Vatican, oficialament l'Estat de la Ciutat de Vatican,en italian: Stato della Città del Vaticano. S'utiliza tanben l'expression Ciutat de Vatican. es un estat sobeiran enclavat dins la vila de Roma. Vestigi deis Estats de la Glèisa, es l'estat pus pichon dau monde actuau amb una superficia de 0,44 km². Es tanben lo mens poblat amb una populacion inferiora a abitants.
Vatican se compausa de doas entitats juridics distintas que son la Santa Sieu, una entitat espirituala, e l'Estat de la Ciutat de Vatican qu'es una entitat temporala. Lo papa, cap espirituau e temporau de la Glèisa Catolica, es lo liame entre lei dos. Assegura ansin lei foncions de cap d'Estat de Vatican amb un poder absolut. Istoricament, Vatican es l'eiretier deis Estats de la Glèisa, un ensemble territòriau aparegut a la fin dau sègle VIII per assegurar l'autonòmia politica de la papautat. Après l'unificacion italiana dau sègle XIX, lo papa perdiguèt seis estats fins ais acòrdis de Latran de 1929 que li permetèron de restablir una aparéncia de poder temporau.
Vatican es tanben un important centre culturau gràcias a son patrimòni arquitecturau fòrça riche, ai colleccions de sei musèus e au ròtle internacionau de la Glèisa. De mai, l'endrech ocupa una plaça importanta dins l'istoriografia crestiana. Es lo luòc supausat de la tomba de Sant Pèire e un centre dau cristianisme dempuei lo rèine de l'emperaire Constantin (306-337) qu'ordonèt la construccion d'una basilica a l'entorn de la tomba tre lo començament dau sègle IV. Rebastida durant la Renaissença, la Basilica de Sant Pèire es ansin una dei glèisas pus santas dau catolicisme. La plaça de Sant Pèire, situat davant la basilica, tèn egalament un ròtle important car permet d'acuelhir lei fògas vengudas assistir ai ceremònias pontificalas coma la benediccion Urbi et orbi.
Geografia
L'Estat de la Ciutat de Vatican s'estend sus una superficia de 44 ectaras e es totalament enclavat dins la vila de Roma. Segon leis acòrdis de Latran, sei limits son marcats per un barri. L'unica excepcion es la plaça de Sant Pèire qu'es dubèrta. Un tèrç dau territòri es ocupat per de construccions e dos tèrç per d'espacis dubèrts (plaças, corts, jardins, etc.). La populacion es febla, generalament situada entre 400 e 600 abitants permanents (personaus eclesiastics, gardas soís, familhas dei personaus permanents), mai trabalhaires intran cada jorn dins la Ciutat per assegurar son foncionament.
Fòrça lengas son utilizadas au sen de l'Estat. Lo latin es la lenga oficiala e juridica de la Glèisa Catolica, lo francés es la lenga utilizada per la diplomacia pontificala e l'alemand es emplegada dins la Gàrdia Soïssa. Pasmens, dins la vida vidanta, s'utiliza fòrça l'italian qu'es tanben la lenga de la Ciutat de Vatican ela meteissa. Fòrça eclesiastics parlan egalament d'autrei lengas.
Istòria
La formacion deis Estats de la Glèisa
thumb|right|L'extension de l'Empèri Carolingian e deis Estats de la Glèisa durant lo rèine de Carlesmanhe.
Après lo transferiment de la capitala imperiala a Constantinòble en 330, leis emperaires romans gardèron un representant oficiau en Itàlia, l'exarca de Ravena. Destinat a facilitar e de melhorar la defensa de la peninsula, aqueu govèrn militar s'afondrèt en 751 amb la presa de Ravena per lei Lombards d'Aistolf(fr) Gianluigi Barni, La conquête de l'Italie par les Lombards — VIe siècle — Les Événements, París, Éditions Albin Michel, coll. « Le Mémorial des Siècles », 1975.. Pasmens, leis invasions lombardas inquietèron la papautat que demandèt l'ajuda militara dei rèis carolingians. En 754 e en 756, doas campanhas permetèron ai Francs de sometre lei Lombards.
L'intervencion franca es a l'origina d'un important acòrdi politic(fr) Jean Favier, Charlemagne, París, Fayard, 1999, 769 p.. Lei papas sostenguèron desenant lo poder carolingian en legitimant la presa dau poder per Pepin lo Brèu puei en coronant emperaire d'Occident Carlesmanhe e sei successors. En cambi, lei Francs protegiguèron la Glèisa còntra seis adversaris. De mai, lei Carolingians donèron una partida de sei conquistas a la papautat per formar un Estat apartenent dirèctament au sobeiran pontife. Un faus juridic, la donacion de Constantin, foguèt establit per justificar aquelei transformacions territòrialas car la region èra teoricament totjorn una part de l'Empèri Roman d'Orient(fr) Nicolas Huyghebaert, « Une légende de fondation : le Constitutum Constantini », Le Moyen Âge, n° 85, 1979.(fr) Élie Griffe, « Aux origines de l'État pontifical. Le couronnement impérial de 800 et la Donatio Constantini », Bulletin de littérature ecclésiastique, 1958, t. 59, n° 4, pp. 193-211..
Aquò permetèt ai papas d'estendre son autoritat nominala en Latium, en Sabina e en Ómbria. Dins la realitat, un ensemble de barons romans prenguèt lo contraròtle efectiu de la màger part de la region. En 774, après una victòria novèla còntra lei Lombards, Carlesmanhe apondiguèt lo ducat de Benevent e de drechs sus divèrsei bens de la vau de Pò ai domenis pontificaus.
De l'Edat Mejana a la disparicion deis Estats Pontificaus
Lo periòde medievau
thumb|Itàlia vèrs 1250.
Durant lo sègle IX, lo poder carolingian declinèt. Una causa e consequéncia d'aquel afebliment foguèt lo desvolopament de la feudalitat, movement que toquèt egalament leis Estats de la Glèisa. Lei papas venguèron ansin de senhors italians e lei pus ambiciós assaièron d'estendre sei possessions territòrialas. En 1077, aquò menèt a una extension considerabla dei domenis pontificaus en direccion de la vau de Pò a l'eissida d'una ensemble de donacions realizadas per la comtessa Matilda de Toscana. Pasmens, en s'integrant dins lo jòc feudau, lei papas deguèron egalament faciar leis ambicions de rivaus pus poderós coma leis emperaires germanics e lei rèis de França. La populacion romana se revoutèt tanben còntra mai d'un papa.
Durant l'Edat Mejana, lei papas foguèron implicats dins plusors conflictes importants. Lo premier es aqueu còntra leis emperaires germanics. Fragmentèt la societat italiana entre partisans de l'emperaire e partisans dau papa (Guelfs e Gibelins). Lei papas tenguèron ansin una plaça centrala dins l'afebliment dau Sant Empèri en Itàlia, especialament en combatent leis ambicions de Frederic Barbarossa (1155-1190)Marcel Pacaut, Frédéric Barberousse, París, Fayard, 1967. e de Frederic II Hohenstaufen (1220-1250)(fr) Georgina Masson, Frédéric II de Hohenstaufen, Albin Michel, 1963.. Pasmens, a la mòrt de Frederic II, son bastard Manfred capitèt de prendre lo contraròtle dau reiaume de Sicília(fr) Jean-Yves Frétigné, Histoire de la Sicile : des origines à nos jours, París, Pluriel, 2019, pp. 209-213.. Per defugir la restauracion d'un estat poderós dins lo sud d'Itàlia, lei papas Urban IV e Clement IV demandèron l'ajuda dau fraire de Sant Loís, Carles d'Anjau. L'intervencion francesa entraïnèt plusors guèrras que s'acabèron per la disparicion de la dinastia Hohenstaufen en 1268(fr) John Julius Norwich, Histoire de la Sicile : De l'Antiquité à Cosa Nostra, París, Tallandier, 2018, p. 180.. Dins aquò, Itàlia s'afonsèt dins l'anarquia e lei papas acceptèron la proteccion dei rèis de França de 1309 a 1378. I obtenguèron lo Comtat Venaicin e Avinhon(fr) Rose-Léone Mouliérac-Lamoureux, Le Comtat Venaissin pontifical, Institut vauclusien d’études rhodaniennes, 1977.(fr) Henri Dubled, Histoire du Comtat Venaissin, Carpentràs, 1981..
La Renaissença
thumb|right|Itàlia en 1559 a l'eissida dei Guèrras d'Itàlia.
Durant la Renaissença, lei papas venguèron tornarmai de princes italians fòrça implicats dins leis afaires temporaus de la peninsula. Revendicant l'ensemble dei vilas aguent apartengut ai domenis pontificaus durant lei sègles precedents, s'engatjèron dins plusors conflictes en Romanha e dins lei marchas d'Ancona. La temptativa pus famosa es probable aquela dau papa Alexandre VI Borgia (1492-1503). Mai interessat per la politica que per la teologia, laissèt son fiu Cesar Borgia organizar la conquista de plusors vilas gràcias a una armada ben organizada(fr) Ivan Cloulas, Les Borgia, Fayard, 1987.. Pasmens, la formacion d'un estat pontificau fòrt èra pas dins l'interès deis autrei poissanças italianas. De mai, a partir de 1498, Itàlia foguèt tanben l'enjòc d'una tiera de conflictes entre França e Espanha. Ansin, lei temptativas d'extension dei possessions dau papa s'acabèron per de reviradas(en) Christine Shaw e Michael Mallett, The Italian Wars, 1494-1559 : War, State and Society in Early Modern Europe, Londres / Nòva York, Routledge, 2018, 2 edicion, 424 p.. A partir dau sègle XVI, sei frontieras s'estabilizèron e leis extensions ulterioras foguèron mai que mai lo resultat de l'integracion de vilas enclavadas : Ferrara en 1598, Urbino en 1631, Castro en 1649 e Ronciglione en 1649.
La premiera disparicion deis Estats Pontificaus
Lei periòdes revolucionari e napoleonenc menacèron la subrevida deis Estats Pontificaus. D'efiech, per lei republicans, la teocracia romana èra un regime monarquic absolutista opausat ai principis novèus. Tre 1791, la populacion dau Comtat se revoutèt e demandèt son integracion au sen de França. En Itàlia, l'armada revolucionària ataquèt leis Estats Pontificaus en 1797 e lo papa Piu VI deguèt cedir Romanha a la Republica Cisalpina après de negociacions amb lo generau Bonaparte. Pasmens, lo Directòri insistiguèt per abatre lo poder temporau de la papautat. Un an pus tard, leis Estats Pontificaus foguèron donc tornarmai envaïts amb l'ajuda dei patriotas italians. Expulsat, lo papa s'exilièt en Espanha e una Republica Romana foguèt proclamada.
Après sa presa dau poder, Napoleon restaurèt leis Estats Pontificaus (mens Romanha), mai assaièt tanben de vassalizar lo papa. Piu VII s'opausant a aquelei temptativas, Napoleon tornèt ocupar lei territòris pontificaus e leis incorporèt dins l'Empèri Francés ò dins lo Reiaume d'Itàlia. Gardat sota susvelhança, lo papa foguèt exiliat a Savona puei a Fontainebleau. Pasmens, la desfacha francesa e lo congrès de Viena li permetèron de recuperar sei possessions italianas en 1814-1815(fr) Jean-Marc Ticchi, Pie VII : Le pape vainqueur de Napoléon ?, Perrin, 2022, 416 p.(fr) Thierry Lentz, Le Congrès de Vienne : une refondation de l'Europe (1814-1815), París, Perrin, 2013, 385 p..
L'unificacion italiana e la disparicion deis Estats Pontificaus
Durant lo sègle XIX, leis Estats Pontificaus conoguèron un lòng periòde d'immobilisme durant lei pontificats de Leon XII (1823-1829), de Piu VIII (1829-1830), de Gregòri XVI (1831-1846) e de Piu IX (1846-1878). En 1831, una premiera revòuta necessitèt una intervencion militara austriana per restablir l'òrdre. En novembre de 1848, Piu IX deguèt s'enfugir de Roma en causa d'una insureccion novèla. La populacion proclamèt la II Republica Romana que foguèt destrucha per un còrs expedicionari francés(fr) Laurent Reverso, La République romaine de 1849 et la France, Anzio, L'Harmattan, 2008, 208 p..
Lo mantenement d'una garnison francesa per protegir Roma empediguèt pas la perseguida dei revòutas dins lei regions perifericas. En abriu de 1860, Romanha s'insurgiguèt e votèt son integracion dins lo Reiaume de Piemont-Sardenha. En setembre, lei fòrças piemontesas ocupèron lei Marchas e Ómbria per intrar lo Reiaume de Nàpols. Organizèron un plebiscit en novembre per leis annexar. Lo poder temporau de la papautat foguèt alora reduch a la region de Roma onte foguèt defendut per lei Francés fins a la casuda dau Segond Empèri(fr) Jean Guenel, La Dernière Guerre du pape, les Zouaves pontificaux au secours du Saint-Siège 1860-1870, Rènnas, Presses universitaires de Rennes, 1998, 195 p..