vinheta|Expendiment de Roma al sègle II. Es pauc probable que lo latin aja estat parlé al delà de l'airal verda. Se nomena latin arcaïc () [consulté le 2017]. (prisca latinitas), o latin preclassicEntrée de l'Encyclopédie Larousse [en ligne], sur le site des Éditions Larousse [consulté le 2017]., l'estat del latin en usatge de l'origina de la lenga fins a -100 environ.
Istoriografia
La lenga de las originas Lo concèpte de latin vièlh es tan vièlh qu’aquestre de latin classic, los dos datant de la fin de la Republica romana. A aquesta epòca, Ciceron remarca, coma d'autres, que lo lengatge qu'utiliza cada jorn, aqueste de la nauta societat romana, es semenat d'arcaïsmes, que nomena « verborum vetustas prisca »,..
Quatre latins d'Isidor de Sevilla Pendent l'Antiquitat tardièra, los gramatician latinistas e ellenistas prenon consciéncia de las diferentas estapas que la lenga latina passèt. Isidor de Sevilla, dins sas Etimologias, descriu al començement del sègle VIIe l’esquèma de classificacion deson epòca. :« Diguèron unes qu’existís quatra lengas latinas: la primitiva, la latina, la romana, e la mixta. La primitiva, utilizada pels mai ancians Italians jol règne de Saturn e de Janus, es grossièra, coma lo son los cants salians. La latina èra parlada jos Latinus e los reis toscans, per totes los abitants del Latium ; es aquesta en que foguèron escrichas las lei de las dotze taulas. La romana apareguèt après que lo pòble roman aja començat a caçar los reis: es aquesta que difusèron Naevius, Plauti, Ennius, Virgili, e, d’entre los orators, Grac, Caton, Ciceron, e fòrça mai d'autres. La mixta domina dempuèi que d’òmes e de mòrs estrangièras penetrèron ensems dins la civilizacion romana, après l'establiment de l'empèri latin, corrompent l'integralitat del vocabulari per de solecismes e debarbarismes. »
Aqueste esquèma contunhèt, sens pas gaire de cambiament, longtemps après Isidor.
Periòde En 1874, John Wordsworth (en) prepausa la definicion seguenta. : « By Early Latin I understand Latin of the whole period of the Republic, which is separated very strikingly, both in tone and in outward form, from that of the Empire. » (« Per latin arcaïc, compreni lo latin de tota la periòde de la Republica, que se destria plan netament, per son ton en mai de sa forma exteriora, d’aqueste de l'Empèri. »)
Quitament se las diferéncias sián netas e aisidament notadas pels legeires, son pas sufisentas per nóser la compreneson. Los locutors del latin de l'epòca imperiala mòstran pas de dificultats a comprene lo latin arcaïc, levat unes tèxtes que devon datar de l’epòca reiala, subretot de cants. Atal la Lei de las Dotze Taulas, que ven dels començaments de la Republica, es comprensible, alara que le Carmen Saliare, escrich jos Numa Pompilius, èra pas completament comprés quitament de Ciceron.
Una opinion al subjècte del latin arcaïc subrevisquèt, dins un òbra de l'istorian grèc Polibi.. Evòca « lo primièr tractat entre Roma e Cartage », ont dich que « ven del consulat de Luci Juni Brut e Marc Oraci, los primièrs cónsols après l'expulsion dels reis ». Avèm pas una granda coneissença dels primièrs cónsol, mas Polibi indica que lo tractat aviá estat redigit 28 ans après l'incursion de Xerxes Ier en Grècia, es a dire en l'an -452, gaireben a l'epòca dels Decemviri, alara que la constitucion de la Republica romana aviá estat definida. Polibi parla tanben de la lenga utilizada per la redaccion del tractat: « la lenga romana anciana diferís tant de la lenga modèrna que pòt pas que parcialament èsser compresa, et après fòrça aplicacions e pels òmes mai intelligents ».
I a pas de granda diferéncia entre lo latin arcaïc, parlat dins la mai granda partida de la Republica, e lo latin classic, mas i a una gradacion de contunh.
La fin de la republica es considerada coma una data de fin darrièra, segon los lingüistas posteriors a Wordsworth. Charles Edwin Bennett (en) ne dich. : La data de -100 donada per Bennet es pas aquesta,que foguèt retenguda mai tardBien qu'on la retrouve ici : « », dans The American Heritage® Dictionary of the English Language, 2000. mas aquesta de -75, prepausada per Bell, venguèt l’estandard. Los tèxtes de latin datant entre -452 e -75 evoluisson atal de l'estat de difficils a comprene, quitament per de classicistas experimentats, cap a un latin qu’es accessible a las gents de letras.
Corpus vinheta|442x442px|L'inscripcion del Forum, una de las mai ancianas inscripcions latinas conegudas. Es escrichs en bustrofedon (torn dels buòus) mas de biais irregular. Pas cap d’inscription es anteriora a l'introduccion de l'alfabet grèc en Itàlia. Las mai ancianas datan benlèu dels sègles VII e VI AbC... Pasmens, de tèxtes, conservats de biais fragmentari dins las òbras d'autors classics, serián estat compausats pendent l’epòca reiala.
Lo filològ alemand Gerhard Radke (de) publiquèt en 1981 un catalòg de las inscripcions mai anticas del latin Gerhard Radke, Archaisches Latein. Historische und sprachgeschichtliche Untersuchungen, Darmstatd, 1981, 259 pages.
Fragments e inscripcions
Cant dels Salians Fibula de Prenèste Lapis Niger Inscripcion de Duenos Lapis Satricanus Lei de las Dotze Taules Cants funèbres, cants satirics Calendièrs, o Annalas o Fastes Carmen Nelei Carmen Priami Elogia Scipionum Senatus Consultum de Bacchanalibus Carmen Arvale
Autors Las pèças de teatre del comic Plaute, que datan dels sègles III e II AbC., son las mai ancianas òbras literàrias trobadas dins lor integralitat. Tanben avèm de fragments d'òbras (p. ex. Odusia de Livius Andronicus, Bellum Poenicum de Naevius) citats per d'autres autors (p. ex. Aulu-Gelle).
Appius Claudius Caecus
Escrivans romans del sègle III AbC
s romains du IIIe siècle av. J.-C.
Attilius Livius Andronicus Naevius Plaute Quintus Fabius Pictor Lucius Cincius Alimentus Ennius Caton lo Vièlh Sextus Aelius Paetus Catus Caecilius Statius Pacuvius Luscius Lanuvinus Quintus Trabea
Escrivans romans del sègle II AbC
Porcius Licinius Terenci Gaius Acilius Lucilius Lucius Accius Quintus Lutatius Catulus Furius Antias Gaius Julius Caesar Strabo Vopiscus Lucius Pomponius Lucius Cassius Hemina Lucius Calpurnius Piso Frugi Manius Manilius Lucius Coelius Antipater Sempronius Asellio Gaius Sempronius Tuditanus Lucius Afranius Titus Albucius Publius Rutilius Rufus Aelius Stilo Quintus Claudius Quadrigarius Valerius Antias Lucius Cornelius Sisenna Quintus Cornificius Caius Papirius Carbo Volcatius Sedigitus Sextus Turpilius
Ortografa Lo latin arcaïc s'escuit subretot amb 20 letras: A, B, C, D, E, F, H, I, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, V, X.
La G — una C modificada — aviá fach son aparicion pendent la Republica, mas son usatge venguèt veraiament corrent pas qu’a partir de l'epòca classica. Primièr, la consonanta C recobrissiá indistinctament los fonèmas [k] e [g].: foguèt encara lo cas a l’epòca classica pels les prenoms Caius e Cnaeus, respectivament prononciats [gajus] e [gnaeus]. La K, ten al contrari a èsser sistematicament remplaçada per la C (Es generalament pas pus utilizat a l'epòca classica que dins l'abreviacion KAL per KALENDAE, grafia condurenciada per CALENDAE, las celèbras calendas). Puèi, la prigonda èrs d'ellenizacion que tòca l mond roman a partir del sègle II AbC faguèt que s’impausèt l'usatge de las letras exogènas Y e Z.
De diferéncias entre lo latin arcaïc e le latin classic son simplament ortograficas; se pensa que la prononciacion es subretot la mèsma qu'en latin classic.
consonanta unica per las consonantas doblas: Marcelus per Marcellus vocalas geminadas per las vocalas longas: aara per āra q per c devant u: pequnia per pecunia gs/ks/xs per x : regs per rex, saxsum per saxum c per g : Caius per Gaius
Fonologia vinheta|Evolucion dels diftongs del latin arcaïc al latin classic. De caracteristicas fonologicas del latin arcaïc son:
la preservacion de las desinéncias casualas indoeuropèas -os e -om originalas (latin classic -us e -um) la preservacion de gaireben totes lo diftongs indoeuropèus dins las sillabas accentuadas, coma /ai/ (mai tard ae, mas la prononciacion demora); /ei/ (mai tard ī) ; /oi/ (mai tard ū, o a vegada oe) ; /ou/ (del PIE /eu/ e /ou/ ; mai tard ū). l'existéncia d'un /s/ intervocalic, fins a ~ 350 AbC. Mai sovent, aqueste /s/ intervocalic ven /r/ en latin classic, fenomèn nomenat rotacisme. Aqueste rotacisme a de consequéncias sus la declinason: honos, honoris (de honos, honoses) ver per analogia honor, honoris (« l'onor »). Unes tèxtes en latin arcaïc gardan aqueste /s/ dins aquesta position, coma lo Carmen Arvale : lases per lares Fòrça seguidas de consonantas no redusidas: iouxmentom (iūmentum, « bèstia de tira ») ; losna (lūna, « luna ») < *lousna < */leuksnā/ ; cosmis (cōmis, « doç, gentil ») ; stlocum, acc. (locum, « plaça, luòc »). /dw/ : duenos (latin classic bonus), dins la celèbra inscripcion de Duenos ; duellom (latin classi bellum) /d/ finals a l'ablatiu (pus tard perduts) e a la tresena persona del singular dels vèrbs (venguèt t)
Gramatica e morfologia
Noms Les noms latins son destriats pel cas gramatical, una declinason del mot per una terminason (o sufixe), que determina son ròtle dins la frasa (subjècte, COD, etc.).
Primièra declinason (a) Los noms d’aquesta declinason son tipicament femenins. Los tèmas se terminan per -ā..
Unes masculins possedisson un nominatiu terminant en -s, que poiriá èsser terminason d'origina; aqueste -s pasmens aguèt tendéncia a caire: paricidas vs. paricida.. A nominatiu plurial -ī remplacèt la -s originala. puellā, –āī filha, joventa f.SingularPlurialNominatiupuellāpuellāīVocatiupuellapuellaiAccusatiupuellampuellāsGenitiupuell-ās/-āī/-aispuell-om/-āsōmDatiupuellāipuell-eis/-abosAblatiupuellādpuell-eis/-abosLocatiuRomaiSyracuseis Al genitiu singular, la -s foguèt remplaçada per ma –ī de la segonda declinason. Lo diftong resultant -āī, après que se foguèt abreujat en -ai, enseguida venguda -ae.. A l’escasença, lo remplaçament se faguèt âs: pater familiās. Las explicacions de las terminasons epigraficas tardièras -aes son pauc seguras. Al genitiu plural, la terminason regulara es –āsōm (–ārum en latin classic, per rotacisme e abreujament de la -ō finala) mas de malèvon -om (-um en latin classic) a la segonda declinason.
La -ī del datiu singular es long. o cort.. Coma al genitiu singular, la terminason ven -ae, -a (Feronia) o -e (Fortuna).
A l'accusatiu singular, lo latin abreujat una vocala devant una -m finala..
A l'ablatiu singular, -d cai après una vocala longa.. Als datiu e ablatiu plurials, la terminason -abos, que ven de l'indoeuropèu *–ābhos., es utilizada pas que pels femenins (deabus). Lo desvolopament *–ais > –eis > īs es analogic a aqueste del –ois de la segonda declinason..
La -a brèva originala del vocatiu singular se confondèt amb la -a abreujada del nominatiu..
Lo cas locatif pòt pas s'aplicar a un mot coma puella ; dins los quadre, Roma, al singular, e Syracusae, al plural, prenon la plaça. La desinéncia de locatiu plural es ja confonduda amb lo -eis de l'ablatiu.
Segonda declinason (o) Los noms son masculins o neutres. Los tèmas s’acaban per -ŏ, que ven del gra o de l'alternança vocalica indoeuropèa.. Lo latin classic presenta un desvolopament ŏ > ŭ.
Amb los noms que lo nominatiu singular se termina en -ros o -ris, se produch una sincòpa . i a atal ager e non pas *agerosConsulter toutefois l'article svarabhakti pour une autre explication. Los nominatius masculins plurals seguent doas linhas de desvolopament, caduna daissant una seria de terminasons. Los Romans generaliza la terminason pronominala indoeuropèa *-oi. La sequéncia *-oi > -oe > -ei > -e > -ī.. Los tèxtes provincials generalizan la terminason indoeuropèa del nominatiu plural *-ōs, qu’aparéis dins la tresena declinason : *-ōs > -ēs, -eis, -īs., a partir de 190 ACN..