La Quatrena Republica (IV Republica) designa lo regime politic de França dau 3 de junh de 1944 au 5 d'octòbre de 1958. Instituïda après la creacion dau Govèrn Provisòri de la Republica Francesa (GRPF) après la liberacion de França en 1944-1945, èra un regime parlamentari relativament similar a la III Republica. Capitèt d'assegurar la reconstruccion dau país après la Segonda Guèrra Mondiala mai si turtèt a de dificultats quasi permanentas sus lei questions financieras e colonialas. De mai, sei govèrns foguèron sovent instables en causa de la manca de majoritat politica duradissa. Tocada per mai d'una crisi durant son existéncia, la IV Republica subrevisquèt pas ai trèbols causats per la Guèrra d'Argeria e foguèt remplaçada per la V Republica après la crisi de mai-junh de 1958.
Un periòde de transicion malaisat
Lo Govèrn Provisòri
La restauracion de l'Estat
A la Liberacion, lo poder foguèt assegurat per lo Govèrn Provisòri de la Republica Francesa (GPRF) eissit de la Resisténcia e de la França Liura. Presidit per lo generau de Gaulle, èra estat bastit sus un modèl d'union nacionala e recampava totei lei corrents politics e lei movements interiors e exteriors aguent luchat còntra l'Ocupacion. S'installèt a París lo 25 d'aost de 1944. De Gaulle aviá alora doas prioritats : restaurar l'Estat e tornar integrar França dins lei Grandei Poissanças.
Regardant lo premier ponch, lo GPRF foguèt energic amb lo desarmament dei milícias de resistents, la restauracion de l'administracion e la creacion de tribunaus regulars per perseguir l'epuracion. Ansin, en setembre de 1944, l'epuracion espontanèa s'acabèt. L'epuracion legala foguèt fòrça activa fins a la lèi d'amnistia de 1953. dossièrs foguèron tractats e accusats condamnats a la pena de mòrt (767 penas executadas). La premsa foguèt egalament epurada amb de sancions fòrtas còntra lei jornalistas aguent collaborat.
En genier de 1945, l'autoritat dau GPRF èra ansin ben establida sus lo territòri nacionau e París foguèt capable d'alinhar una armada d'un milion d'òmes (gràcias a l'ajuda materiala deis Estats Units). Aquò permetèt a França de s'administrar ela meteissa e, gràcias au sostèn de Churchill, lo país foguèt finalament admés a la conferéncia dei « Grands » encargats de redigir lei tractats de patz. Pasmens, aquela restauracion de la posicion internacionala de França èra parciala car lei problemas financiers la mantenían dins la dependéncia estatsunidenca.
La revirada dau projècte politic de la Resisténcia
La guèrra, lo regime de Vichèi e la Resisténcia avián largament destruch lei partits politics de la III Republica (franc dau PCF). D'un biais generau, fòrça resistents volián una transformacion prefonda de la vida politica e la creacion d'un « grand partit de la Resisténcia ». Lo Conseu Nacionau de la Resisténcia (CNR), organ politic de la França Liura durant la guèrra, aviá ansin definit un programa sociau avançat (extension dei drechs civics ai fremas, drech au trabalh, creacion de la Seguretat Sociala...) e de reformas economicas (nacionalizacions, planificacion...). Dins aquò, per tenir còmpte de l'ostilitat deis Estats Units e de la màger part de la populacion, un regime comunista èra excluch.
Pasmens, tre 1943, lei partits politics tradicionaus èran estats integrats dins lo CNR. Aquò permetèt la renaissença rapida de la Seccion Francesa de l'Internacionala Obriera (SFIO). De mai, de militants crestians fondèron lo Movement Republican Popular (MRP) a la Liberacion. Lo « partit de la Resisténcia » demorèt ansin a l'estat de pantais e tres partits dominèron rapidament la vida politica de la segonda mitat deis ans 1940 : lo PCF apareissiá coma lo partit martir de la Resisténcia (lo « partit dei fusilhats »). Sota la direccion de Maurice Thorez, reclamèt l'aplicacion dau programa dau CNR. Gràcias a sei sòcis e a l'influéncia dau jornau L'Humanité, aviá un ròtle sociau important. la SFIO èra estada restaurada per Léon Blum. Refusèt de rompre amb son programa marxista e desvolopèt una vision basada sus leis idèas de Jaurés. lo MRP èra un partit novèu fondat per de caps de la Resisténcia crestians, anticomunista e pròche dau generau de Gaulle (Georges Bidault, Robert Schumann). Dins aquò, son electorat èra devesit amb de tendàncias de senèstra e de drecha. Politicament, aqueu partit aguèt un ròtle important dins l'evolucion politica dau catolicisme francés qu'abandonèt lentament sei posicions pus conservatritz sota son influéncia. La drecha tracionala, accusada d'aver sostengut Vichèi, s'afondrèt e seis elegits preferissèron prendre l'appelacion « d'independents ». Lo radical-socalisme, considerat coma lo responsable de la desfacha de 1940, dispareissèt egalament. D'un biais generau, lo personau politic foguèt renovelat.
Aquela transformacion de la vida politica francesa s'observèt tre leis eleccions dau 21 d'octòbre de 1945 ganhadas per lo PCF (26,8 % dei sufragis exprimits), lo MRP (23,9 %) e la SFIO (23,4 %). Confiemat a l'unaminitat coma cap dau GPRF per lei deputats lo 13 de novembre, de Gaulle aguèt lèu de dificultats per trabalhar amb lei deputats. Capitèt de formar un govèrn amb de comunistas (Thorez), de socialistas (Auriol) e de fidèus (Malraux, Soustelle) mai foguèt escartat de la redaccion de la constitucion. Ostil a un regime d'assemblada, demissionèt lo 20 de genier de 1946. Aquò marquèt la fin de l'union nacionala formada durant la guèrra.
La formacion dau tripartisme
Par faciar la crisi dubèrta per la demission de de Gaulle, lo PCF, la SFIO e lo MRP signèron un acòrdi per dirigir lo país. Cada partit designèt un tèrç dei ministres dau govèrn per gerir lei problemas constitucionaus.
D'efiech, un premier projècte de constitucion foguèt redigit a la prima de 1946 per lei comunistas e lei socialistas. Preveguèt una assemblada unica que dispausava de totei lei poders, elegissiá lo president de la Republica e lo president dau Conseu. Pasmens, lo MRP s'opausèt a aqueu tèxte en causa de la dependéncia totala de l'executiu au legislatiu. Lo 5 de mai de 1946, lo projècte de constitucion foguèt ansin refusat per 53 % dei sufragis exprimits.
En junh de 1946, una segonda assemblada constituenta foguèt donc elegida. Lei tres partits venceires foguèron lei meteis mai lo MRP arribèt en tèsta (28 %). Lo PCF (25,8 %) e la SFIO (21 %) declinèron leugierament. Lo projècte novèu resultèt donc d'un compromés. Per defugir un regime d'assemblada unica, una segonda assemblada – lo Conseu de la Republica – foguèt creada. Lo president de la Republica li èra elegit per lo Congrès e encargat de nomar lo president dau Conseu. Aquò suscitèt l'ostilitat dau generau de Gaulle que rompèt amb lo MRP. Dins aquò, una pichona majoritat l'aprovèt lo 13 d'octòbre de 1946 (53 %).
Fin dau tripartisme e « Tresena Fòrça »
L'exclusion dei comunistas
Lei premiereis eleccions legislativas de la IV Republica si debanèron lo 10 de novembre de 1946. Foguèron ganhadas per lo PCF (28,2 %) seguit per lo MRP (25,9 %) e la SFIO en declin (17,8 %). Lo 16 de genier seguent, Vincent Auriol foguèt elegit a la presidéncia de la Republica. En revènge, li aguèt de dificultats per trobar lo president dau Conseu. Après un brèu govèrn Léon Blum, Paul Ramadier foguèt investit.
Pasmens, lo tripartisme resistissèt pas au començament de la Guèrra Freja. D'efiech, ostils au colonialisme e favorables a l'URSS, lei comunistas condamnèron lo començament de la Guèrra d'Indochina (decembre de 1946) e la repression en Madagascar (març de 1947). De mai, la posicion d'equilibri entre Washington e Moscòu adoptada per París après 1945 èra plus possibla. En març de 1947, lo PCF votèt còntra de budgets militars e critiquèron l'alinhament creissent sus la politica estatsunidenca (doctrina Truman, Plan Marshall). Lo 25 d'abriu, una grèva, facilitada per l'inflacion, l'abséncia d'aumentacion dei salaris e lo mantenement dau racionament, foguèt organizada per lo PCF e la CGT dins leis usinas Renault.
En reaccion, Ramadier decidèt de rompre lo tripartisme e d'exclure lei ministres comunistas dau govèrn. Per contuniar de dirigir lo país, fondèt una aliança novèla, la « Tresena Fòrça », constituïda per la SFIO, lo MRP, lei radicaus e lei moderats. Dins aquò, lo regime si turtèt desenant a l'oposicion dau PCF a senèstra e dau Rassemblament dau Pòble Francés (RPF) fondat per de Gaulle a drecha.
La fragilitat e la dislocacion de la Tresena Fòrça
Fragila, la Tresena Fòrça aguèt de dificultats per faciar lei contradiccions intèrnas entre son ala socialista e son ala liberala sus lei questions de l'escòla, de la religion, de l'economia e dei reformas socialas. De mai, a l'autona de 1947, l'inflacion agantèt un nivèu de 43 % (còntra 11 % d'aumentacion per lei salaris). L'agitacion sociala traguèt de grèvas duras, especialament dins lei camins de fèrre. La creacion dei Companhías republicanas de Seguretat (CRS) e de divisions sindicalas (scission de la CGT amb la creacion de la CGT-Fòrça Obriera) permetèron de rompre lei grèvas per fòrça entre novembre de 1947 e genier de 1948.
Dins aquò, aquelei trèbols minèron l'estabilitat dei govèrns. Après la demission de Paul Ramadier en novembre de 1947, li succedissèt coma president dau Conseu Robert Schuman (novembre de 1947-julhet de 1948), André Marie (julhet-aost de 1948), Henri Queuille (setembre de 1948-octòbre de 1949) e Georges Bidault (octòbre de 1949-junh de 1950). En junh de 1951, lei partits de la Tresena Fòrça capitèron de renovelar son aliança per s'opausar au PCF e au RPF. Modifiquèron tanben la lèi electorau per facilitar l'eleccion de sei candidats. Aquò li permetèt de gardar la majoritat absoluda en despiech de la victòria dau RPF.
Pasmens, lei divergéncias politicas contunièron de s'agravar. En setembre de 1951, lei socialistas refusèron de votar la lèi Marie-Barangé d'ajuda ais escòlas privadas, çò qu'accelerèt la dislocacion de la coalicion durant lei govèrns de René Pleven (aost de 1951-genier de 1952) e d'Egdar Faure (genier-febrier de 1952). Lo bilanç de la Tresena Fòrça es ansin mitigat. Capitèt d'acabar la reconstruccion mai posquèt pas d'enraiar l'inflaccion. Inicièt tanben l'integracion europèa de França amb l'adesion a l'OTAN (abriu de 1949) e a la CECA (abriu de 1951). Otramar, mau capitèt de véncer l'insureccion en Vietnam en despiech de la creacion d'un important còrs expedicionari en 1949.
L'evolucion dau regime vèrs la drecha
La perseguida de l'instabilitat ministeriala
Après la rompedura de la Tresena Fòrça, una aliança novèla si formèt entre lo centre e la drecha moderada per governar. Aquela evolucion entraïnèt la desintegracion dau RPF que si devesissèt sus la question de la participacion au govèrn. Fragila coma lei coalicions precedentas, l'aliança formada en 1952 si mantenguèt au poder de març de 1952 a junh de 1954. Es marcada per lo govèrn d'Antoine Pinay (març-decembre de 1952) que capitèt d'estabilizar la situacion economica gràcias a la fin de la Guèrra de Corèa (1950-1953). Dins aquò, l'instabilitat ministeriala demorèt la nòrma e la rigor sociala impausada per lo govèrn suscitèt de grèvas importantas (4 milions de grevistas en aost de 1953).
La question dei guèrras colonialas
D'un biais generau, l'aliança dau centre e de la drecha arribèt a trobar de compromés sus lei questions intèrnes. En revènge, si devesissèt sus leis afaires internacionaus. Aqulei tensions foguèron illustradas per l'eleccion malaisada de René Coty, un moderat desconegut, a la presidéncia de la Republica après 13 torns. La question de la Comunautat Europèa de Defensa (CED) foguèt un dei problemas majors.