Còr manjat es un motiu narratiu ben espandit dins la literatura romanica medievala entre lo sègle XII e lo sègle XIV. Lo còr dau raconte tracta d’un marit gelós qu’en venjança de l’adulteri de sa fremo li fa manjar – sens o saber – lo còr de l’amant, e li revela la vertat après lo repais. En l’aprene, la dòna se tuarà o morirà de dolor.
Lo tèma, ja atestat dins l’Antiquitat classica (coma lo mite de Zagreu), se difusèt largament en lengua d’òc, lengua d’oïl, en italian ancian e en miéj òut aleman.
Originas e difusion Lo tèma apareis premier dins una alusien dau Roman de Tristan de Thomas d’Angleterre (vèrs 1170)M. Di Maio, Il cuore mangiato, Milan, 1996., ont la rèina Iseut canta un lai sus l’istòria de Guiron, tuat pel marit de la dòna e servit a aquela coma manjar.
Lo motiu se desvolopa dins de genres variats: lirica, vidas trobadorencas, novèlas en pròsa, romans en vèrs e parodias. Sa fòrça dins l’imaginari medieval ven dau simbolisme dau còr e de tradicions ritualas pus ancianas.
Esquèma narratiu L’esquèma presenta d’elements recurrents: un cavalié e una dòna an d’amors; lo marit descobre l’adulteri; l’amant es tuat (o trobat ja mòrt); lo còr es levat, cuèch e servit a la dòna sens o dire; revelada la vertat, la dòna se tuarà ò morirà de dolor.
Dins lei versions parodicas, lo còr es remplaçat per una autra part dau còrs; dins lei versiones simbolicas, lo motiu es visionari.
La vida de Guilhem de Cabestaing
La version la mai famosa es la vida e la razo dau trobador Guilhem de Cabestaing (fin XII – començament XIII). Guilhem aimava la dòna Soremonda, fremo dau senhor Raimon de Castel Rossilhon. Raimon tua Guilhem, li fa levar lo còr, lo fai «rostit e assaonat de pebre», e lo servís a Soremonda. Quand li revela la vertat, aquela se gita d’una tor e morís.
La vida ditz tanben que lo rei d’Aragon puniguèt Raimon e ordenèt una commemoracien annadièra per lei dos amants.
Autras atestaciens medievalas Lo motiu apareis tanben dins: d’autrei racontes franceses en vèrs e en pròsa (XII–XIII); la tradicion trobadorenca, ont pren valor paradigmatic dins l’amor cortés; l’òbra narrativa italiana dau Duecento; de racontes de miéj òut aleman amb moralizacion.
Lei variantas pòdon cambiar lo ròtle dau marit (condemnat ò justificat) e la mòrt de la dòna.
En mai de la vida e razo de Cabestaing e dau Lai Guiron dau Roman de Tristan, lo motiu es present dins d’autrei òbras romanicas e germanicas.
Airau francés (d’oïl) Lai d’Ignaure (fin XII): version parodica ont lo còr es remplaçat per una autra part dau còrs. Roman du Châtelain de Coucy et de la Dame de Fayel (post 1280) de Jakemés: version tragica amb tuament de l’amant, extraccion e ingestion dau còr, e mòrt de la dòna.
Airau occitan Vida e razo de Guilhem de Cabestaing (fin XII – començament XIII).A. Langfors, Le troubadour Guilhem de Cabestanh, Annales du Midi, XXVI (1914). Ensenhamen a cavaier d’Arnaut Guilhem de Marsan (XIII): conten l’istòria de Linhaura, amb afinitats amb Ignaure mas sens còr manjat.Luciano Rossi, Il cuore, mistico pasto d'amore: dal Lai Guirun al Decameron, 1983. Plaigner voill en Blacatz de Sordel de Goit (c. 1236–1237): planh compausat après la mòrt dau baron provençau Blacatz III. Sordel imagina que lo còr dau defunt es partejat entre lei grands sobeirans d’Euròpa, que lo devon manjar per retrobar valor e vertuts cavallerescas. Lo motiu ven aquí politic e moral, amb critica còntra Frederic II, Loís IX de França, Enric III d’Anglatèrra, Ferdinand III de Castelha, Jacme I, Tibalt I de Navarra e lei comtes de Tolosa e Provença.
Airau italian Decameron IV, 9 de Giovanni Boccaccio: version toscana dau motiu amb Guiglielmo Rossiglione e Guiglielmo Guardastagno. Novellino, novèla LXI (sègle XIII): version parodica. Vida nova III, 1–15 de Dante (c. 1292–1296): Amòr fa manjar a Beatrici lo còr dau poèta, dins una vision simbolica.
Airau germanic Herzmäre de Konrad von Würzburg (XIII): novèla moralizanta en vèrs.
Interpretaciens Lei critics i an vist: un simbòl d’unien absoluda entre amants; lo conflicte entre amor e ierarquia feudala; de rèstas de rites ancians ligats au còr; una tragedia representativa de l’amor cortés.
Fortuna post-medievala Entre lei sègles XVIII e XIX lo motiu es reprès dins literatura, teatre e musica, tant coma element macabre coma simbòl romantic.
Pierre de Belloy (1777), dins Gabrielle de Vergy, dramatiza lo motiu. Stendhal reescriu la razo de Cabestaing dins De l’amour (1822) e lo cita dins Lo roge e lo negre (1831).
Nòtas
Bibliografia J. Boutière – A.-H. Schutz (eds.), Biographies des troubadours, Tolosa–Paris, 1950. C. Marchello-Nizia (ed.), Tristan et Iseut. Les premières versions européennes, Paris, 1994. M. Di Maio, Il cuore mangiato, Milan, 1996. G. Paris, «Le Conte du Châtelain de Coucy…», Romania, XIII (1884). H. Hauvette, «La 39e nouvelle du Décaméron…», Romania, XLI (1912). A. Langfors, Les chansons de Guilhem de Cabestany, Paris, 1924. D. Beltrandi – J.-J. Vincensini, «La vengeance est un plat…», EHESS, 1980. J. E. Matzke, «The Legend of the Eaten Heart», PMLA, XXVI (1911).
Categoria:Literatura medievala