ParísEn francés, Paris . En occitan, la vila de París (accent tonic sus -rís) es pas de confondre amb lo personatge mitologic de Paris (accent tonic sus Pa-). es la capitala de França e de la region Illa de França. Es la vila poblaa d'Euròpa Occidentala e fa partia dels centres urbans mai importants dau continent amb una populacion totala de 10,9 milions d'abitants en 2022, d'infrastructuras modernas, un ròtle internacionau de prumiera importància dins los domenis politic, economic, scientific, culturau e un patrimòni arquitecturau e artistic internacionalament conoissut.
La vila foguèc fondaa per los Romans sus lo territòri dels Parisii, un pòple celta vencut en 52 avC. Relativament menora durant lo periòde roman, la ciutat prenguèc pauc a cha pauc una importància amb los reis francs en causa de son emplaçament estrategic dins lo nòrd de Gàllia. Clodovèu i installèc residéncia principala. Foguèc imitat per plusors reis merovingians e carolingians. Puei, en 987, lo còmte de París foguèc elegit rei de França per los autres senhors de la Francia Occidentala. Aquò marquèc lo començament d'un lòng periòde de renforçament dau ròtle de la vila dins l'espaci franc. A partir dau segle XI, venguèc pauc a cha pauc lo centre politic e administratiu dau reiaume dels Francs. Aquela evolucion s'accelerèc pendent los rèines de Felip August (1180-1223), a Sant Loís (1226-1270) e a Felip lo Beu (1285-1314). Pasmens, la Pesta negra e la Guerra de Cent Ans (1337-1453) afebliguèron la vila e, a l'eissia dau conflicte, lo poder reiau preferiguèt demorar dins la vau de Léger. Aquela mesfisença perdurèc fins a la Revolucion, mas los reis se tornèron installar dins la region parisenca.
Lo periòde revolucionari confirmèc l'importància politica de París. D'efiech, la vila venguèc lo centre de la vida politica francesa. Entre 1850 e 1870, Napoleon III ordonèc una importanta modernizacion de son teissut urban per reduire los riscs epidemics e facilitar las comunicacions internas. Menats per lo baron Haussmann, aquelos trabalhs son a l'origina de la vila actuala. Pasmens, a partir dau segle XIX, una autra particularitat de l'urbanisme parisenc foguèc l'extension dau bastit en defòra de la comuna. Ansin, se formèt una importanta aglomeracion que curbe desenant una partia fòrça importanta de la region Illa de França.
Geografia
Geografia fisica
París se situa au mitan dau Bacin Parisenc, un bacin sedimentari que curbe la mieitat nòrd de França, entre lo Massís Armorican a l'oest, la Manja au nòrd, las estructuras geologicas de las Ardenas e de la vau de Ren a l'est e lo Massís Centrau au sud. Es una region mai que mai compausaa de plans favorables a l'agricultura, de serres e de planasteus. Lo releu i es rarament un obstacle, mas pòt imprimir localament d'aisses preferenciaus per la circulacion dels bens e de las personas.
Lo territòri comunau (París intra-muros) a una superficia de 105,40 km² e s'estende a l'entorn de l'illa Sant Loís e de l'illa de la Ciutat dins la vau de Sèina. Lo fluvi i chavèc son liech dins una region bassa que se situa a pauc près a 30 m d'altituda, laissant de caire quauques pichons releus coma Montmartre (131 m) o Belleville (129 m)(fr) Charles Pomerol, Découverte géologique de Paris et de l'Ile-de-France, BRGM éditions, 1988, p. 41., en dessenhant una corba orientaa sud-est / nòrd-oest puei nòrd-est / sud-oest. La partia sud es dicha « riba senestra » e la partia nòrd « riba drecha ». Chau nòtar la preséncia de la partia finala de la vau de Marna sus la riba drecha. D'efiech, aquela ribiera se geta dins Sèina quauques quilomètres avans l'illa Sant Loís.
Pasmens, París es en realitat lo centre d'una aglomeracion que s'estende, d'un biais concentric sus los territòris vesins. Los tres departaments de la Pichona Corona (Auts de Sèina, Sèina e Sant Danís e Vau de Marna) cúrbon un espaci de 657 km² qu'es fòrça integrat a la metropòli parisenca. Au-delà, lo bastit urban ocupa egalament una partia significativa de la region Illa de França.
thumb|center|800px|Plan generau de París e de son aglomeracion.
Clima
París a un clima oceanic desgradat de tipe Cfb dins la classificacion de Köppen. L'influéncia oceanica i es mai importanta que l'influéncia continentala. Aquò se tradutz per una temperatura minimala mejana de 15,1 °C entre junh a aost e de 3 °C en decembre e febrier, de precipitacions frequentas tota l'annaa (111 jorns), mai amb un volum de pluejas relativament feble (637 mm).
Lo desvolopament de l'urbanizacion e lo chambiament climatic entraïnan doas transformacions importantas – totjorn en cors – dau clima parisenc. La premiera es lo fenomèn de microclima urban que se manifèsta per una aumentacion de la temperatura e una baissa significativa dau nombre de jorns de nèbla(fr) Olivier Cantat, dins Pierre Carrega, Vincent Dubreuil e Olivier Planchon (dir.), « L’îlot de chaleur urbain parisien selon les types de temps », Les types de temps. Actes de "Journées de climatologie", Norois, n° 191, vol. 2, 2004, pp. 75-102.. La segonda favoriza una aumentacion generala de la temperatura e una aumentacion de las precipitacions. Dins lo corrent dau segle XX, lo clima de París es ansin vengut pus doç e pus umide(fr) Météo France e Agence Parisienne du Climat, Le changement climatique à Paris. Évolution du climat à Paris depuis 1900, quel climat futur ?, julhet 2015, consultat lo 14 d'octòbre de 2015, [https://www.teddif.org/sites/teddif/files/fichiers/2019/04/brochure-le-changement-climatique-paris.pdf.. Aquelas evolucions deurian contunhar durant lo segle que ven.
Demografia
En 2022, la populacion de París intra-muros èra 2,11 milions abitants e i aviá milions d'abitants dins tota son aglomeracion. Aquò tradutz doas evolucions opausaas : la comuna de París ela meteissa perde pauc a cha pauc sa populacion, mas son aglomeracion coneisse una aumentacion relativament rapida. D'efiech, entre 1901 e 1962, la populacion comunala èra compresa entre 2,7 e 2,9 milions d'abitants amb un maximom de 2,91 milions en 1921. La demenicion foguèc relativament marcaa durant los ans 1970-1900 e una certana estabilizacion s'obsèrva despuei la fin dau segle XX. Lo cost mai e mai important de la vida dins la vila, la baissa regulara dau nombre de lotjaments e lor ancianetat son los factors principaus d'aqueu declin demografic. Aquò favorizèc pereu la creissença de las diferentas banlegas parisencas. Aqueu fenomene es relativament regular amb una aumentacion de abitants chasca decenia despuei los ans 1840(fr) Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale : Paris », consultat lo 18 d'octòbre de 2025, ..
En 2025, l'aglomeracion parisenca èra la segonda pus importanta dau continent europeu après aquela de Moscòu. Fòrça dinamica, atira chasca annaa un nombre important d'imigrants. París e son aglomeracion son donc un endrech relativament cosmopolita. En 2019, 84,6 % de sos residents èran naissuts en França e 1,7 % dins los departaments d'otramar. Magrèb (6,5 %), l'Africa Negra (3,3 %) e Portugau (2,1 %) èran las tres regions principalas d'origina dels abitants naissauts en defòra de França(fr) INSEE, « IMG1B - Population immigrée par sexe, âge et pays de naissance en 2019 », consultat lo 18 d'octòbre de 2025, .. Una autra particularitat de París son los inegalitats socialas au sen de sa populacion. D'efiech, las vilas e los quartiers situats entre Versalhas e los arrondiments de l'oest parisenc son abitats per una populacion fòrça aisaa. En revenge, la màger part dau departament de Sèina e Sant Danís consitituís una pòcha de pauretat gangrenaa per las dificultats economicas, lo chaumatge e la criminalitat.
Transpòrts
París es una metropòli internacionala de prumiera importància qu'es fòrça ben connectaa a las rets de transpòrt mondialas. Au niveu rotier, la vila es lo centre de la ret rotiera francesa. Es ansin directament desservia per au mens set autorotas (A1, A3, A4, A6, A10, A13 e A14) e plusors rotas e autorotas importantas son centraas sus l'aglomeracion parisenca. De mai, plusors rocadas autorotieras permèton de facilitar los desplaçaments internes. Aquela ret es actualament l'objecte de transformacions significativas per reduire la pollucion atmosferica en demenissent l'usatge de l'automobila dins París intra-muros. Aquò suscita de debats importants car aquela politica es accusaa d'agravar los encombraments jornadiers.
Au niveau ferroviari, l'aglomeracion es lo centre de plusors rets de chamins de ferre. Lo pus estendut es la ret ferroviària francesa que permet a las garas parisencas de desservir las autras aglomeracions principalas de França. De liasons internacionalas amb Londres, Amsterdam o Turin son pereu asseguraas chasque jorn. París es tanben lo centre de doas rets encharjaas d'assegurar las liasons amb las autras vilas de la region Illa de França (Transilien e RER) e d'una ret interna destinaa a assegurar los transpòrts collectius dins la vila ela meteissa (metrò).
Enfin, au niveu aerian, París dispausa de plusors aeropòrts. Lo pus important es l'aeropòrt de París-Carles de Gaulle que fa partia dels detz aeropòrts pus frequentats dau monde (67,3 milions de passatgiers en 2023). Lo segond es l'aeropòrt de París-Orly qu'es lo segond aeropòrt de França (33 milions de passatgiers en 2024). Las autras infrastructuras aeroportuàrias son mens importantas, mas chau nòtar l'existéncia dels aeropòrts de Beauvais, que ten lo ròtle de tresen aeropòrt de passatgiers de l'aglomeracion (6,5 milions de passatgiers en 2024), e dau Bourget qu'es lo prumier aeropòrt d'afaires francés.
Lenga
París es lo breç de la lenga francesa. D'efiech, seti de l'administracion reiala tre lo segle VI, la vila impausèc pauc a cha pauc sa lenga a la resta dels territòris contrarotlats per los poders francs puei francés. Normalizaa per las autoritats parisencas, aquela lenga evolucionèc lentament per formar lo francés actuau. Aqueu ròtle es encara illustrat per la preséncia d'institucions dins la vila d'institucions lingüisticas coma l'Academia Francesa que foguèc longtemps en charja de la gestion de la lenga francesa e que garda un prestigi important dins aqueu domeni. Lo francés es ansin la lenga pus parlaa dins la vila e son aglomeracion. Pasmens, l'estatut de metropòli internacionala de París menèc a una importanta diversificacion de las lengas utilizaas per los abitants amb l'usatge creissent de las lengas internacionalas majoras (anglés, etc.) e de las lengas d'imigracion en França (arabi, portugués, etc.).
Religions
París es tradicionalament une vila catolica. La vila es ansin lo seti d'una archidiocesi e assosta cinc basilicas menoras. La pus coneigua es la Catedrala de Nòstra Dòna de París que fa partia de las gleisas catolicas pus importantas dau monde actuau. Sieis autras basilicas menoras se tròban egalament dins las vilas de l'aglomeracion parisenca. Pasmens, amb la descristianizacion creissenta de la societat francesa, la practica religiosa de los abitants catolics es vengüa limitaa.
Las autras religions implantaas despuei de segles dins la vila son lo protestantisme e lo judaïsme. Aquelos creires son a l'origina de doas minoritats significativas. D'efiech, lo nombre de judieus dins la region parisenca èra estimat a en 2014. Aquò representava la prumiera comunautat judieva dins lo monde après Israèl e Nòva York. La comunautat protestanta es mens coneigua, mas es formaa d'una populacion istorica e d'un ensemble de populacions imigraas mai que mai originàrias d'Africa o de las Antilhas. L'arribaa d'aquelas populacions explica lo desvolopament dau protestantisme evangelic, pauc present avans la fin dau segle XX en França, dins lo departament de Sèina e Sant Danís.