miniatura|Diagrama ch'a mostra ël process ëd formassion ëd na teorìa sientìfica
Na teorìa a l'é n'ansem ëd concet, propòsit e prinsipi organisà ch'a përmëtt ëd spieghé e fé 'd prevision an s'un set ëd fenòmen. An siense, na teorìa a l'é na spiegassion verificà e coroborà da vàire preuve empìriche, mentre an d'àutri contest a peul avèj ëd significà pì ampi.
Etimologìa La paròla a ven dal grech antich "θεωρία" (theōría), ch'a veul dì "contemplassion", "osservassion", "speculassion mental". A l'é rivà an piemontèis passand për ël latin "theorĭa".
Sòrt ëd teorìe
An siensa Ant ël contest sientìfich, na teorìa a l'é: Na spiegassion completa e verificà ëd na part ëd la realtà Basà an s'ipòtesi verificà e arfutàbij Ch'a përmëtt ëd fé 'd prevision precise Sogeta a revision e mejorament
Esempi amportant: Teorìa dl'evolussion ëd Darwin Teorìa dla relatività ëd Einstein Teorìa dj'ansem an matemàtica
An filosofìa An filosofìa, na teorìa a peul avèj ëd significà diferent: Sistema ëd pensé organisà Strutura concetual për comprende la realtà Ansem ëd prinsipi fondamentaj
An d'àutri camp Ant le siense uman-e e sossiaj, le teorìe a son d'àutr che: Schema interpretativ Model esplicativ Strutura teòrica d'anàlisi
Caraterìstiche ëd na bon-a teorìa sientìfica Coerensa interna: le part a deuvo esse lògiche antra 'd lor Compatibilità: a deuv esse compatìbil con le conossense stabilìe Podèj esplicativ: a deuv podèj spieghé ij fenòmen osservà Capassità preditiva: a deuv podèj fé 'd prevision verificàbij Faussificabilità: a deuv podèj esse butà an discussion da d'osservassion Semplicità: a deuv esse elèica (ël prinsipi ëd Ockham)
Process ëd formassion Na teorìa sientìfica as dësvlupa an vàire tape: 1. Osservassion ëd fenòmen 2. Formulassion d'ipòtesi 3. Sperimentassion e racòlta dat 4. Anàlisi dij resultà 5. Formulassion dla teorìa 6. Verìfica andependent 7. Acetassion o arvision
Teorìe contra ipòtesi A l'é amportant distingue: Ipòtesi: na spiegassion provisòria da verifiché Teorìa: na spiegassion consolidà e verificà Lege: na descrission matemàtica ëd relassion costante
Arferiment stòrich Karl Popper e ël faussificassionism Thomas Kuhn e ij cambiament ëd paradigma Imre Lakatos e ij program ëd riserca sientìfica
Esempi ëd teorìe amportante Teorìa atòmica Teorìa dle plache tetòniche Teorìa dl'anformassion Teorìa dij gieugh
Vëdde ëdcò Métod sientìfich Ipòtesi Paradigma Model sientìfich Epistemologìa
Bibliografìa Popper, K. La logica della scoperta scientifica, 1934 Kuhn, T. La struttura delle rivoluzioni scientifiche, 1962 Chalmers, A. Che cos'è questa scienza?, 1976
Categorìa:Epistemologìa Categorìa:Siensa Categorìa:Filosofìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI