thumb|right|200px|Eugène Ionesco Eugène Ionesco (nassù a Slatin-a, Romanìa, ël 26 ëd novèmber dël 1909, mòrt a Paris, ël 28 ëd mars dël 1994) a l’é n’autor dramàtich e scritor fransèis d’orìgin romen-a (ël sò nòm a l'era Eugen Ionescu). Elegiù a l’Academia Fransèisa dël 1970, a l’é un dij rapresentant pì amportant dël teatro dl’assurd. A fasìa part dël colege ëd patafìsica.
Biografìa Infansia e gioventura Eugène Ionesco a l’é ‘l fieul d’un giurista romen ch’a travajava për l’aministrassion dël regn e dla fija ëd n'ingegné fransèis ëd le ferovìe, chërsùa an Romanìa. Dël 1913 soa famija as trasferiss a Paris andoa sò pare a veul pijesse na specialisassion. Dël 1916, apress che la Romania a-j diciara guèra a l’Almagna e a l’Àustria, sò pare a torna a sò pais, interompend le relassion con soa famija: a ciama ‘l divòrsi e as maria torna.
Ionesco a stà a Paris con soa seur pì giovo e soa mare ch’a sosten ij sò fieuj coma ch’a peul, mersì a 'd travaj ocasionaj e a l’agiut ëd na famija fransèisa. Chiel a l’é butà ant un colegi dj’orfanin andova a riess nen a adatesse. Peui, dal 1917 al 1919 a l’é dàit an guerna con soa seur a na famija ‘d paisan ëd La Chapelle-Anthenaise, un vilagi davzin a Laval (Mayenne). Ionesco as arcordrà sempe ‘d cost perìod-sì coma ‘n moment motobin beà.
Dël 1922, ij doi fieuj a torno a Bùcarest da sò pare ch’a l’ha otnù-ne la guerna. Ambelessì a amprendo a parlé ‘l romen. Ma a restrà sempe complicà la liura con soa marastra e con ël temperament autoritari, oportunista e opresiv ëd sò pare ch’a dëspresiava ‘l sò piasì për la literatura e a vorìa fene n’ingegné. Cost pare-sì, giùdes, a restrà tuta soa vita antortojà al podèj e a la corussion, an liand-se prima al regim nasista e peui a col comunista. Ionesco a acetrà mai la mancansa d’amor e j’arfud ëd sò pare.
A la fin a torna a sté da soa mare, ch’a l’é tornà ‘dcò chila an Romanìa e a l’ha trovà un travaj a la banca dë Stat romen-a. Dël 1928 a anandia dë studi ‘d fransèis a Bùcarest e a conòss jë scritor Émile Cioran e Mircea Eliade e ‘dcò cola ch’a vnirà soa fomna, Rodica Burileanu, studentëssa ‘d filosofìa e ‘d drit, ch’a vnisìa da na famija romen-a motobin an vista. Ant ël midem temp, a les e a scriv vàire poesie, romanz e crìtiche literarie. Apress ch’a l’ha finì ij sò studi dël 1934, a l'ha tacà a mostré ‘l fransèis an vàire scòle e institut e dël 1936 as maria.
J’agn tribulà prima, durant e apress la guèra Dël 1938 Ionesco a arseiv da l’institut ëd Fransèis ëd Bùcarest na borsa dë studi për përfessionesse an Fransa e sòn a-j përmet dë scapé da l’ambient sofocant ëd la Romanìa nassionalista che chiel, inteletual posissionà a la mancin-a, a sostnìa pì nen. Da Paris a-j procurava dj’anformassion a j’arviste romen-e ansima a j’aveniment literari dla capital fransèisa.
Apress ëd la dësfàita dla Fransa ‘nt la guèra lòsna (Blitzkrieg) dël magg-giugn 1940, chiel e soa fomna as na tòrno an Romanìa. Ant l’agost dël 1940 ël pais a l’ha dovù cede ‘l nòrd ëd la Transilvania a l’Ungherìa e la Bëssarabia a l’Union Soviética, ma almanch a l’é an pas. Considerà ‘d sitadinansa romen-a, Ionesco a l’é butà ‘nt la riserva, ma ancora nen anrolà ‘nt l’esèrcit.
Tut a cambia apress ëd l’aliansa dla Romanìa con l’Almagna e soa intrada ‘n guèra contra l’Union Soviética; costa vira-sì Ionesco a preferiss torness-ne an Fransa. Adess a l’é la Fransa ‘l pòst pi tranquil e chiel a-i restrà an manera definitiva con soa fomna, prima a Marsèja, peui a Paris. A l’é ambelessì che, dël 1944, a-j nass soa ùnica fija, Marie-France. An cost perìod-sì la famija a viv un moment ëd dificoltà econòmica e Ionesco as fa angagé coma coretor dë sbòss da na cà d’edission giurìdiche ‘d Paris e ambele-lì a-i resta fin-a al 1955.
La montà pasia Dël 1948, ispirà da j’espression dj’esercissi an anglèis d’un lìber ciamà L’anglèis sensa pen-a, Ionesco a l’ha l’idèja ‘d soa prima euvra teatral La Cantatrice chauve (La Cantatriss plà), recità dël 1950, an atirand nen l’atension dël pùblich ma col ëd vàire crìtich e passionà ‘d literatura. Sempe dël 1950 a pija la nassionalità fransèisa. E antratant a seguita a scrive dj’euvre: a seurto dël 1951 La leçon (La lession) e Jacques ou la Soumission (Giaco o sìa la Sot-mission) ch’a lo fan ëdventé un dij pì amportant autor teatraj fransèis e ‘l rapresentant pi avosà dël teatro dl’assurd.
Peui a ven-o Les Chaises (Le cadreghe), Le Maître (Ël Mèistr), L'Avenir est dans les œufs (L’Avnì a l’é ‘nt j’euv) e Victimes du devoir (Vìtime dël dovèj). Ël 1953 a l’é l’ann ëd la consacrassion: Vìtime dël dovèj a l’é rapresentà për la prima vira, compagnà da na serie ‘d set senëtte, an otenend n’arseiviment positiv e a ven ëstampà la prima archeujta ‘d soe euvre. Antratant Ionesco a scriv ancora Amédée ou comment s'en débarrasser (Medeo o sìa coma dësbrojess-ne) e Le Nouveau locataire (Ël neuv locatari).
Dël 1954 a fa ‘l sò prim viagi ‘d conferense a lë strangé e l’ann apress soe euvre a ancamin-o a esse rapresentà fòra dla Fransa.
J’agn dël sucess A la fin dël 1957 a seurt Rhinocéros (Ël Rinoceront), na parodìa dl’ondà ‘d nassionalism e ‘d rassism ch’a colpiss ij fransèis durant la guèra d'Algerìa e ‘nt ël midem temp n’espression dël sens ëd l’inchietëssa causà da l’angonìa dla Quarta repùblica. Rapresentà an Almagna, a ven considerà na denunsia dël nasism. Comsëssìa ch’a s’antèrpreta, la comedia a esprim l’arfud e la dëspresia ‘d tuta manifestassion ëd conformism ideològich.
Peui a ven-o àutre euvre ‘d sucess: Tueur sans gages (Sassin sensa angagg), El Roi se meurt (Ël Rè a meuir), Délire à deux (Deliri a doi), Le Piéton de l'air (Ël Pedon ëd l’aria), La Soif et la faim (La Sèj e la fam). Antratant a pùblica Notes et contre-notes (Nòte e contra-nòte), na colession ëd sò artìcoj e ‘d soe conferense tnùe për spieghé al pùblich e ai crìtich soa dramaturgìa.
Dël 1964 për la prima vira un-a ‘d soe euvre, Ël Rinoceront a ven butà an sena an sò pais natal, la Romanìa.
J’ùltim agn thumb|right|200px|Tomba d'Eugène Ionesco al campossanto ëd Montparnasse Dël 1970 Ionesco a intra a fé part ëd l’Academia fransèisa. An coj agn-lì as dedica ‘dcò al romanz e soe euvre a son ambibìe ‘d pessimism e rassegnassion. Soa ùltima euvra teatral ëd riliev a l’é dël 1975: L'Homme aux valises (L’Òm ëd le valis). Ant j’ùltim agn ëd soa vita Ionesco, dont la salute a va sempe pes, a casca ‘nt la depression e antlora as serv ëd la pitura coma meisin-a. Lòn a j’antrava nen ëd porté anans fin-a a la fin la bataja pr’ij drit ëd l’òm e për la libertà d’espression.
A meuir a Paris ël 28 ëd mars dël 1994 e a l’é sotrà ‘nt ël campossanto ëd Montparnasse a Paris.
Ant ël cit Théâtre de la Huchette a Paris La Cantatris plà e La lession a son alestìe, sensa interussion, minca sèira dal 1957 fin-a al dì d’ancheuj. As trata dël primà mondial ëd durà ‘d n’euvra ‘nt la programassion d’un teatro.
Anàlisi ‘d soa euvra Ël teatro d’Ionesco a l’é violent e crudel, për ch’a andossiss nen la realtà, a eufr nen dij neuv pensé o dle neuve idèje: a l’é mach la conta dla condission e dël destin ëd l’òm. Tut lòn a sotantend un bolversman ëd la dramaturgìa tradissional da già che l’assion a l’é pi nen na trama, ma a dventa ambelessì na situassion complicà d’un contrast sensa gnun-e solussion. Ij përsonagi a son pi nen dj’eròe ‘nt ël significà clàssich, ma a dvento pitòst ëd modèj sensa psicologìa, ch’a parlo mach a travers ëd fórmole convensionaj, standardisà: a son ëd j’òmo veuid.
Ël tlé dël teatro d’Ionesco as artaca con j’esperiense artìstiche dël sécol ch’a fà XX dël Dadaism e dël Surealism dont a spartiss ël gust për la provocassion sbefiosa e polèmica. Tutun ambelessì ël nen-sens a l’é nen mach un gieugh, ma a stërma nopà na crìtica motobin pì ancreusa al conformism e a la banalità dla vita.
L’argoment ëd soe euvre teatraj a l’é l’òm e sò rapòrt problemàtich e incert con ël mond e l’arzigh che cost rapòrt-sì a-j crasa soa spiritualità e soa përsonalità, sensa ch’a-i sìa na solussion për ëscapé da costa mnassa.
Un soget ch’a ricor an soe euvre e ch’a lo buta aranda ‘d Beckett, Adamov e Genet a l’é l’esse sol coma condission ëd l’òm. J’òmo d’Ionesco a son daspërlor an mes a na furfa ‘d gent e sòn a-j fà ancora pì tràgich e pi assurd ch’ij vagabond ëd Beckett: a son dij borzoà arsuà e bolversà da soa condission ëd solitùdin, a son pì nen bon a comuniché, a capisso nen che jë stereòtip ëd sò parlé a peulo nen s-ciarì ‘l sò drama, ma mach buté an evidensa sò veuid andrinta. Soe vite a son crasà dal materialism ch’a stenz ëd na realtà ch’a j’alien-a e minca sfòrs d’arviresse a finiss con na dirota.
E sòn, a la finitiva, a l’é ‘l sens ëd sò pessimism: ancòrz-se d’esse nen bon a fé lòn ch’as dovìa e vive ‘nt un present ch’a l’ha nen savù esse.
Euvre teatraj La Cantatrice chauve (La cantatriss plà) (1950) Les Salutations (Ij salut) (1950) La Leçon (La lession) (1951) Les Chaises (Le cadreghe) (1952) Le Maître (Ël Mèistr) (1953) Victimes du devoir (Vìtime dël dovèj) (1953) La Jeune Fille à marier (La fijëtta da marié) (1953) Amédée ou comment s'en débarrasser (Medeo o sìa coma dësbrojess-ne) (1954) Jacques ou la soumission (Giaco o sìa la Sotmission) (1955) Le Nouveau locataire (Ël neuv locatari) (1955) Le Tableau (Ël Quàder) (1955) L'Impromptu de l'Alma (L’amprovista dl’Alma) (1956) L'avenir est dans les œufs (L’Avnì a l’é ‘nt j’euv) (1957) Tueur sans gages (Sassin sensa angagg) (1959) Scène à quatre (Sena a quatr) (1959) Rhinocéros (Ël Rinoceront) (1959) Apprendre à marcher (Amprende a marcé) (1960) Délire à deux (Deliri a doi) (1962) Le Roi se meurt (ël Rè a meuir) (1962) Le Piéton de l'air (Ël Piotin ëd l’aria) (1963) La Soif et la Faim (La Sèj e la fam) (1965) La Lacune (La mancansa) (1966) Jeux de massacre (Gieugh al ravagi) (1970) Macbett (Macbett) (1972) L'Homme aux valises (L’Òm ëd le valis) (1975) Voyage chez les morts (Viagi an mes ai mòrt) (1980)
Ionesco, Eugène Ionesco, Eugène Ionesco, Eugene