thumb|right|Fotografia de Benito Mussolini e d'Adolf Hitler, lei doas figuras principalas dau faissisme.
Lo faissisme (var. fascisme, faishisme) (de l'italian fascismo, de fascio "fais", simbòl de poder roman) es una ideologia politica d'extrèma drecha e una practica de govèrn aparegut au començament dau sègle XX coma respònsa ai crisis economicas entraïnadas per la Premiera Guèrra Mondiala e per la crisi de 1929. Eissits de corrents de pensada ostils ais idèas dei Lutz e de la Revolucion Francesa, se caracteriza per la concentracion dau poder entre lei mans d'un dictator unic cargat d'assegurar la grandor e lo desvolopament de la Nacion e dau pòble. Per aquò, adopta una doctrina politica racista e expansionista necessitat un certan nivèu de dirigisme economic destinat a renfòrçar lei capacitats economicas dau país. Ierarquizat e centralisat, lo faissisme es egalament fondat sus lo respèct de l'autoritat dei caps e sus un sistèma repressiu estendut que dèu luchar còntra totei lei factors de division ò d'afebliments de la nacion (comunistas, raças consideradas coma inferioras, omosexuaus, etc).
Jutjat responsable de desenaus de milions de mòrts durant la Segonda Guèrra Mondiala en causa de la politica dei regims de Benito Mussolini e d'Adolf Hitler, lo faissisme es uei una ideologia fòrça descreditada. Pasmens, garda una certana influéncia dins la pensada de l'extrèma drecha e, de còps, de la drecha. Certanei partits politics, principalament en Itàlia e en Euròpa Centrala, se revendican tanben totjorn dau faissisme.
Istòria
L'evolucion economica d'Euròpa durant leis ans 1920-1930
La destabilizacion deis elèits tradicionaus europèus
thumb|right|Dinamisme d'un ciclista, òbra futurista d'Umberto Boccioni (1882-1916) contestant lei valors tradicionalas de la borgesiá dau periòde.
Lo faissisme apareguèt dins un contèxte de destabilizacion deis elèits tradicionaus europèus a la fin dau sègle XIX que foguèt catalizat per la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918). D'efiech, l'industrializacion aviá aumentat lo nombre d'obriers e favorizat l'emergéncia dei classas mejanas (foncionaris, professions liberalas, quadres...). En revènge, lei païsans, leis artesans, lei comerçants e certaneis intellectuaus foguèron marginalizats e intrèron dins la contestacion. Leis elèits ancians (noblesa, militars, universitaris...) conoguèron tanben un procès similar en fàcia de l'aparicion de classas superioras novèlas eissidas dau capitalismeLo declin de la noblesa francesa e sei temptativas d'adaptacion a la societat capitalista son estats estudiats per Eric Mension-Rigau dins Aristocrates et Grands Bourgeois (Perrin, 2007), L’Ami du Prince (Fayard, 2011) e Singulière noblesse: L'héritage nobiliaire dans la culture française contemporaine (Perrin, 2015)..
Aquò menèt a l'aparicion de pensadas contestant lei fondaments dau racionalisme e de la filosofia dei Lutz, basas deis ideologias progressistas dau sègle XIX (capitalisme, comunisme, anarquisme...). Lo fenomèn foguèt precòç en filosofia e dins leis arts amb l'importància donada a l'intuicion dins l'òbra d'Henri Bergson (1859-1941), lo concèpte d'energia vitala de Friedrich Nietzsche (1844-1900) ò lei principis de la psicanalisi emés per Sigmund Freud (1856-1939)Arnaud François, Bergson, Schopenhauer, Nietzsche. Volonté et réalité, Paris, Presses Universitaires de France, 2008.. Dins la literatura, mai d'un escrivan obtenguèt lo succès gràcias a de tèxtes inspirats per un miticisme religiós ò patriotica. Per exemple, foguèt lo cas de Charles Péguy (1873-1914) ò de Paul Claudel (1868-1955)Matthieu Giroux, Charles Péguy : Un enfant contre le monde moderne, Éditions Première Partie, coll. « Vraiment alternatifs », 2018.Pierre Brunel e Anne Ubersfeld (dir.), La Dramaturgie claudélienne, Klincksieck, 1988.. Puei, apareguèron de contestacions pus vivas de l'òrdre borgés e liberau amb de corrents coma lo futurisme ò lo desvolopament deis activitats esportivas vantant lo despassament de seKarine Cardini e Silvia Contarini (coord.), Le Futurisme et les avant-gardes littéraires et artistiques au début du XXe siècle, CRINI, 2002..
Lo desvolopament dau nacionalisme
thumb|right|Fotografia d'Alfredo Oriani, escrivan italian considerat coma un precursor dau faissisme.
Lo nacionalisme foguèt un beneficiari important d'aqueleis evolucions. D'efiech, son influéncia aviá aumentat dins plusors país durant tot lo sègle XIX. Pasmens, se lo nacionalisme èra inicialament compausat d'un ensemble de corrents modernistas (jacobinisme francés, Prima dei Pòbles, Risorgimento italian...), s'orientèt pauc a pauc vèrs la defensa dei tradicions e deis interès nacionaus per venir una idèa principalament conservatritzUn exemple d'aquela transformacion es donat per Paul Déroulède (1846-1914), un republican que venguèt pauc a pauc una personalitat influentat dau nacionalisme e revanchisme francés.. Dins mai d'un país, aqueleis idèas se mesclèron amb de concepcions racistas (superioritat de la raça), antisemitasEn França, aquel aspècte foguèt fòrça visible durant l'afaire Dreyfus. Pasmens, perdurèt après 1918 coma o mostrèt leis atacas còntra Léon Blum dins leis ans 1930. ò reaccionàrias (idealizacion de la societat preindustriala, refús dau comunisme ò dau capitalisme)Per lo cas de França : Gérard Noiriel, Immigration, antisémitisme et racisme en France : (XIXe – XXe siècle) Discours publics, humiliations privées, Hachette, 2009.. En particular, aqueu procès foguèt fòrça possat en Alemanha onte la construccion de la nacion èra dirèctament basada sus l'idèa d'una raça alemanda e de la necessitat de l'unificar dins un Estat unic mentre que de pensaires coma Wilhelm Marr (1841-1904) prepausavan de vulgarizacions de teorias antisemitas destinadas au grand publicPasmens, a la fin de sa vida, Marr reneguèt son òbra antisemita, critiquèt divèrsei tendàncias dau nacionalisme alemand e demandèt perdon ai judieus.. Lo ròtle dau nacionalisme dins l'entraïnament de la guèrra de 1914-1918 demeniguèt pas aquela influéncia generala deis idèas nacionalistas dins la vida politica.
Dins aqueu contèxte generau, se fau nòtar l'especificitat italiana onte de corrents poderós se formèron en mesclant anarquisme, anticonformisme e nacionalisme amb de personalitats coma Alfredo Oriani (1852-1909)M. Baioni, Il fascismo e Alfredo Oriani. Il mito del precursore, Longo, 1988.. Ansin, dins aqueu país, lo nacionalisme demorèt subretot un corrent modernizator de senèstra fòrça ostil a l'òrdre borgés.
La crisi italiana e la presa dau poder per lei faissistas
thumb|right|Fotografia de Benito Mussolini durant la marcha faissista vèrs Roma en 1922.
La Premiera Guèrra Mondiala destabilizèt prefondament Itàlia en causa d'un agravament dei desequilibris tradicionaus dau país (acceleracion de la concentracion industriala dins lo nòrd, pèrdas importantas dins lei rengs dei païsans...), d'una demenicion dau nivèu de vida deis obriers (inflacion) e dau maucontentament dei regions ruralas après l'abandon de la reforma agrària promesa avans lo conflicteAngelo Tasca, Naissance du fascisme : L'Italie de l'armistice à la marche sur Rome, Guallimard, coll. « Tel », 1962, pp. 39 e 44.Serge Berstein et Pierre Milza, Histoire du XXe siècle, t. 1 : La fin du "monde européen" (1900-1945), Hatier, coll. « Initial », 1996, pp. 66-67.. De mai, lo nacionalisme italian foguèt umiliat quand leis autrei venceires dau conflicte refusèron de li cedir totei lei territòris revendicats dins lei BalcansSerge Berstein et Pierre Milza, Histoire du XXe siècle, t. 1 : La fin du "monde européen" (1900-1945), Hatier, coll. « Initial », 1996, p. 194.. Enfin, l'economia aguèt de dificultats per tornar trobar un ritme estable e divèrsei decisions dau govèrn liberau agravèron la crisi.
Lo faissisme se formèt dins aqueu contèxte quand Benito Mussolini (1883-1945) fondèt lei « faisseus italians de combat » en març de 1919Pierre Milza e Serge Berstein, Le Fascisme italien, 1919-1945, Le Seuil, 1980, pp. 86-90.. Inicialament, situèt son accion au sen dau movement intervencionista (es a dire favorable a l'intrada de la guèrra d'Itàlia en 1915) de senèstra e lausèt un programa nacionalista e anticapitalista (jornada d'uech oras, reforma agràcia, participacion dei trabalhaires a la gestion dei companhiás...). Dins aquò, après una revirada ais eleccions de novembre de 1919, lo movement trobèt un sostèn de part dei païsans de la vau de Pò en lucha còntra lei revendicacions dei sindicats d'obriers agricòlas. Ansin, en novembre de 1920, l'assassinat d'un elegit comunau de drecha entraïnèt la repression dei movements sociaus per lei faissistasDins lo corrent deis ans 1919-1920, aquel usatge de la violéncia èra pas una especificitat faissista. D'efiech, la multiplicacion dei movements sociaus dins totei lei domenis economics aviá entraïnat l'aparicion de « bandas armadas » que s'ocupavan d'evacuar leis usinas (Pierre Milza e Serge Berstein, Le Fascisme italien, 1919-1945, Le Seuil, 1980, pp. 98-103)..
Aqueu succès encoratjèt leis autoritats a sostenir lo faissisme que ganhèt ansin rapidament de partisansPierre Milza e Serge Berstein, Le Fascisme italien, 1919-1945, Le Seuil, 1980, pp. 98-103).. Mussolini organizèt una campanha per restablir l'òrdre dins la region. Son amplor inquietèt rapidament lo poder e lo ministre Ivanoe Bonomi ordonèt de dissòuvre totei lei bandas armadas. Pasmens, deguèt abandonar car lei faissistas avián ja format un partit de massa. De mai, après l'abséncia de reaccion governamentala durant la repression dei movements obriers, lei sindicats e lei socialistas refusèron de lo sostenir. En aost de 1922, lei sindicats assaièron pasmens d'organizar una grèva generala per luchar còntra la montada dau faissisme. Lo movement foguèt romput per fòrça e Mussolini poguèt organizar una marcha giganta que li permetèt de prendre Roma e d'obtenir la direccion dau govèrnSerge Berstein e Pierre Milza, L’Italie fasciste, Armand Colin, 1970, p. 124.. Per aquò, modifiquèt sei revendicacions politicas amb de duberturas en direccion dau rèi (abandon de son projècte republican), la Glèisa (considerada au servici de l'italianitat) e vèrs lo patronat (acceptacion dau liberalisme)Daniel Guérin, Fascisme et grand capital, éd. Syllepses, 1999, p. 191..
Après son arribada au poder, lo govèrn Mussolini restabliguèt rapidament l'òrdre e integrèt solament quatre ministres faissistas. Pasmens, tre novembre, Mussolini obtenguèt lei plens poders per un an e enebiguèt lei grèvasJean-Dominique Durand, L'Italie de 1815 à nos jours, Hachette Supérieur, 1999, p. 75.Serge Berstein e Pierre Milza, Histoire du XXe siècle – Tome 1 : La fin du monde européen (1900-1945), Hatier, 1996, p. 99.. D'institucions novèlas foguèron tanben creadas per assegurar lo contraròtle dei faissistas sus l'Estat (Grand Conseu Faissista...)Jean-Dominique Durand, L'Italie de 1815 à nos jours, Hachette Supérieur, 1999, p. 76.. Puei, comencèt de persecutar seis adversaris. En abriu de 1924, gràcias au sostèn financier dau patronat e a la violéncia dei bandas armadas (squadristas), lei faissistas obtenguèron 65% dei votz ais eleccions generalas. Enfin, entre junh de 1924 e febrier de 1925, l'afaire Matteotti permetèt a Mussolini de liquidar l'oposicion politica e d'ordonar lo vòte dei lèis de « defensa de l'Estat » que suprimiguèron divèrsei libertats (compres la libertat de la premsa), enebiguèron lei partits politics e creèron una polícia politica e un tribunau d'EstatGiovanni Amendola, L'Aventino contro il fascismo. Scritti politici. (1924-1926), Ricciardi, 1976..
Aparicion e evolucion dau faissisme dins d'autrei país
thumb|right|Milicians nazis durant lo Putsch de la Braçariá en 1923.