + blancs) participèron pas al primièr torn. Aqueste desinterés de la causa publica es, en partida, degut a las derivas mediaticas de l'Estat espectacle. L'imatge personal dels actors politics, se piejant sus las tecnicas de comunicacion, pren lo pas sul fonsFauchard, .
La nonrepresentativitat La nonrepresentativitat al sen del Parlament concernís, entre autras, las categorias socioprofessionalas. Caduna d’aqueste a son habitus. Michel Koebel soslinha que nòstras visions son prigondament marcada e dependantas de nòstras condicions d'existéncia Alter Eco, , . Los brièrs desapareguèron de l’Assemblada nacionala. Obrièrs e emplegats, que constituisson la mitat dels actius en França, representan pas que 5 % dels deputats. La nonrepresentativitat tòca tanben los joves, las femnas, las minoritats. Concernís l'ensems de las institucions politicas ont aquestas categorias fan rarament partit del personal dirigent, quitament dins los partits, çò que los exclusís de las posicions de poder politicDulong, . Al plan local de competéncias sempre mai espandidas son necessàrias a l’exercici d'un mandat local après de la decentralizacion. Ne resulta una professionalizacion dels elegits locals. L'ensemble d’aquestes factors crea una trencadura entre los professionals de la politica e los profansFauchard, .
L'abséncia d'una vision d'avenir Segon Pierre Rosanvallon, « los regims democratics an de mal a s’integrar sens prene en compte lo long tèrme ». Son en causa la professionalizacion dels actors politics, lor personalizacion e la proximitat de las escasenças electoralas. Mas es le long tèrme qu’es portaire de l’interés generalFauchard, et 139.
Segon Dominique Bourg, l'avenir es un aspècte negligit de la democracia representativa modèrna. Requerís prediccion, precaucion e novelum politic. Mai, lo problèma del cambiament climatic pren un caracter intrinsècament prospectii. Al subjècte de las generacions futuras, la quita nocion de « representacion » es desviàriaDominique Bourg et Kerry Whiteside, « Pour une démocratie écologique », , lire en ligne.
L'imperatiu delibératiu: de melhors debats per de melhoras decisions La democracia participativa es pas gaire reductible a la « democracia d'opinion » que crea las condicions al debanament d’un debat public obèrt e democratic. Inspirat per de pensaires de la deliberacion collectiva coma Jürgen Habermas e James S. Fishkin (en), l'imperatiu deliberatiu se fonda sus una logica simpla: melhora es la qualitat del debat, mai legitims e eficaces son las decisions venetas légitimes et efficaces sont les décisions qui en découlent.
Tota la question pòrta alara sus las condicions d’un bon debat amb per exemple la qualitat de la procedura deliberativa per arribar a çò qu'Habermas nomena « una ententa racionalament motivada »Jürgen Habermas, Droit et Démocratie. Entre faits et normes, Paris, Gallimard, 1997., per exemple la libertat dels participants al debat (devon èssser « actius e dobèrts », « levat de tota forma de constrencha ») e del quita debat (deu èsser public e potencialament dobèrt a totes). Aquò, plan segur, sens abotir a una definicion de tròp normativa del « ciutadan ideal » que l'efièch pervèrs pòt èsser la disqualificacion del « ciutadan real ».
Las formas de la democracia participativa La participacion a una decision pòt prene la forma d'una consultacion, d'una concertacion, d'una coelaboracionFauchard, o d'un referendum.
Consultacion La consultacion implica pas la presa en compte dels avises donats. Dins lo cas de las enquèstas publicas lo comissari enquestaire dona un avis personal qu’es pas necessàriament pas aquesta de la majoritat dels depausants. L'autoritat publica es tampauc pas tenguda de seguir l’avis del comissarie enquestaire. Lo debat public es una consultacion e non pas una confrontacionFauchard, .
Concertacion La concertacion publica es regida per la « Carta de la concertacion ». Impausa de proceduras en amont del projècte, alargissant la transparéncia, implicant de debats e favorisant la participacion. Mas lo poder decisional demora entièrament dins las mans de l'autoritat publica.
Existís diferents tipes de concertacionGrégoire Milot, Construire une ville participative en 10 questions, éditions Territorial, 2012 (ch. 3, Quel type de concertation faut-il engager ?):
la concertacion de comunicacion. La concertacion de comunicacion a l'aparéncia de la participacion mas n’a pas lo fondament. Los resultats impòrtan pauc. S'agís per la collectivitat de monstrar qu'associa la populacion. Li dona los mejans de s'exprimir, per quin objectiu? Mai sovent, las resposas an pauc d'efièch sus la mena dels afars publics. S'agís d’en primièr, de far passar de messatges, promòure una politica sens aver d'efièchs reals. Es mai, lo tipe de participacion mai sovent utilizat. la concertacion estructurala. L'installacion d'una concertacion estructurala se caracteriza per la creacion d’una estructura dedicada. Obligatòri coma los conselhs de quartièrs per las vilas mai de , es tanben d’afichatge coma la mesa en plaça dels « Conselhs municipals de joves » qu’an per objectiu subretot d’associar e de comunicar cap als collegians. la concertacion d'engatjament. Unes elegits, de collectivitats se caracterizan per un engatjament fòrt dins la concertacion e las proceduras participativas. Mòde de gestion de la vila, amenatjament, concertacion sus de grands subjècte de politica generala… aquestes elegits intègran un dialòg participatiu. Aqueste engatjament se trapa dins la mesa en plaça de caminaments ja citats: Carta de la participacion, estructura intèrna dedicada, caminaments participatius estructurats, formacion dels agents, etc. la concertacion de construccion. La concertacion de construccion repausa sus la volontat d'un decideire public d'associar la populacion a la construccion de son projècte. Las rasons pòdon èsser variadas: arbitratge entre d’opcions divergentas al sen de l'equipa al projècte, volontat d'obténer una validacion per la populacion de son projècte, desir de melhorar uness punts, mejans de legitimar una causida… . La causida es dobèrta. Pòt s'agir d'un referendum local. La responsa fonciona alara coma un talhador: òc o non lo projècte se fará. Mas aquesta concertacion de construccion pòt permetre d'afinar un projècte, de melhorar de punts o de far evoluir unes aspèctes del projècte. la concertacion d'espèra. La concertacion servís tanben … a prene pas de decision. Las constrenchas politicas, las rasons budgetárias, los dobtes sus la finalitat d'un projècte pòdon reportar la realizacion d'un projècte. Pasmens, l'anóncia de son arrèst es pas a l'òrdre de jorn. O que cal pas se desjutjar al respècte de las anóncias passadas, o que mancan los finaciaments … se concèrta.
Coelaboracion Aquesta forma de participacion pòt cararcterizar un nivèl naut de democracia participativa, que (per exemple a Grigny) lo budget participatiu, una partida del budget general, es pres segon las decisions collectivas.